آغازی بر پایان خاورمیانه آمریکایی (بخش دوم و پایانی)

نجف محمودی
 خاورمیانه جدید و مفاهیم مرتبط با آن
«طرح خاورمیانه بزرگ» بعد از حادثه 11 سپتامبر انگشت اتهام آمریکا به طرف خاورمیانه به خصوص کشورهای عرب منطقه که عمدتا دارای نظامهای سیاسی و اجتماعی کهنه و محافظه کاری بودند نشانه رفت. براساس برداشت کشورهای غربی تروریسم پدیده‌ای است که ریشه در نظامهای سیاسی و اجتماعی بسته منطقه دارد. به همین دلیل برای مبارزه با تروریسم باید ریشه‌های آن را خشکاند. به همین دلیل باید نظام سیاسی، اجتماعی، فرهنگی ، آموزشی و اقتصادی منطقه متحول شود. براین اساس طرح خاورمیانه بزرگ مطرح گردید . طرح خاورمیانه بزرگ و شمال آفریقا برای نخستین بار در 12 سپتامبر 2002 توسط کالین پاول مطرح گردید.
همزمان آقای پاول تاسیس بنیاد انترپرایز (Enrerprise) را اعلام کرد و متعهد شد آمریکا به کشورهایی مانند عربستان سعودی ، لبنان ، الجزیره و یمن برای الحاق به سازمان تجارت جهانی کمک نماید، نیکولاس برنز (Nicholas Burns) نماینده ایالات متحده در ناتو در سخنرانی خود در اکتبر 2003 در شهر پراگ از اروپا دعوت نمود تا تلاشهای خود را برروی برقراری صلح و امنیت در «خاورمیانه بزرگ» متمرکز سازد. در نوامبر 2003 دولت بوش طرح خود را برای خاورمیانه بزرگ رسما اعلام کرد. متعاقبا، دولت آمریکا پیش‌نویس طرح «خاورمیانه» را پیش از اینکه کشورهای عرب را از محتوای آن مطلع سازد بین کشورهای گروه 8، جهت بررسی در نشست آتی در ژوئن 2004 توزیع نمود.طرح خاورمیانه بزرگ از یک سو با مخالفت شدید کشورهای عربی و از سوی دیگر با سوءظن و تردید کشورهای اتحادیه اروپا مواجه گردید. کشورهای عربی هراسان از پیامدهای آن برای دولتهای خود این طرح را دخالت در امور داخلی خود انگاشتند.
طرح خاورمیانه جدید از منظر آمریکا
تهاجم اسرائیل به لبنان به بهانه اسارت دو نظامی این رژیم به دست نیروهای حزب الله انجام شد. اما هر چه زمان بیشتری از این تهاجم گذشت ، این واقعیت بیشتر نمایان گشت که هدف از حمله به لبنان موضوعی عمیق‌تر و یا ارزشمندتر از اسارت دو سرباز اسرائیلی بود.در روزهای آغازین این تهاجم، کاندولیزا رایس وزیر امور خارجه آمریکا، حمله به لبنان را«فرصتی برای ایجاد خاورمیانه جدید» نامید. چندی بعد نیز بوش همین سخنان راتکرار کرد و تاکید نمود نباید فرصت فراهم شده را از دست داد!
قرار دادن این‌گونه اظهارنظرها، در کنار اخبار مستدلی که از برنامه از پیش طراحی شده اسرائیل برای حمله به لبنان خبر می‌دهند، این ظن را تقویت می‌کند که احتمالا جدای از اسرائیل باید کشورهای ذینفع دیگری هم در بحران لبنان سهیم باشند.ایجاد خاورمیانه جدید یکی از برنامه‌های جدی نومحافظه‌کاران آمریکایی بود و بوش از ابتدای دوران زمامداریش در پی تحقق این رویا بود.
ریچارد هاس رئیس شورای روابط خارجی آمریکا در مجله Foreign AFFairs در سال 2006 ضمن اذعان به پایان دوران سیادت ایالات متحده آمریکا در خاورمیانه مختصات خاورمیانه جدید را بدین شکل ترسیم می‌نماید:« طرحها و ترکیبهای کلی پنجمین دوره از تاریخ جدید خاورمیانه هنوز در حال شکل‌گیری هستند و کامل نشده‌اند، اما نکته مهم این است که این طرحها وترکیبها طبیعتا در پی پایان دوران تسلط ایالات متحده برمنطقه تکمیل شده و منشا اثر می‌شوند.
به نظر هاس: نفوذ واشنگتن نسبت به قبل قطعا کمتر و ضعیف‌تر خواهد بود. این موضوع منعکس کننده تاثیر درحال افزایش مجموعه‌ای از نیروهای‌ داخلی و خارجی ، محدودیتهای ذاتی قدرت ایالات متحده، و نتایج انتخابهای دولتمردان آمریکا است . اتحادیه اروپایی در قضیه عراق تا حدی وارد شده و به آمریکا کمک خواهد کرد و احتمالا در مورد مسئله فلسطین نیز برای اتخاذ یک رهیافت متفاوت و جدید اعمال فشار خواهد نمود. چین در مقابل اعمال فشار به ایران مقاومت کرده و در پی تضمین دسترسی خود به ذخایر انرژی منطقه خواهد بود.
همچنین ، روسیه نیز در مقابل خواست واشنگتن برای تحریم ایران مقاومت کرده و به منظور اثبات استقلال خود از ایالات متحده ، در جستجوی فرصتها و فضاهای جدید خواهد بود. هم چین و هم روسیه (و هم بسیاری از دولتهای اروپایی) خود را از همراهی با تلاشهای ایالات متحده برای انجام و پیشبرد اصلاحات سیاسی در دولتهای غیردموکراتیک خاورمیانه کنار خواهند کشید. از نظر ریچارد هاس، در خاورمیانه جدید، دو کشور از همه قویتر هستند ، که یکی از آنها ایران و دیگری رژیم صهیونیستی است.
در مورد ایران وی اظهار می‌دارد که: تاکنون تمام کسانی که ایران را به عنوان کشوری در حال تغییر نگاه کرده و تصور می‌کردند جدی‌ترین و اساسی‌ترین تحولات سیاسی و اجتماعی در این کشور در جریان است، سخت در اشتباه بوده‌اند . ایران از سرمایه عظیم اقتصادی و انسانی بهره می‌برد و قویترین نفوذ و تاثیر را در عراق دارد، و البته نفوذ قابل توجهی هم برحماس و حزب‌الله لبنان دارد. ایران یکی از امپراتوری‌های تاریخی بوده که اکنون نیز اهداف و طرحهای بلندی برای بازسازی منطقه مطابق نظر و تصور خودش در سر دارد، البته نباید فراموش کنیم که از پتانسیل لازم برای از قوه به فعل رساندن این طرحها هم برخوردار است.»
از نظر هاس، اگرچه اسرائیل یک کشور دارای زرادخانه هسته‌ای در خاورمیانه می‌باشد اما قدرت و هیمنه این کشور در جنگ 33 روزه با حزب الله لبنان شکسته است . ضمن اینکه این کشور به خاطر اشغال سرزمینهای فلسطینی با چالشهای امنیتی چند وجهی مواجه می‌باشد.
خاورمیانه جدید اسلامی و ویژگیهای آن
آنچه که در حال حاضر در خاورمیانه درحال قدرت یابی می‌باشد اندیشه مقاومت و بیداری اسلامی با محوریت ملتهای مسلمان منطقه می‌باشد. با شکست پروژه ناسیونالیسم عربی و سوسیالیسم عربی و خلاء موجود در فضای روشنفکری جهان عرب آالتراناتیو تفکر مقاومت اسلامی قوت یافته است . تحت شرایط ذکر شده ملتهای منطقه جلوتر از دولتهای محافظه‌کار و سازشکار منطقه حرکت می‌نمایند. آمریکا در خاورمیانه جدید خود، به دنبال حذف اندیشه های اسلامی بود اما روند تحولات اکنون نشانگر بیداری اسلامی با محوریت اتحاد و هماهنگی میان ملتهای مسلمان است که شکست طرح حذف اسلام‌گرایی را به همراه داشته است.آمریکا ستیزی و آمریکا گریزی محور دیگر خاورمیانه جدید می‌باشد: هر چند آمریکا تلاش داشت خاورمیانه جدیدی را با محوریت حضور انحصاری در منطقه ایجاد کند که در مقابل، روند تحولات، خاورمیانه‌ای براساس اتحاد منطقه برای پایان دادن به دخالت آمریکا را به نمایش گذاشته است این امر را در تظاهراتهای مردمی در هنگام سفر مقامات آمریکایی به منطقه می‌توان مشاهده کرد.
میانجی‌گری غیرصادقانه آمریکا در فرایند سازش اعراب و اسرائیل و جانبداری از اسرائیل در تمامی طرحهای سازش، اتخاذ استانداردهای دوگانه در قبال موضوعات دموکراسی و حقوق بشر که از آن جمله به رسمیت نشناختن دولت قانونی حماس از سوی آمریکا باعث شده است که وجهه این کشور نزد مردم منطقه خدشه‌دار شود.تقویت و افزایش محبوبیت گروههای مقاومت و مبارز اسلامگرا در منطقه از ویژیگی‌های خاورمیانه اسلامی می‌باشد . در واقع از درون تحولات خاورمیانه بازیگران جدید متولد می‌شوند که روندهای سابق را تغییر داده و به دنبال ایجاد خاورمیانه‌ای بدون حضور مداخله جویانه قدرتهای خارجی هستند . بازیگران جدید هویت اسلامی و مقاومت را هویت مشترک خود دانسته و برهمین اساس منافع خود را تعریف می‌نمایند.