فلسفه جهاد (بخش دوم و پایانی)
ام. منیرالزمان ـ استاد دانشگاه بینالمللی اسلامی مالزی
ترجمه: فیروزه درشتی
اشاره:
حساسیتهای غربی نسبت به مفهوم جهاد تا جایی پیش رفت که موجب شد عموم مسلمانان و بویژه مسلمان روشنفکر و متفکر از روی احتیاط و هوشیارانه واژه جهاد را اصلا به کار نبرند. آیا این معنا که جهاد یک مأموریت و رسالت جهانی ایدئولو ژی اسلامی است، معنا و اعتبار خود را از دست داده است؟ آیا جهاد منسوخ شده است؟ برخلاف اینکه تلاشی در جهت حذف و از بین بردن جهاد وجود دارد، میتوان آن را از یک دیدگاه کاملا متفاوت توصیف و درک کرد. در این توصیف، جهاد کمتر نظامی، تروریستی و تهاجمی و بیشتر ایدئولوژیکی، انسانی و جهانی درک و فهم میشود. این امر به این دلیل است که نظریه ابتدایی جهاد در بافت سیاسی عملی و بینالمللی آن زمان توسعه یافت، پس میتوان آن را مطابق با نظام بینالمللی موجود امروز از نو تفسیر کرد. در این تفسیر تازه، ارزشهای اساسی جهاد و سیاستهای خارجی اسلامی بدون تغییر باقی میماند، اما کاربرد آن شکل جدید متفاوتی که خود میگیرد.
تفسیر معاصر از جهاد
1. سنت فکری اسلامی مدرن سیر متفاوتی را در تفسیر مجدد از نظریه اسلامی سیاست خارجی بر اساس جهاد طی کرده است که بر تعریف سنتی آن برتری دارد. در این سنت، تمرکز اصلی بر قانون جنگ و صلح نیست، بلکه بر اساس اصول جهانی ارتباط میان دولتهای مسلمان و غیر مسلمان بنا شده است. در سنت گذشته، جهاد به عنوان محور اصلی ارتباطات میان کشورها در نظر گرفته میشد، اما در سنت فکری معاصر تنها به عنوان یکی از زیرمجموعههای فرعی اصول سیاست خارجی در نظر گرفته میشود. ابوسلیمان با تعیین و مشخص کردن اصول جهانی سیاست خارجی اسلامی نقش مؤثری در این مسیر ایفا کرده است. این اصول اساسی عبارتند از: اتحاد خالق و مخلوق (توحید)، عدالت (عدل)، صلح، حمایت دوجانبه و همکاری، جهاد، احترام و التزام به تعهدات. این اصول بر اساس یک سری ارزشهای اساسی دیگر استوار شدهاند:
عدم تجاوز و تعرض (عدوان)، عدم ظلم و ستم (طغیان)، نبود فساد و تباهی (فساد)، عدم افراط و تفریط (اسراف).
2. ابوسلیمان در این تفسیر جدید از سیاست خارجی اسلامی با در نظر گرفتن مفهوم جهاد موضعی صلحطلب و تدافعی اتخاذ کرده است اگرچه جنگ در میدان نبرد را یکی از جنبههای متعدد جهاد میشمارد. او میگوید: «... جهاد جد و جهد مسلمان برای انجام همه مسئولیتهایش است تا به اهداف و اصول اساسی اسلام به روشی که با چارچوب اسلامی سازگاری داشته باشد، عمل کند. این تنها به معنی محاربه و جنگ نیست. به این معنا جهاد مبین تعهد و مسئولیت اسلامی و نیز به معنای احساس وظیفه است هر گاه که در زندگی عملی لازم شود». (136)
3. چنین تفسیری از این مفهوم به اهداف جهانی و انسانی جهاد فراسوی جنگ و نزاع اشاره دارد. این تفسیر اشاره میکند که هدف عمده و اصلی جهاد رفاه انسانی است، نه جنگاوری و ستیز. تفسیر جدید ابوسلیمان نشان میدهد که مفهوم اسلامی جهاد این قابلیت را دارد که تا حد زیادی در نظام بینالمللی مشارکت داشته باشد.
4. مطالب گفته شده به این موضوع اشاره میکند که تفسیر نوگرا از تئوری سنتی جهاد در چارچوب اصول و ارزشهای سیاست خارجی جهانی امکان منسوخ شدن جهاد را از میان میبرد. به عبارت دیگر، این تئوری جدید میکوشد جهاد را به قوانین نظاممندی که اصول هنجاری، قوانین و ارزشهای تعاملات بینالمللی را مشخص میکند، ترفیع دهد.
5. در حقیقت، به نظر میرسد اهداف و ارزشهای جهانی تئوری جهاد با نظام بینالمللی معاصر بسیار تطابق دارد. دنیای امروز یک جامعه جهانی است. در این دنیا سطح وسیعی از کنش و اتکای متقابل مستلزم قوانین و مقررات در سطح جهانی است که بازیگران صحنه بینالمللی را احاطه کرده است. این قوانین و مقررات رژیمهای بینالمللی نامیده میشوند. قبل از جنگ سرد رژیمهای بینالمللی تبدیل به «حکومتهای بدون حکمران» مافوق محدودیتها شدند و اهمیت آنها بیشتر شد (Crawford). ارزشهای اساسی جهانی جهاد را میتوان از دیدگاه تئوری رژیم بینالمللی نیز تفسیر کرد.
6. رژیمهای بینالمللی به عنوان «اصول تلویحی و صریح، هنجارها، قوانین و روشهای تصمیمگیری فهم و درک میشوند که در آن انتظارات و خواستههای فعالان بینالمللی در یک ارتباط بینالمللی به هم نزدیک شده و همگرا میشوند». (Krasner:2) اگر بخواهیم دقیقتر شرح دهیم رژیمها قوانین بازیای هستند که بازیگران صحنه بینالمللی در مورد آن با هم متفقالقولند (معمولاً دولتهای ملی) و حدود آن را معین میکنند و نیز بر رفتارهای قانونی و مشروع در یک بافت مشخص تأکید میکنند (Rittberger: xii) رژیمها یا با فهم و درک متقابل در میان ملتها و یا تحمیل اعمال شده از سوی قدرتهای حاکم ایجاد میشوند (Haggard). یکی از مثالهای موجود درباره رژیمهای بینالمللی معاهده منع تکثیر سلاحهای اتمی، (NPT) است. رژیمهایی مانند NPT شامل موضوعات دیگر از قبیل تجارت بینالمللی، حفاظت از محیط زیست، کنترل آلودگی، حقوق بشر، تروریسم بینالمللی و حق مالکیت آثار فکری میشود. همه امضاکنندگان چنین رژیمهایی باید به قوانین و مقررات مربوط به آن متعهد باشند و آن را اجرا کنند. مفهوم جهاد نیز به دلیل اصول، قوانین و ارزشهایی که برای تعاملات بینالمللی ارائه میدهد، میتواند به عنوان یک رژیم بینالمللی در نظر گرفته شود.
7. رژیمهای اخلاقی و جهانی جهاد برای چالش با برخی از موضوعات و مسائل جهانی مفیدند. جهان قرن بیستویکم با مسائل و مشکلات گسترده و همهگیری احاطه شده که برخی از آنها در اصل محلی هستند اما جهانی شدهاند و برخی ماهیتاً جهانی هستند. پروژه نظم نوین جهانی در گزارش خود درباره طرز حکومت انسانی به این موضوع اشاره میکند که جامعه بشری از اغتشاش ایدئولوژیکی، بیعدالتی اجتماعی ـ اقتصادی و سیاسی و نیز جنگهای نابرابر، فقر، جرم و جنایت و فجایع زیست محیطی بسیار رنج می برد. این گزارش برای مواجهه و برخورد با این مشکلات «حکومت بشریای» را پیشنهاد میدهد که «بر ملاک موفقیت انسانمحور که با کاهش فقر، خشونت و آلودگی و افزایش توجه به حقوق بشر و آموزهها و شیوههای قانونی سنجه میشود، تأکید میکند».
8. امروزه این مسائل شکل جهانی به خود گرفته است. بویژه برخی از مهمترین نگرانیهای جهانی مانند تروریسم بینالمللی، از هم پاشیدگی محیطی جهانی، فقر و نقض حقوق بشر گروهی از رژیمهای بینالمللی را ایجاد کردهاند تا این مشکلات را حل کنند. به عنوان مثال نشست زمین ریو در سال 1922، پروتکل سال 1997 کیوتو و کنفرانس زمین بالی در سال 2007 برخی از این تلاشهای جهانی برای ایجاد رژیمهای زیستمحیطی جهانی است. طرح عملیات نشست غذای جهان در سال 1996 (Microcredit Summit) حداقل دستمزد در سال 1997 مثالهایی از رژیمهای جهانی برای مبارزه با گسترش فقر است. «جنگ جهانی» علیه ترور و خشونت که پس از حادثه یازده سپتامبر ایجاد شد، به ایجاد یک رژیم مبارزه با تروریسم در سطح جهانی منجر شد. اعلامیه اروپایی حقوق بشر نیز مثالی از تقویت رژیمهای حقوق بشر است.
9. در تلاش برای ایجاد رژیمهای جهانی برای مبارزه با فجایع محیطی، تروریسم بینالمللی، فقر و نقض حقوق بشر اصول و ارزشهای جهاد را میتوان به عنوان یک منبع مهم در نظر گرفت. در ادامه این نوشتار درباره رژیمهای جهانی جهاد بحث میکنیم که میتواند به طور مؤثری برای سه اصل اساسی مشکلات و مسائل جهانی، یعنی از همپاشیدگی و فرسایش محیطی، تجاوز به حقوق بشر و تروریسم بینالمللی راهحلهایی ارائه دهد.
تفسیر انسانی جهانی از جهاد
10. تفاسیر معاصر از جهاد میتواند براحتی زمینهای را فراهم کند که به منظور استفاده از قابلیتهای انسانی خود برای مبارزه علیه بسیاری از بحرانهای جهانی که در بالا به آنها اشاره شد، در نظام سیاسی بینالمللی مشارکت داشته باشد. به جای تأکید بر تصویر منفی جهاد که به وسیله گروههای منحرف اسلامی ارائه شده است، کاربرد جهانی انسانی آن میتواند از بسیاری جهات مفیدتر باشد. در ادامه به برخی از این سودمندیهای جوهره جهاد اشاره میکنیم.
جهاد علیه تروریسم بینالمللی
11. تروریسم بینالمللی قویترین تهدید علیه ملتها و صلح و امنیت بینالمللی شده است. تروریسم به پیشرفت بیثباتی اجتماعی و عدم امنیت فردی کمک کرده است. در نتیجه جنگ جهانی علیه تروریسم اکنون به یک خواست و نگرانی جهانی تبدیل شده است.
12. اسلام بشدت با هر نوع تروریسم و بویژه آنهایی که ناامنی اجتماعی و خطرات اجتماعی ایجاد میکنند، مخالف است. دواصطلاح اساسی و بنیادی قرآنی، فساد و فتنه، وجود دارند که به طور فراگیری شامل همه انواع فعالیتها و اعمال تروریستی میشود. فساد ممکن است بهسادگی به معنای از روی عمد و با آگاهی قانون و نظم را زیر پا گذاشتن باشد. یکی از خواستهای اصلی قرآن ایجاد و نگهداری و حمایت از یک سیستم اجتماعی ـ سیاسی است که از انواع فساد و فتنه جلوگیری کند، آن را کنترل کند و در صورت امکان آن را بهکلی از میان ببرد تا از این طریق صلح، ثبات، قانون و نظم را در جامعه تأمین کند. بنابراین فساد و فتنه حتی بدتر از اعمال جنایتکارانه در نظر گرفته میشوند. قرآن میگوید: «و ایجاد فتنه (و محیط نامساعد که مردم را به کفر، تشویق و از ایمان بازمىدارد) حتى از قتل بالاتر است». (2:217)
13. فساد و فتنه میتوانند هم تروریسم و فعالیتهای ضد اجتماعی داخلی و محلی باشند و هم در سطح بینالمللی. فعالیتهای داخلی و محلی ممکن است شامل اجحاف و اخاذی، کشتار دستهجمعی و سایر فعالیتهای ضد حکومتی باشد. در سطح بینالمللی ممکن است شامل جرمهای سازمانیافته یا سندیکایی و نیز قاچاق بینالمللی مواد مخدر و انسان باشد. گروههای اسلامی غیر دولتی بسیاری مانند القاعده وجود دارند که به نام جهاد خشونت و ترور را به کار می برند. متفکران سنتی و متفکران مدرن اسلامی در این امر متفقالقول هستند که چنین فعالیتهای خشونتآمیز و تروریستی که توسط گروههای غیردولتی انجام میشود، غیرقانونی و نامشروع است و درست به همین دلیل است که متفکران سنتی بر جهاد حکومتی علیه مسلمانان طغیانگر و متمرد یا گروههای جداییطلب یا کسانی که بیثباتی اجتماعی ایجاد میکنند، صحه میگذارند و آن را تأیید میکنند. به همین اعتبار، تروریسم بینالمللی مدرن از سوی افراد غیردولتی، چه از طرف مسلمانان به اسم جهاد و چه از طرف سایرین به هر دلیلی غیرقانونی است. بنابراین فعالیتهای تروریستی از طرف اسلامگراها و یا سایر گروههای غیر دولتی به منزله فساد است که در اسلام منفور و نفرتانگیز است.
14. علاوه بر تروریسم بینالمللی مسائل و مشکلات دیگری از قبیل خشونت و پاکسازی قومی و قبیلهای و نیز بیماریهای همهگیر مانند ایدز وجود دارد. به علاوه، جرم و جنایتهای اجتماعی فزاینده که از منابع مختلف نشأت میگیرند، نظم و قانون هر ملتی را تهدید میکند و ارتباط صلحآمیز میان دولتها را به خطر میاندازد. در جوامع جهانی شده امروزی هر حادثه مهمی، همه جوامع را تحت تأثیر قرار میدهد و هیچ جامعهای نیست که از مشکلات و مسائل مربوط به جرم و جنایتهای سازمانیافته، فساد و انحراف، بی قانونی، هرجو مرج مدنی، کشمکشها و تحرکات قومی، خشونت و تروریسم در امان باشد. ارزشهای جهانی جهاد اسلامی آشکارا طراحی شدهاند که این عوامل ضد اجتماعی را از بین ببرند و صلح و ثبات را در جامعه جاری و ساری کنند. بنابراین، میتوان از ارزشها و اصول جهانی جهاد اسلامی برای مبارزه با انواع فعالیتهای تروریستی در سطح ملی و بینالمللی بهره برد.
نتیجه
15. جهاد امروز به دلیل استفاده انحرافی از آن توسط گروههای منحرف به ظاهر اسلامی به یک مفهوم مورد سوءتفاهم واقع شده تبدیل شده است. جهاد حاوی یک فلسفه انسانی جهانی است که بیشتر بر رفاه انسانی تکیه دارد تا رفاه اجتماعی. جهاد ظهور و جلوه مأموریت و رسالت جهانی فردی و جمعی در اسلام است. در سطح فردی، در کنترل دائمی شخص علیه خواستههای بد و شیطانی تجلی مییابد. در سطح جمعی در اجرای اصول و ارزشهای بنیادی و اساسی مانند عدالت، تعاون و همکاری، عدم تجاوز و مبارزه علیه سوءاستفاده از حقوق بشر، آشوبهای اجتماعی و تروریسم تجلی پیدا میکند. جهاد را میتوان با یک بار مثبت معنایی درک و فهم کرد و از آن سود جست و از فلسفه اخلاقی جهانی و اصول آن برای منفعت اجتماعی و منافع جهانی بهره برد.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
