حقوق بشر، خاورمیانه و چالش‌های آن

اسدالله افشار
در قرن هجدهم اندیشمندان بریتانیا و فرانسه ایده حقوق بشر را ارایه کردند که به طور مؤثری بر اعلامیه استقلال آمریکا 1776، اعلامیه حقوق ویرجینیا در سال 1776 و منشور حقوق آمریکا در سال 1791 اثر گذاشت و همین طور اعلامیه حقوق بشر و شهروندی زمان انقلاب کبیر فرانسه در سال1789 که اعلامیه جهانی حقوق بشر را تحت تأثیر قرار داد، اما به نظر بسیاری از پژوهشگران مسلمان، حقوق بشر در اسلام و قرآن، قرن ها پیش از حقوق بشر غربی امروزی وجود داشت و این آیین بر رعایت حقوق افراد تأکید فراوانی کرده است.
اندیشه‌ها و عقول منجمد بشری:
لازم است به این نکته توجه کنیم که خاورمیانه پارادوکسی از اندیشه حقوقی و عملکرد ظالمانه، مهد آزادی خواهان و سرزمین استبدادزدگان، سرمایه ای از فکر و زندانی از جمود است. نمونه این مسئله در اندیشه برخی از نویسندگان عرب دیده می شود که معتقدند عقل بشری، پایین تر از آن است که بهترین روش زندگی انسانی را بیابد. در این تعبیر، عقلانیت بشری حتی از یافتن روش های درست زندگی ناتوان است و نه تنها دریافتن بنیادها، بلکه در راه و روش نیز باید به نیروهای ماورایی توجه کند.
بدون شک چنین اظهارنظری ریشه در آموزه های تاریخی، سنتی و باورهای آمرانه دارد که نتیجه عدم اجرای تاریخی حقوق بشر در منطقه خاورمیانه است. این امر موجب شده است تا بخش مثبت حقوق بشر در خاورمیانه، متأسفانه نادیده گرفته شود. در حالی که با توجه به آن و همین طور نقد بخش منفی آن، به رهیافت های مفیدی برای پشتیبانی از حقوق بشر در خاورمیانه دست یافت. در عمل هم، نبود حمایت قضایی مؤثر از حقوق بشر در خاورمیانه با نادیده گرفتن همین بخش و تأثیر بخش منفی، یعنی با الگوهای استبداد، ظلم و انکار حقوق افراد از سوی حکام مستبد مرتبط است.
خاورمیانه، آمیزه ای از دو پارادوکس:
صاحب نظران معتقدند، تاریخچه خاورمیانه ای حقوق بشر، حکایت از آن می کند که خاورمیانه آمیزه ای از دو پارادوکس است یکی سرمایه ها ی فکری، نظری و فلسفی حقوق بشر و دیگری ضعف فرهنگی، اجرایی و کاربردی در پشتیبانی از حقوق بشر و نقض گسترده و فاحش آن از سوی بعضی از حکام این منطقه که همین امر موجب شد دایره آن سرمایه های فکری، نظری و فلسفی مضیق گردد و عمل، نظر را پوشش دهد و نظریه نیز با تحت الشعاع قرار گرفتن از سوی عمل، نتواند تئوری اصیل و واقعی خاورمیانه ای خود را در پشتیبانی از حقوق بشر نشان دهد.
حقوق بشر خاورمیانه در معرض چالش‌ها:
اگر چه خاورمیانه از دستمایه های فکری و سرمایه های معنوی در زمینه مباحث نظری حقوق بشر برخوردار بوده است، اما تاریخ حیات خاورمیانه، حکایت از آن می کند که این منطقه در عرصه اجرا و عمل همواره در پشتیبانی از حقوق بشر چالش هایی داشته است. به همین دلیل هیچ گاه دستمایه های معنوی در زمینه حقوق بشر به حوزه اجرا و عرصه عمل راه نیافتند.
این مسئله ریشه در تعامل میان نظر و عمل در منطقه خاورمیانه دارد. آرمان های والای سیاسی، عدالت خواهی و جهان گرایی خاورمیانه در پرتو انگیزه های مروجین آنها سبب شده تا این آرمان های والای انسانی، همواره در معرض چالش هایی قرار گیرد. نکته بیان شده می تواند راهگشایی برای پردازش بحث تحول حقوق بشر در منطقه خاورمیانه باشد.
عوامل تأثیرگذار حمایت از حقوق بشر در جهان عرب:
پارامترها و فاکتورهایی که بر حمایت از حقوق بشر در جهان عرب اثر گذاشتند دردرجه نخست تلاش های سازمان ملل متحد در تشویق کشورها به تصویب پیمان نامه های سال 1966 حقوق بشر، یعنی پیمان نامه بین المللی حقوق مدنی و سیاسی و پیمان نامه بین المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بوده است.
در مرحله دوم، قدرت اجرایی یافتن این دو پیمان نامه در سال 1977 موجب شد که آشکارا عنوان شود که حقوق بشر یک اصل اساسی جامعه بین المللی است. همین امر، کشورها را به حمایت از حقوق بشر ترغیب می نمود که چه در قانون اساسی و چه در تصویب معاهدات و پیمان نامه های بین المللی به حقوق بشر توجه جدی داشته باشند.
سوم و مهمتر اینکه، دهه هشتاد میلادی برهه دموکراسی گستری و حمایت از حقوق بشر برای تأمین بهتر منافع داخلی بوده است.
و چهارمین فاکتور موثر نقشی است که سازمان های بین المللی غیر حکومتی مانند عفو بین الملل، دیده بان حقوق بشر، کمیسیون بین المللی حقوقدانان، اتحادیه بین المللی حقوق بشر و... در تعیین یک رژیم بین المللی حمایت از حقوق بشر ایفا کردند و اکنون نقش آنها به مراتب افزایش یافته است.