انسان‌شناسی امام خمینی(ره)

محمد قربانی گلشن‌آبادی
انسان شناسی امام خمینی(ره)، در واقع بخشی از هستی شناسی اوست، چه او انسان را در کلیت هستی و به عنوان بخش اساسی آن مورد بررسی قرار می دهد.
بدین معنا که نگاه وی به ماهیت انسان، ابعاد وجودی و دامنه حیات و زندگانی او به جایگاه کلی او در هستی ارتباط می یابد، زیرا در این نگاه انسان به عنوان آفریده خداوند متعال در نظر گرفته می شود که به دلیل برخورداری از قوه ناطقه و عقل، توان اندیشیدن و با توجه به برخورداری از آزادی و اختیار، توان تصمیم گیری و انتخاب راه را دارد.
لذا خود انسان را اساس همه شکست ها و پیروزی ها، موفقیت ها و عدم موفقیت ها، رهایی و رستگاری اخروی و سعادت و شقاوت می داند.
ادراکات انسان، تقریبا نامتناهی است، به دلیل اینکه در انسان قوه عاقله وجود دارد، همچنین در اهداف و غایات ادراکاتش نیز حد مشخص و محدودی ندارد. به تعبیر امام خمینی(ره)، “انسان، مثل حیوانات نیست که یک حد حیوانی داشته باشد و تمام بشود. انسان یک حد مافوق حیوانی و یک مراتب مافوق حیوانی و مافوق عقل دارد تا برسد به مقامی که نمی توانیم از آن تعبیر کنیم و از آن آخر مقام مثلا تعبیر می کنند کالالوهیه”.
بنابراین انسان، موجودی است که توانایی بالقوه و استعداد شدن و رسیدن به مراتب بالای کمال و درجات معنوی را داراست. ضرورت ارسال انبیا و رسولان الهی نیز تا حدودی مرتبط با همین مسئله تکامل پذیری و تکامل طلبی انسان است ولی اگر در حدود طبیعی و زیست مادی، چون سایر موجودات بود، نیازی به آمدن رسولان، تذکر و ابلاغ پیام الهی نیز نبود.
اما از آنجایی که انسان به تعبیر امام خمینی(ره)، دارای ماورایی است برخوردار از یک عقل بالامکان مجرد است و بعد هم مجرد تام خواهد شد، لذا تربیت پذیرفته نیز می باشد. او به طور کلی، مجموعه ای است که نیاز به همه چیز دارد و می تواند به سعادت راستین دست یابد و “برسد به آن مراتب مافوق طبیعت و هر چیزی که در آن قابلیت هست، فعلیت پیدا بکند”.
امام خمینی(ره)، با توجه به ویژگی هایی که از انسان ترسیم می کند و بر اساس منزلت و جایگاه و شانی که برای انسان قائل است، مصلحت واقعی و سعادت حقیقی و راستین او را در این می بیند که این موجود چند بعدی و همه جانبه از همه استعداد های درونی خود بهره جسته و به منزلت حقیقی خود که نیل به مقام خلیفه اللهی است، واصل گردد. برای نمونه در شرح چهل حدیث آورده است: “هان ای عزیز، گوش دل باز کن و دامن همت به کمر زن و به حال بدبختی خود رحم کن، شاید بتوانی خود را به صورت انسان گردانی و از این عالم به صورت آدمی بیرون روی که آن وقت از اهل نجات و سعادتی”.
از نظر امام خمینی(ره)، انسان واجد شرایط نیل به مقام خلیفه اللهی است و اگر استعدادها و توانایی های خود را در مسیر صحیح رشد و تعالی دهد به چنین مقامی نایل خواهد شد.
مهمترین ویژگی انسان که او را به چنین مقامی می رساند، قوه عاقله است که به انسان قدرت تمییز حسن و قبیح را می دهد.
در واقع انسان با داشتن توانایی تعقل است که راه سعادت و عدالت را می پیماید و به مقام جانشینی خدا نایل می شود. بنابراین، عقل به انسان ویژگی ای می بخشد که او را لایق جانشینی خدا می کند.