اخوان‌المسلمین مصر رهبری جدید و آینده سیاسی

 شکی نیست که جنبش اخوان المسلمین از مهم ترین حرکت های اسلامی تاریخ معاصر در دنیای اسلام است و طی 75 سال گذشته تاثیرات شگرفی در حوادث منطقه خاورمیانه و جهان اسلام و عرب داشته است . البته این جمعیت یا حزب نیز همچون سایر احزاب و جریان های سیاسی مراحل تاریخی مختلفی را سپری کرده که می توان به مهم ترین آن ها به شرح زیر اشاره کرد :
مرحله اول (تاسیس):
این دوران از بنیانگذاری در سال 1307 توسط شهید « حسن البنا » شروع می شود . در این مرحله اخوان المسلمین از لحاظ تئوریک و ساختار سازمانی با رهبری مرشد اول و موسس آن شکل گرفت و با ترور حسن البنا در 23 بهمن 1328 توسط عوامل ملک فاروق و به دستور انگلیس و آمریکا طبق اسناد موجود به پایان رسید.
مرحله دوم (همکاری):
این مرحله با انتخاب « حسن الهضیبی » به عنوان مرشد دوم و سقوط نظام منحوس پادشاهی در مصر شروع می شود. در این مرحله میان رهبران اخوان و افسران آزاد همراهی و وفاق کامل وجود داشت و سازمان نظامی اخوان در تغییر رژیم کاملا با گروه افسران آزاد همکاری کرد ولی این دوره با سلطه مستبدانه عبدالناصر و سرکوب همه مخالفان و دگراندیشان به پایان رسید.
مرحله سوم (تقابل):
افسران آزاد با دستگیری رهبران اخوان المسلمین و اعدام برخی از آن ها همچون « عبدالقادر عوده » و « شیخ محمد فرغلی » و دیگران در تلاش بودند که پایگاه مردمی اخوان را نابود ساخته و قدرت و سلطه را در انحصار خود قرار دهند که با سرکوب وحشیانه و اعدام رهبران اخوان همراه بود . این مرحله با مرگ ناصر در سال 1349 خاتمه یافت . اعدام شهید سید قطب و صالح عشماوی از آخرین جنایات وی قبل از مرگ بود.
مرحله چهارم (آزادی تاکتیکی):
این مرحله با به قدرت رسیدن سادات آغاز می شود. سادات برای مقابله با قدرت طلبی ناصریست ها و کمونیست ها اخوانی ها را از زندان ها آزاد می کند. اخوان المسلمین در این مرحله تحت رهبری شیخ « عمرالتلمسانی » مرشد سوم به ترمیم و ساماندهی تشکیلات و افشاگری جنایات حکومت فردی و دیکتاتوری ناصر و دوران حاکمیت وی پرداخت .
مرحله پنجم (تقابل و تضاد):
این مرحله با دستگیری مجدد اخوانی ها در سال 1358 توسط سادات آغاز می شود . اخوان المسلمین انتقادات شدیدی از سیاست سازشکارانه سادات و برقراری صلح ننگین با رژیم اشغالگر فلسطین کردند و نظام با ترفندهای سیاسی و امنیتی به سرکوب آن ها و دیگر مخالفین روند کمپ دیوید پرداخت و زندان های مصر از نو مملو از مخالفین شد.
رئیس جمهوری کنونی مصر حسنی مبارک نیز همچنان از سیاست سادات و ناصر در مبارزه و محدودسازی رشد فرآیند پایگاه های اجتماعی جنبش اخوان المسلمین پیروی می کند و تلاش دارد با ترفندهای سیاسی و حقوقی اخوان المسلمین را در صحنه سیاست مصر منزوی نگه دارد که با همکاری و موافقت کامل آمریکا و اسرائیل همراه است ولی به رغم تمامی فشارها و سرکوب های مستمر حرکت اخوان به فعالیت خود ادامه می دهد و ساختار تشکیلاتی اخوان المسلمین در مصر الگویی همچنان تاریخی برای تشکل گروه ها و سازمان ها و احزاب اسلامی جهان عرب و اسلام به شمار می رود و به طور سنتی روی جریانات سازمانی و فکری تشکیلات اسلام سیاسی تاثیر می گذارد. البته باید مشکلات تشکیلاتی اخوان المسلمین را هم در سطح محلی (مصر) و هم در سطح منطقه ای (تشکیلات بین المللی اخوان ) از نظر دور نداشت.
در واقع مشکلات سازمانی اخوان المسلمین در مصر را می توان در محورهای زیر مورد بررسی قرار داد :
الف: مشروعیت تاریخی:
رهبری فعلی اخوان المسلمین : حاکمیت ناصر و همکاران امنیتی وی ضربات سخت و مهلکی به تشکیلات اخوان المسلمین وارد ساخت . مرگ شیخ حسن الهضیبی مرشد دوم حزب و بحران انتخاب رهبری در تشکیلات اخوان عمق فاجعه و چگونگی ضربه به ساختار تشکیلات حزب در دوران ناصر را به خوبی نشان داد. نباید فراموش کرد که دو نهاد تشکیلاتی در رهبری و تعیین مرشد اخوان المسلمین تاثیر کلیدی دارند : کمیته مرکزی (مکتب ارشاد) و تشکیلات ویژه (النظام الخاص) که هر کدام نقش موثری در هدایت و رهبری و تعیین خط مشی خود دارند.
در پی فوت حسن الهضیبی رهبری دستگاه ویژه النظام الخاص در تعیین مرشد مورد نظر خود پیشدستی کرد ولی بخشی از کادرها و تشکیلات داخل و خارج مصر این تعیین را نپذیرفتند و بحران واقعی در دستگاه رهبری اخوان به وجود آمد که با انتخاب مرحوم شیخ عمرالتلمسانی به عنوان مسن ترین موسس عضو اخوان در سمت سومین مرشد بحران مشروعیت رهبری به طور موقت فروکش کرد. کشمکش در رقابت میان رهبران مکتب ارشاد و رهبران دستگاه ویژه همیشه معضل مشروعیت تاریخی رهبری را آشکار می سازد و تشکیلات را با مشکلات فراوانی روبرو می کند و بهانه خوبی هم از سوی حاکمیت ها برای سرکوب اخوان است .
ب: ماهیت تشکیلات اخوان:
گروه اخوان در سال 1307 توسط حسن البنا به عنوان یک سازمان اسلامی خیریه تربیتی در پرتو قانون اساسی سال 1301 مصر به طور رسمی ثبت شد. اما سازمان اخوان پس از شهادت حسن البنا و در دوره افسران آزاد به علت پیروی نکردن از اندیشه های ملی گرا و قومی ناصری توسط ناصر منحل اعلام شد . قانون اساسی مصر دوبار در سال 1335 و سال 1350 تغییر پیدا کرد . در پرتو قانون اساسی جدید فعالیت های اجتماعی و عمومی طبق قانون احزاب (1356) یا قانون جمعیت های خیریه (سال 1343 که در سالهای 1378 و 1381 تغییر یافت) تنظیم شده است و اخوان همچنان با پوشش قانونی حکومتی از هر گونه فعالیت سیاسی محروم شدند.
به عبارت دیگر در اساسنامه اخوان المسلمین ماهیت ساختار سازمانی به عنوان جمعیت تربیتی اجتماعی و ارشادی معرفی شده است و اخوانی ها هنوز نتوانسته اند به توافق برسند که در اساسنامه خود تجدیدنظر کنند لذا ماهیت ساختاری و اساسنامه تشکیلات اخوان هنوز برای فعالیت های سیاسی مشکل زاست.
ج: معضل فعالیت قانونی اخوان المسلمین:
با آزادی اخوانی ها (54 ـ1350) از زندان سادات به اخوان المسلمین اجازه مشروط برای فعالیت مجدد و احیای سازمان را داد : جدایی دین از سیاست برکناری رهبران دستگاه ویژه (تشکیلات مخفی) از مکتب ارشاد یا کمیته مرکزی و تغییر نام تشکیلات از جمله شروط سادات برای حضور نوین اخوان المسلمین در صحنه سیاست مصر بود. رهبران اخوان با پیشنهادات سادات موافقت نکردند و در نتیجه سرکوب و فشار و اتهام و دستگیری ها ادامه یافت.
د: مسائل تشکیلات در سطح بین المللی:
اشاره کردیم که هسته تشکیلاتی اخوان المسلمین در سال 1307 در شهر اسماعیلیه به وجود آمد که پس از دو دهه افکار و اندیشه های حسن البنا و حزبش از مرزهای مصر گذشت و شعاع تاثیر فکری و سازمانی این جنبش از جاکارتا تا رباط امتداد پیدا کرد. سازماندهی و تنظیم نوع فعالیت گروه های اخوان المسلمین در کشورهای عربی یکی از دغدغه های رهبری تشکیلات بود و اندیشه ایجاد یک سازمان بین المللی برای گروه های اخوانی در دهه 30 به وجود آمد سرکوبگری ناصر اولویت ایجاد این تشکل را قدری به تعویق انداخت اما در دوران فراری بودن مرحوم «مصطفی مشهور» مرشد پنجم چارچوبی برای تحقق و اجرا پیدا کرد. دیدارهای مشهور از کویت و آلمان و اقامت در آن ها شالوده سازمان بین المللی اخوان المسلمین را پی ریزی کرد.
تشکیلات بین المللی اخوان المسلمین از دو نهاد اساسی تشکیل شده است که عبارتند از :
مجلس شورای تشکیلات بین المللی:
به مثابه کنگره بین المللی اخوان المسلمین است و سازمان های اخوانی عضو می توانند بر اساس جمعیت و حجم تشکیلات حزبی خود تعدادی از اعضای خود را به این کنگره معرفی کنند.
مکتب بین‌المللی ارشاد:
این نهاد از مرشد عام و هشت عضو از کشور و همچنین از اعضای شعب مختلف اخوان که توسط مجلس شورای تشکیلات بین المللی برگزیده می شوند تشکیل می شود.
علاوه بر این دو نهاد تشکیلات و موسسات اقتصادی فنی صنفی و پژوهشی نیز در چارچوب تشکیلات بین المللی اخوان المسلمین فعالیت داشتند.
تلاش ها و اقدامات جهت احیای حرکت اخوان المسلمین بسیاری از شخصیتهای اسلامی که منسوب به جریان اخوان المسلمین بودند و یا برخی از افرادی که اصولا عضو سازمانی و تشکیلاتی اخوان نبودند پیشنهاد و انتقاداتی جهت اصلاح رشد و تکامل سازمان اخوان ارائه کردند. آن ها طی نگارش کتاب ها و مقالاتی افکار خود را در باب چگونگی و ضرورت اصلاح جنبش تبیین کردند. از جمله : شیخ محمد غزالی عمرالتلمسانی جابر رزق صلاح شادی (مصر) شیخ سعدی حوی (از رهبران اخوان سوریه) عبدالله نفیسی (کویت) کمال هلیاوی (مصر) راشد غنوشی (تونس) فتحی یکن (لبنان) شیخ فیصل مولوی (لبنان) و محفوظ نحناح (الجزایر).
همچنین روشنفکران اسلامی مستقل همچون : طارق البثری دکتر محمد سلیم العوا دکتر محمد عماره دکتر سید دسوقی دکتر جمال عطیه و دکتر کمال ابوالمجد (همگی از مصر) آرای اصلاحی و انتقادی خود را جهت اصلاح حرکت اخوان المسلمین ارائه و پیشنهاد کردند. ولی اغلب این پیشنهادها از سوی رهبری اخوان مکتب ارشاد ـ مورد قبول واقع نشده است . آن ها معتقدند که حتی با قبول این پیشنهادها و یا حتی تغییر نام سازمان حاکمیت دیکتاتوری امنیتی موجود اجازه حضور فعال سیاسی در مصر به آن ها نخواهد داد و با توجه به ماهیت نظام حاکم ظاهرا حق با رهبری اخوان است.
برخی از اخوانی های جهان عرب در بعد اندیشه و در زمینه اصلاح ساختاری تلاش هایی برای اصلاح روند فکری و ساختاری اخوان کرده اند از جمله:
1 ـ دکتر حسن الترابی در سودان : که مخالف با اندیشه پیروی و تبعیت همگان از رهبری اخوان امسلمین مصر است . البته سازمان های اخوان سودان با اندیشه های حسن الترابی بعدها به دو گروه منشعب شد : گروه هوادار پیروی از تشکیلات مصر با همان نام اخوان المسلمین به رهبری شیخ ماجد و گروه حسن الترابی که با نامهای مختلف و سازمان های گوناگون و اکنون تحت عنوان الموتمرالشعبی در سودان فعالیت دارد.
2 ـ جنبش النهضه تونس : این تشکیلات با اندیشه ها و افکار راشد الغنوشی رهبری می شود و به رغم اختلاف در دیدگاه ارتباطات خوبی با اخوانی ها دارد. البته خود شیخ راشد همچنان به حالت تبعید در لندن به سر می برد و اتهام عمده وی طرفداری از انقلاب اسلامی ایران و حضرت امام خمینی (ره) است.
3 ـ جناح اصلاحی اخوان المسلمین اردن : این جناح با تلاش « عبدالمجید ذنیبات » توانسته است دیدگاه های اصلاحی خود را بر سازمان مسلط سازد و دیدگاه های سنتی جناح محمد عبدالرحمن خلیفه مرشد قبلی اخوان اردن را محدود و منزوی کنند.
4 ـ در الجزایر نیز حرکت اسلامی اخوان به رهبری مرحوم محفوظ نحناح روش اصلاحی اخوان اردن را در پیش گرفتند و برای همین منظور با دولت فعلی الجزایر همکاری کرده و نمایندگانی به پارلمان فرستادند که مورد اعتراض دیگر حرکت های اسلامی الجزایر قرار گرفت.
5 ـ جنبش حماس در فلسطین : این جنبش در واقع شعبه تشکیلات اخوان در سرزمین های اشغالی است و هنوز هم ارتباط همه جانبه نیرومندی با اخوان المسلمین مصر دارد ولی این سازمان در اندیشه سیاسی و ادبیات ایدئولوژیکی خود تغییراتی داده است و در سایه همین تحولات توانسته است به جهاد مسلحانه بر ضد اشغالگران ادامه دهد و همزمان روابط خوبی را با نظام های سیاسی قاهره و دمشق برقرار کند.
6 ـ جناح اصلاحی در داخل اخوان المسلمین مصر: در پرتو شرایط منطقه ای موجود و در پی فوت مرشد سوم اخوانی ها در سال 1365 این جناح رشد کرد . این جناح هوادار خروج از پیله ساختاری گذشته و رفتار منطقی با مقتضیات زمانه و شرایط محلی و منطقه و جهان بوده است . ولی در گذشت های پی در پی رهبران انتخابی که همیشه از مسن ترین ها انتخاب می شوند و ممنوعیت سازمان از تشکیل جلسه عمومی مکتب ارشاد و سرکوب ها و دستگیری ها و محاکمه های مکرر توسط رژیم حاکم از زمان ناصر تا به امروز باعث گردیده که شرایط اصلاحات مورد نظر آماده نشود. ولی به رغم تمامی فشارها و سرکوب ها سازمان اخوان المسلمین مصر هم اکنون هم نیرومندترین تشکیلات سیاسی مصر است . تا آنجا که در آخرین انتخابات مصر توانست به تنهایی 18 نماینده به مجلس خلق کنونی بفرستد ولی احزاب پنجگانه مخالف : ناصری چپ تجمع اشتراکی وفد و احرار جمعا فقط توانستند چهارده نماینده به مجلس بفرستند. و روی همین اصل است که تحلیلگران سیاسی داخلی (مصر) و ناظران خارجی بر این باورند که در صورت سقوط حاکمیت فعلی یگانه گزینه برای جانشینی سازمان اخوان المسلمین خواهد بود. و البته یکی از دلایل اصلی حفظ نظام حاکم بر مصر از سوی آمریکا همین مساله اساسی است.
جماعت اخوان المسلمین مصر به عنوان مهمترین گروه مخالف دولت «محمد بدیع» از جناح محافظه کار را به عنوان جانشین «محمد مهدی عاکف»  به عنوان رهبر جدید برگزید تا تحلیلگران از تغییر در رویکرد سیاسی این جنبش سخن بگویند. محمد بدیع از جناح محافظه کار جای محمد عاکف عضو «سپاهیان قدیمی» را در رهبری جنبش اخوان المسلمین مصر گرفت.
مدت ریاست مهدی عاکف بر اخوان المسلمین پایان یافت وی در پائیز سال گذشته تصمیم گرفته بود به سبب اختلافات داخلی میان محافظه کاران و اصلاح طلبان این جنبش کناره گیری کند.
عاکف در کنفرانس مطبوعاتی در قاهره تاکید کرد جانشین وی با توافق اعضای شورای مرکزی جنبش انتخاب شد. به گفته وی اخوان المسلمین طرح «پیشرفت و نجات امت اسلام» را دنبال می کنند.
به گفته تحلیلگران جناح محافظه کار نفوذ و سیطره خود را بر این جنبش همزمان با تعیین یکی از نمایندگان این جناح به عنوان هشتمین رهبر اخوان المسلمین تقویت کرد.
محمد بدیع این جنبش را برای یک دوره شش ساله می گیرد. عاکف در یک کنفرانس مطبوعاتی در مقر فراکسیون پارلمانی اخوان المسلمین در قاره اعلام کرد محمد بدیع با تایید و اجماع کامل همه اعضای شورای مرکزی که حدود 105 عضو دارد به عنوان رهبر جدید انتخاب شد.
بدیع نیز پس از انتخاب بر تمایل خود برای ارسال پیامهای آرام بخش و اطمینان بخش به حکومت مصر و قبطی ها (مسیحیان) و دیگر گروههای مخالف تاکید کرد. وی گفت: ما به حرکت گام به گام در جهت اصلاحات در چارچوب مسالمت آمیز و مبارزه قانونی مبتنی بر شیوه های گفتگو و خودداری از ارعاب و تهدید ایمان داریم و به همین سبب خشونت را در تمام اشکالش چه از طرف حکومت ها افراد گروه ها یا نهادها محکوم می کنیم .
وی درباره موضع جنبش اخوان المسلمین در برابر حکومت مصر گفت : ما تاکید می کنیم که هرگز دشمن حکومت ها در مصر نبوده ایم هر چند آنها همواره محدودیت هایی را بر ضد این جنبش اعمال می کرده اند با این حال اخوان المسلمین همواره از ارائه توصیه ها و پیشنهادها برای خروج از بحران های پیاپی در کشور دریغ نکرده اند.
بدیع تاکید کرد : «اخوان المسلمین معتقدند حکومت مصر باید آزادی های شخصی یا دموکراتیک و اصل تفکیک میان قوا را رعایت کند.»
وی گفت : موضع ما در برابر برادران مسیحی در مصر و جهان اسلام و عرب کاملا واضح و شفاف است آنها شرکای ما در کشور و ساخت تمدن و همکاران ما در دفاع از اصول و توسعه و پیشرفت هستند. بدیع تاکید کرد : اخوان المسلمین معتقد است اساس شهروندی مشارکت کامل و برابری در حقوق و وظایف با حفظ مسائل شخصی افراد است . این جنبش ماه های اخیر شاهد اختلافات داخلی درباره راهبردی که باید برگزیند بوده است.
این اختلافات در کنار گذاشتن «محمد حبیب» معاون رهبر سابق و «عبدالمنعم ابوالفتوح» رهبر برجسته و نماینده جریان اصلاح طلب این جنبش در آذرماه گذشته تاثیرگذار بود.
احتمال کاهش مشارکت
با وجودی که بدیع تاکید کرد جنبش اخوان المسلمین همچنان به فعالیت پارلمانی و صنفی و مدنی ادامه خواهد داد اما تقویت سیطره جناح محافظه کار بر این جنبش به اعتقاد تحلیلگران ممکن است به مشارکت حداقلی اخوان المسلمین در فعالیت سیاسی منجر شود.
عبدالمنعم محمود از روزنامه نگاران نزدیک به اخوان المسلمین می گوید با انتخاب محمد بدیع اخوان المسلمین می خواهد بیش از پیش بر مساله آموزش فعالیت سازمانی و توجه کمتر به فعالیت سیاسی تکیه کند. «ضیا رشوان» کارشناس مرکز مطالعات سیاسی و راهبردی الاهرام مصر هم معتقد است جنبش اخوان المسلمین توجه کمتری به فعالیت سیاسی و به جای آن تمرکز بیشتری بر فعالیت ایدئولوژیکی خواهد داشت.
رهبر جدید اخوان المسلمین کیست
محمد بدیع در سال 1327 در «المحله» واقع در دلتای نیل مصر به دنیا آمد وی به شغل دامپزشکی در «بنی سویف» وقع در 100 کیلومتری جنوب قاهره اشتغال دارد; بدیع هشتمین رهبر جنبش اخوان المسلمین است .
بدیع سابقه 13 سال حبس در زندان های حکومت مصر را دارد; وی اولین بار در سال 1343 به مدت نه سال و برای بار دوم در سال 1378 به مدت چهار سال به زندان افکنده شده بود .
وی استاد دانشگاه دامپزشکی در دانشگاه بنی سویف است.
محافظه کاران جنبش اخوان المسلمین خواستار تکیه بر «اسلامی شدن» جامعه مصر هستند در حالی که اصلاح طلبان بر شیوه نزدیک شدن به سیاست با گشایش و انعطاف پذیری در برابر ائتلاف با دیگر گروه های مخالف حکومت مصر تکیه می کنند. اکتبر گذشته اختلافاتی در داخل جنبش اخوان المسلمین به وجود آمد که با توجه به تمایل شدید رهبران این جنبش برای محرمانه ماندن اوضاع داخلی آن افشای این اختلافات یک حادثه نادر به شمار می رود. تغییرات در رهبری اخوان المسلمین در حالی انجام می شود که مصر برای برگزاری انتخابات پارلمانی در پاییز آینده و همچنین انتخابات ریاست جمهوری در زمستان سال 1389 آماده می شود.
جنبش اخوان المسلمین به عنوان یک حزب سیاسی اجازه فعالیت ندارد اما مقامهای مصر با وجود بازداشت منظم اعضای این گروه مخالف تا حدودی از فعالیتهای آن چشم پوشی می کنند.
این جنبش در انتخابات پارلمانی 1384 با کسب یک پنجم کرسی های پارلمان از طریق اعضایش که به عنوان مستقل به پارلمان راه یافتند یک پیروزی تاریخی کسب کرد و همین موفقیت چشمگیر کافی بود تا حکومت حسنی مبارک که از سال 1360 همچنان ریاست جمهوری را در اختیار دارد به طور منظم و مستمر بازداشت اعضای این جنبش به ویژه رهبرانش را در دستورکار قرار دهد. در 30 آذر 1388 جنبش اخوان المسلمین اعلام کرد دفتر اجرایی جدیدی دارای گرایش محافظه کارانه و متمرکز بر دین را تعیین کرده است.
نکته جالب انتخاب نشدن «محمد حبیب» مرد شماره دو جنبش اخوان المسلمین و عبدالمنعم ابوالفتوح اصلاح طلب است.