جمهوری اسلامی؛ نه یک کلمه کم و نه یک کلمه بیش

عرفان کریمی
امام خمینی (ره) رهبر کبیر انقلاب اسلامی با فراست سیاسی منحصر به فرد و آینده نگری همزمان با نفی نهادهای سیاسی رژیم پهلوی و تلاش در جهت از کار انداختن آن نظام، نهادهای جایگزین را طی احکامی مشخص کرده و تاسیس آن ها را اعلام کردند. از جمله این نهادها دولت موقت بر اساس حکم امام این دولت وظیفه انتقال مسالمت آمیز قدرت را در دوران گذرا به نهادهای قانونی بعدی به عهده داشت و می بایست در این مقطع به برگزاری رفراندوم برای تعیین نوع حکومت آتی در کشور، برگزاری مجلس موسسان قانون اساسی و انجام رفراندوم قانون اساسی بپردازد.
در حکم انتصاب رئیس دولت موقت، به موضوع همه پرسی اشاره شده بود و می بابیست “جمهوری اسلامی”، یعنی نظام پیشنهادی برای آینده کشور، به رفراندوم گذاشته شود. اما بعد از تشکیل دولت، بر سر نام جمهوری و سئوالی که می بایست از مردم درباره عنوان نظام سیاسی آینده کشور باشد، مباحث و اختلاف نظرهایی در گرفت. به طوری که این مسئله به مسئله ای چالشزا تبدیل شد.
در این میان برخی اظهار می داشتند موضوع تعیین نوع نظام سیاسی کشور و قالب اجرایی آن اصولا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی به دلیل تحت الشعاع قرار گرفتن همه امور در مبارزه علیه رژیم، کمتر مورد بحث قرار گرفته و می بایست بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و سقوط رژیم سلطنتی پهلوی بیشتر بدان پرداخته شود. این اظهار نظرها در حالی انجام می گرفت که امام خمینی در اوج دوران مبارزه یعنی هنگامی که در پاریس اقامت داشتند به وضوح نوع نظام سیاسی آینده کشور را مشخص کرده بودند. اما از آن جا که همه پرسی مذکور اولین قدم در راه تحکیم مبانی نظام سیاسی کشور قلمداد می شد و ساختار سیاسی کشور نیز بر اساس آن شکل می گرفت، گروه های مختلف سیاسی تمام تلاش خود را برای اثر گذاری در آن به کار گرفتند. برای این که بتوانند در قانون اساسی آینده، اصول مورد نظر خود را به تصویب برسانند.
امام معتقد بودند مردم با برگزاری تظاهرات مختلف نظریه جمهوری اسلامی را به تصویب رسانده اند اما برای این که در آینده نسبت به این مسئله شبهه ای ایجاد نشود با برگزاری رفراندوم موافقت کردند ایشان دراین باره اظهار داشتند: “با این که من اعتقادم این است که دیگر احتیاج به رفراندوم نیست و مردم مکرر به جمهوری اسلامی رای داده اند، لیکن برای این که اشکالی ]پیش نیاید[ مثلا، اگر یک دولتی اشکال داشته باشد در این که خوب این ثبت نشده است و باید تقاضا بشود ثبت بشود، شمارش بشود آرا برای این، بنابراین است که یک رفراندوم بشود...”(1)
به رغم نظرات امام که در مصاحبه هایشان با خبرنگاران خارجی جمهوری اسلامی را به عنوان نظام مورد انتظار خود نام می بردند و عنوان می کردند که نوع حکومت پیشنهادی ایشان برای آینده کشور جمهوری اسلامی است که باید به آراء عمومی گذاشته شود و آن را حکومت جمهوری متکی به آراء عمومی و سلامی، متکی به قانون اساسی تعریف می کردند.(2) هنگامی که در عمل تصمیم به انجام رفراندوم برای تعیین ساختار سیاسی جدید کشور گرفته شد گروه های مختلف نظرات گوناگونی ابراز کردند و عناوین مختلفی را بر خلاف مواضع امام برای تعیین نوع نظام سیاسی کشور مطرح کردند که به طور کلی می توان این نظرات را در سه گروه طبقه بندی کرد:
1- طرفداران نظریه “جمهوری اسلامی” که امام در راس آن قرار داشتند و اکثریت روحانیون و مردم انقلابی نیز به تبعیت از ایشان، از آن پیروی می کردند.
2- طرفداران نظریه “جمهوری دموکراتیک”، که به جای کلمه اسلامی، لفظ دموکراتیک را ترجیح می دادند که بازرگان و همفکرانش در دولت موقت و افراد جبهه ملی و جبهه دموکراتیک ملی در راس آن قرار داشتند.
3- گروه های سیاسی کوچک و متعددی که طرفدار “جمهوری” مطلق یا عناوین دیگر بودند و اضافه کردن صفت اسلامی را در جمهوری رد می کردند. گروه هایی چون فداییان خلق، خواستار جمهوری دموکراتیک خلق بودند.(3) امامخمینی (ره)با دموکراتیک بودن عنوان نظام در شکل و محتوا که در زمان مذکور با کمی تفاوت از سوی احزاب و گروه های سیاسی مختلف و حتی شخصیت های مستقل تبلیغ می شد و از سوی برخی نیروهای مذهبی پیشنهاد شده بود مخالفت می کنند و حمایت خود را از جمهوری اسلا می اعلام نمودند.
به دنبال این اظهارنظرها، امام خمینی در بیانیه ای که در 9/12/57 و هنگام ترک تهران به سوی قم منتشر کردند اعلام نمودند که در رفراندوم آتی “من به جمهوری اسلامی رای می دهم.” و از مردم نیز خواستند تا به “جمهوری اسلامی نه یک کلمه کم و نه یک کلمه زیاد رای دهند.” ایشان در سخنان دیگری در هنگام ورود به قم، استفاده از لفظ “دموکراتیک” برای رژیم اسلامی را رد کردند و آن را فرم غربی نامیدند و افزودند “ما فرم های غربی را نمی پذیریم.” و بار دیگر لفظ های مختلف را برای عنوان نظام رد کردند و تنها بر “جمهوری اسلامی” تاکید کردند.(4)
امام در2 ماه اسفن57د و فروردین58، ضمن اشاره به عنوان “جمهوری اسلامی” و تشویق مردم به رای دادن به آن به نقد نظریات مخالفین پرداختند. امام در یک سخنرانی در تاریخ18 اسفند1357 اظهار داشتند: “... من متاسفم از این اشخاص که دعوی ملیت
می کنند و با اغراض ملت مخالفت می کنند. آن ها سر سپرده اجانب هستند و می خواهند مسائل را برگردانند به حال اول، یا بکشند طرف چ‘ یا بکشند طرف راست... این که می خواهند توطئه کنند،...منحرف کنند ملت ما را،... اختلاف بیندازند بین قشرهای ملت، این ها توطئه گر هستند و ما ساکت نمی نشینیم و ما آن ها را تادیب می کنیم.”(5) امام در سخنان دیگر خود در این زمان، آن ها را که اسمی از اسلام نمی آورند و از آوردن نام اسلام اجتناب می کنند و فریاد دموکراسی می زنند، کسانی می دانند که می خواهند بر روی مقاصد خودشان سرپوش بگذارند. و در این باره می فرمایند: “اینها سرپوش می خواهند بگذارند روی مقاصد خودشان، با آن مقاصدی که بر خلاف مسیر ماست، با اسم یک نفری که ملی است مسیر ما مسیر نفت نیست، نفت پیش ما مطرح نیست تا این که یک نفر که نفت را ملی کرده است اسلام را کنار بگذاریم و برای او سینه بزنیم...”(6)
این مواضع امام بشدت مورد حمایت اکثریت مراجع و روحانیان قرار گرفت و آنان در سخنان و اعلامیه های خود ضمن حمایت از جمهوری اسلامی به عنوان نظامی مطلوب از مردم خواستند تا به آن رای دهند. و آن را ضامن حاکمیت احکام اسلام و سعادت مردم دانستند.(7)
این حمایت و مشارکت باعث گردید تا برخی از رهبران و گروه های دیگر از جمله ملی گرا ها موضع خود را تعدیل کنند و حمایت خود را از عنوان مورد تایید نیروهای مذهبی یعنی جمهوری اسلامی اعلام دارند به طوری که سنجابی، دبیر کل جبهه ملی در این زمان، جمهوری اسلامی را طبیعی ترین ثمره انقلاب دانست.(8)
نامبرده طی مصاحبه ای با روزنامه کیهان درباره نظام آینده ایران گفت: “جمهوری که بر اساس آرای عمومی و آزادی همه مردم باشد دموکراتیک است.” سنجابی توهم در مورد کلمه اسلامی را بی جا دانست و گفت: “من اطمینان دارم که محتوای جمهوری اسلامی دموکراتیک است.” وی محتوای نظام را مهم دانست و گفت: “اگر محتوای، آزادی و دموکراسی باشد درست است، اگر استبداد باشد غلط و علیه آن باید ایستادگی کرد...”(9)
یاران و نزدیکان امام نیز به درستی به تشریح مفهوم جمهوری اسلامی و روشن ساختن این مفهوم برای مردم می پرداختند شهید مطهری به عنوان یکی از ایدئولوگهای انقلاب اسلامی و از شاگردان برجسته امام دو روز قبل از رفراندوم12 فروردین58 در مصاحبه تلویزیون در خصوص معنا و ماهیت جمهوری اسلامی، آن را مرکب شده از دو کلمه جمهوری و اسلامی دانسته(10) و تصریح مینماید که “کلمه جمهوری شکل حکومت را مشخص میکند و کلمه اسلامی محتوای آن را”(11) در ادامه با اشاره به اشکال مختلف حکومتها در دنیا در طول تاریخ،
یاد آور می شود: حکومت جمهوری یکی از اشکال متعدد حکومتی در دنیاست که از آن به حکومت عامه مردم تعبیر می شود وی اضافه میکند حکومت جمهوری “یعنی حکومتی که در آن حق انتخاب با همه مردم است قطع نظر از اینکه مرد یا زن، سفید یا سیاه، دارای این عقیده یا آن عقیده باشند ... به علاوه این حکومت حکومتی موقت است”(12) وی در تشریح کلمه اسلامی در عبارت جمهوری اسلامی، به عنوان محتوای حکومت اظهار میدارد: “کلمه اسلامی محتوای این حکومت را بیان میکند، یعنی پیشنهاد میکند که این حکومت با اصول و مقررات اسلامی اداره شود و در مدار اصول اسلامی حرکت. چون میدانیم که اسلام به عنوان یک دین در عین حال یک مکتب و یک ایدئولوژی است، طرحی است برای زندگی بشر در همه ابعاد و شئون آن. به این ترتیب جمهوری اسلامی یعنی حکومتی که شکل آن، انتخاب رئیس حکومت از سوی عامه مردم است، برای مدت موقت و محتوای آن هم اسلامی است”.(13)
در نهایت رفراندوم تعیین نوع نظام سیاسی، در روز12 فروردین سال1358 ، با استقبال
بی نظیر مردم برگزار شده و ملت ایران در اقدامی تاریخی با اکثریتی قاطع جمهوری اسلامی را به عنوان نوع و شکل نظام سیاسی آینده کشور انتخاب نمودند.