گزیدهای از کتاب «ایران و قضیه ایران» (بخش هفتم)
به علت حجم زیاد بولتن و لزوم مناسب نمودن آن برای مطالعه در فضای مجازی، این متن در پایگاه بصیرت در هشت بخش منتشر میشود. (بخش هفتم)
فصل بیستوهشتم: درآمد، منابع و مصنوعات
بعد از روسیه که در آنجا آمار دارند، ولی با وسواس تمام از نشر آن جلوگیری میشود، هیچ کشوری مثل ایران سراغ ندارم که دسترسی به ارقام و آمار این همه دشوار باشد، چون براستی اطلاعاتی در کار نیست.(ص559)
درآمد ایران را میتوان تحت دو عنوان تقسیم کرد: یکی مالیات یا عواید ثابت، دیگری سیورسات یا درآمد غیرثابت. درآمد ثابت از چهار منبع تحصیل میشود: 1- مالیات مرتب 2- درآمد املاک شاهی 3- گمرک 4- کرایه و اجاره بها. درآمد غیرثابت از سه منبع عاید میشود: 1- صادر یا مصادره عمومی 2- پیشکشهای عید نوروز و عید مولود (میلاد نبی) 3- پیشکشهای فوقالعاده که ناشی از هدایا و جرایم و رشوه و ضبط مال و غیره است.(ص560)
منبع عمده و اصلی درآمد در ایران همواره مالیات ارضی بوده است.(ص560)
موقوفات و همچنین املاکی که به رسم تیول تحصیل شده باشد، از مالیات معاف است.(ص560)
اصلی که مالیات زمین بر آن مبتنی است این است که یک پنجم یا بیست درصد محصول زراعتی یا باغ و بوستان حق شاهی است.(ص561)
بجای اینکه مالیات از جانب مأموران رسمی بر مؤدیان مقرر گردد، در عمل بر شهر و قریه و ده تحمیل و در واقع عواید دربست از طرف دولت در مقابل مبلغ ثابت معینی باجاره واگذار، و پرداختهای بلوک و نواحی به رأی و تصمیم احتمالاً جابرانه حکام محلی و سرکردهها و کدخداها محول میشود.(ص562)
چیز دیگری که از سایر اقلام چندان قابل تشخیص نیست، اجارهای است که زارعین بابت املاک شاهی میپردازند، و آن از روزگار قدیم پایهگذاری شده است... عواید املاک شاهی تقریباً بطور کلی برای تأمین مقرری مستمری بگیرها اختصاص دارد.(ص565)
در حدود یک پنجم ارزش جنس، حقوق گمرکی بر اجناس وارداتی و صادراتی برسم مالیات اخذ میشود. در هر ولایت یا شهر یا ناحیه گمرک را به کسی که مبلغ بیشتری پرداخت کند اجاره میدهند، وجهی را که او میپردازد همه اطلاع دارند، و اضافه بر آن در حدود 20 تا 25 درصد به کیسه خود او میرسد.(صص566-565)
از مبلغ 800000 تومان که در آخرین سال مذکور بابت گمرک دریافت شده است 294000 تومان در تهران و بقیه در بنادر خلیجفارس و شهرهای مرزی بدست آمده است. عواید گمرکی به فرمان همایونی صرف پرداخت مخارج حرمسرا و خانواده شاهی میشود.(ص568)
درآمد نا مرتب یا سیورسات مبلغی است که عنفاً و ناگهانی جهت رفع پارهای احتیاجات فوری اخذ و یا قهراً تحت لفافه هدیه و پیشکش تحصیل میشود. این کار موجب فشار و اجحاف بسیار نسبت بافراد عامه میشود.(ص569)
مبالغی که حضرت شهریاری در عید نوروز برای رفع رنجش و کدورت خاطرشاهانه و یا ابراز عنایت ملوکانه دریافت مینمود سابقاً از اقلام عمده درآمد شاهی بشمار میرفت.(ص570)
جزو اقلام مخارج مزبور مبلغ هنگفتی هم بابت مستمریها صرف میشود. این سیستم از بدترین، ولی عزیزترین وضع خاص مالی ایران جدید است. عده مستمری بگیر خیلی زیاد است و پیوسته هم بیشتر میشود.(ص576)
سیستم مالیاتی که شرح دادهام در ایران جاری است آشکارا سراسر خطاست، هم اصلاً قرین بیعدالتی است و هم در عمل بیعیب نیست. قبل از هر حرفی باید گفت که تقریباً تمام آن بر طبقه زارع تحمیل و سنگینترین بار آن بر شانه طبقات تنگدست و کشاورز وارد میشود و در واقع باید اذعان نمود که زمین و تجارت خارجی تنها اقلام مشمول مالیاتاند.(صص578-577)
راجع به گمرک نیز باید گفت که ترتیب جاری فعلی هم بیقاعده است و هم مایه اتلاف مالی، بحدی که اصلاح عاجل کاملاً ضروری است. سیستم اجارهداری که موجب مفاسد بسیاری است باید از بیخ و بن نابود شود و بجای آن ترتیب جمع کردن عواید بوسیله مأموران رسمی موظف چنانکه در همه کشورهای متمدن جهان مرسوم است معمول گردد.(ص580)
با وضع عوارض یکنواخت و معین بر اجناس خارجی و محصولات داخلی و لغو کردن عوارض گوناگون جادهها و نواقل در شهرها که فقط بر اجناس محلی تحمیل میشود راههای تقلب و خطاکاری محدود خواهد شد. در سیستم فعلی بهیچ وجه وسیله حمایت از محصولات داخلی در مقابل رقابت خارجی وجود ندارد و در واقع میتوان گفت که خارجیها با پرداخت فقط پنج درصد بر ارزش جنس وضع مساعدتری از تجار داخلی دارند.(ص580)
املاک در ایران چهار نوع است: 1- املاک شاهی که بنام خالصه یا دیوانی معروف میباشد 2- اراضی که با عنوان تیول تصرف شده است 3- اوقاف 4- املاک خصوصی یا اربابی.(ص582)
زارع ایرانی فقیر است، نادان است و بیچاره است، اما به ظاهر خوشبنیه و از جهت زور و قدرت چون گاو نر است، معمولاً پوشاکش را بر شانه میاندازد و به ندرت دستگدائی دراز میکند... لحظه بدبختی او وقتی است که آب نایاب شود و یا از پی خشکسالی شدید در ناحیه او قحطی پیش آید. این افراد که خوراک کافی ندارند و مورد توجه و عنایتی بشمار نمیروند مثل حشرات دسته دسته تلف میشوند. وضع و کار کشاورزی در ایران پیشرفت فراوان حاصل خواهد کرد هرگاه دولت از این نفرات حمایت کند و هر ساله مبلغ کافی در راه اقتصاد واقعی و ذخیره کردن آب اختصاص بدهد.(صص585-584)
در نظر این جانب جای شک و شبهه نیست که جمعیت ایران روزگاری خیلی بیشتر از مقدار فعلی بوده... شهرهای ایران و دهات متروک و بازارهای خالی و رشتههای متعدد قناتهای خراب و تأسیسات عمومی که سابقاً عامل عمده حاصلخیزی اراضی پهناوری بودند که اکنون بحالت ویرانی افتادهاند و هزاران جریب زمینهای زراعتی که در حال حاضر به سنگلاخ و شنزار مبدل شدهاند همه حاکی از شواهد و آثاری است که قابل اشتباه نیست. البته این نکته را هم میدانم که هر محل و مکان متروک لزوماً دال بر زوال زندگی و صنعتی بشمار نمیرود.(صص586-585)
عقیده اینجانب آن است که در حال حاضر جمعیت ایران به 9 ملیون نفر میرسد. وقتی که در خاطر بیاوریم که مساحت ایران سه برابر خاک فرانسه است و بنا بر ارقام مزبور جمعیتش فقط یک پنجم آن است میتوانیم دو موضوع را نیک دریابیم یکی اینکه چرا و چگونه ایران در صورت ظاهر با کشوری اروپائی متفاوت مینماید و دیگر آنکه چه زمینه وسیعی برای تجدید نیروی مادی و طبیعی مردم آن فراهم است.(ص590)
این سرزمین از لحاظ منابع بکر بسیار غنی است. همه قسم اقلیم دارد یعنی از گرمای استوائی تا برف دائمی بر رشتههای جبال و همه نوع خاک و زمین هم در آنجاست.(ص590)
با آنکه هزاران هزار جریب زمین عاطل و بیحاصل افتاده است بخصوص در نواحی غربی و جنوب غربی باز محصول بیش از احتیاج داخلی است و به هندوستان و عثمانی و قفقاز و حتی به انگلستان از طریق بوشهر صادر میشود.(ص591)
در روزگار قدیم ایران بمناسبت تولید شکر شهرت داشت و کشت نیشکر در حوزههای اهواز و کارون نیک معروف بود... چغندر کاملاً فراوان است بخصوص در خراسان که اگر این اندازه محصول در کشور دیگری فراهم بود بدون تردید از ورود مقادیر زیاد قند و شکر فرانسه و روس جلوگیری مینمود.(ص592)
پنبه در ایران با سهولت فراوان در ارتفاعات تا 5000 پا از سطح دریا کاشته میشود و در حدود 100000 عدل هر ساله از ایران صادر میکنند که قسمت کلی آن بمقصد کارخانههای بمبئی و قسمتی هم به مسکو حمل و بقیه در کارخانههای دستی یزد و کرمان مورد استفاده واقع میشود.(ص592)
صنعت ابریشم که اولین بار ایران را از لحاظ اروپای جدید مشهور گردانید و سابقاً محصول ثروت خیزی بود و از موقع آفت 1864 به راه کاهش و شکست افتاده است...(ص593)
شنیدهام که ارزش صادرات ابریشم تنها بالغ بر 30000 لیره بوده.(593)
تنباکوی ایران در هر شهر و دهکده نصف منطقه غربی آسیا شهرت دارد. (ص593)
این محصول برگ ایرانی در کشورهای آسیائی همجوار تقریباً به همین اندازه مطلوب است و صادراتش را 1500000 من تخمین کردهاند که به بغداد و بیروت و قاهره و عربستان و هندوستان و افغانستان صادر میشود.(ص594)
اکنون بذکر جنسی میپردازم که سالیان دراز رقم عمده درآمد خزانه ایران بود و شاید رقم روز افزون عایدات باقی بماند و آن کاشت و صدور تریاک است.(ص595)
در سال 1853 نخستین بار تریاک از اقلام صادراتی منطقه اصفهان ذکر گردیده هرچند که تا شکست بازار ابریشم در سال 5-1864 خشخاش بمقدار محدود کاشته میشده است.(ص595)
سال 2-1871، 870 صندوق به ارزش 696000 روپیه،... سال90-1889، 5190 صندوق به ارزش4950000روپیه.(ص595)
در حدود اصفهان بخصوص کاشت خشخاش جای محصولات دیگر را بکلی گرفته است و گفتهاند 250 تن محصول سالانه آن یعنی 2500 صندوق صادر میشود. یکی از تجار عمده اصفهان پیشبینی میکرده است که مجموع صادرات فعلی 8000 صندوق بارزش 720000 لیره و از قرار هر صندوق 90 لیره است، اما متقابلاً صادرات از راه خلیجفارس هر صندوق در حدود 70 لیره ارزش دارد که با مجموع صادرات ایران در سال 1889 تطبیق مینماید و به این جانب گفتهاند که بارزش 1900000 تومان یا 543000 لیره میشود.(ص596)
تریاک ایران مدتها محصول ترکیه را از بازار چین خارج کرده بود و با سرعت در مقابل محصول هند هم رقیب عمدهای میشود.(ص596)
ظاهراً ایرانیان قدر نباتات طبی خود را نمیشناسند، ولی از اقلام عمده صادراتی آنهاست.(ص597)
در حوالی رودبار در راه بین رشت و تهران و حد و سامان ولایت گیلان ناحیه جداگانهای هست که زیتون فراوان دارد... اهالی آن حدود بین 80000 تا 100000 اصله درخت دارند که محصول آن بطور متوسط 6 تا 9 پوند زیتون از هر درخت در هر سال میشود و بنا براین محصول سالانه تقریباً 750000 پوند است.(ص601)
جریان روغنکشی آنها باندازهای ناشیانه و پرزحمت است که مقدار زیادی از محصول تلف میشود.(ص601)
بنا بر قول تاورنیه، شاردن، اولئاریوس، لوبرن و سایر جهانگردان آن دوره، داستان آخرین پادشاهان صفوی چیزی در واقع جز عیش و مستی آنها نیست.(ص603)
ایران فعلاً چند نوع شراب انگور مرغوب و یکی دو تا هم شراب ممتاز با شهرتی عالی در آذربایجان و شیراز و خراسان دارد و مراکز عمده این صنعت اصفهان و قزوین و همدان و کرمان و یزد است.(صص604-603)
این صنعت تقریباً بکلی در دست اروپائیان و ارامنه و زردشتیها و کلیمیهاست، اما طرز شرابسازی در ایران بسیار خام ناقص است و تقلب و اختلاط خیلی شایع.(ص604)
شاید بدلیل سود شخصی است که تهیه شراب و الکل را در سراسر مملکت بسال 1889 بانحصار یک نفر اروپائی دادهاند و از این بابت قرار است سالانه 7000 لیره حق امتیاز دریافت دارند. این امتیاز را بعداً یک کمپانی مقیم بروکسل بنام شرکت عمومی تجارت و صنایع ایران خریداری کرده است.(صص605-604)
ماده مستیآور دیگر که مطلوب آنهاست بنگ است که از بذر شاهدانه بدست میآید و آنرا هم بصورت مشروب مصرف میکنند و هم میکشند.(ص605)
راجع به جهان حیوانات و محصولات حیوانی اگر ایران به حد اعلی بینیاز نباشد لااقل از منابع ثروت استثنائی برخوردار است. اسبهای نژاد ایرانی در سراسر مشرق زمین معروفاند.(ص605)
در بعضی از فصول سال کمتر اتفاق میافتد که کشتی از بصره عازم مقصد بمبئی باشد بدون اینکه مقدار کلی اسب حمل نکند که هر رأس آن از 8 تا 20 لیره قیمت دارد و بنا بر این بهره سرشاری در بازار هندوستان عاید میسازد.(ص606)
از اسب معروفتر قاطر ایرانی است... هرساله افسرانی از جانب حکومت هند مأمور میشوند که در ایران صدها رأس قاطر به بهای هر رأس از 12 تا 20 لیره خریداری و حمل کنند هرچند که شنیدهام قیمت قاطر تا به لاهور برسد پنجاه لیره تمام میشود.(ص606)
پوست و چرم بمقدار زیاد به بغداد و روسیه از مبدأ خراسان، اصفهان، شیراز و همدان صادر میشود.(ص607)
همدان مرکز عمده دباغی و چرمسازی ایران محسوب میشود و میگویند جنسی که در اروپا چرم روسی معروف است اصلاً در همدان تهیه میشود.(ص607)
در حال حاضر پشم گوسفند و موی بز مقادیر کلی از ایران صادر میشود.(ص607)
بهترین موی بز در آنقره حوالی بیرجند تولید میشود که برای ساختن شال بکار میرود و از طریق خلیج فارس به بمبئی و از آنجا به انگلستان صادر میکنند.(ص608)
بعد از روزگار قرون وسطی شاه عباس کبیر نخستین اقدام بهرهبرداری از منابع معدنی ایران را دنبال کرد.(ص608)
در حدود سال 1810 یک نفر انگلیسی بنام ویلیامسن معادن وسیع مس در ناحیه شیخ در بند نزدیک ترکمن چای پیدا کرد.(ص610)
در سال 1836 سر.اچ. لیندسی بیتون موتوری بخاری با چند نفر کارشناس از انگلستان آورد و مبلغ هنگفتی در این کار هدر داد که شاید به استخراج آهن و مس قرهداغ توفیق یابد، ولی از قرار معلوم نتیجهای بدست نیاورد.(ص610)
سرانجام در بهار 1890 شرکتی تأسیس شد بنام «بانک امتیازات معدنی ایران» با سرمایه یک ملیون لیره بمنظور احراز و اجرای امتیازنامه معدنی که اخیراً به بانک شاهنشاهی ایران بوسیله فرمان همایونی در سال گذشته اعطا شده بود. این امتیازنامه استخراج آهن و مس و سرب و جیوه و زغال سنگ و نفت و منگنز و بوره و معدن پنبه نسوز را که متعلق بدولت بوده و قبلاً امتیاز آن به فردی دیگری داده نشده است شامل میباشد.(صص612-611)
مدت امتیاز شصت سال و مشتمل بر معادنی میشده است که استخراج آن از 1889 در ظرف ده سال آغاز شده باشد و 60 درصد بهره نصیب خزانه همایونی میگردیده است.(ص612)
نواحی معدنی ایران تقریباً شش منطقه است: 1- ایالت آذربایجان در شمال شرقی 2- دامنههای شمالی و جنوبی رشتههای اصلی البرز بین رودبار و رشت تا استرآباد 3- خراسان 4- کرمان 5- نواحی مرکزی بین قم و شیراز بخصوص حوالی اصفهان و نائین 6- کرانههای خلیجفارس و جزایر.(ص612)
محل دیگری که نفت داده است ناحیه رامهرمز در مجاورت رودخانه کارون است، بنا بر آخرین تحقیقات سه ناحیه نفتخیز وجود دارد: اولی نزدیک ده شاردن در پانزده میلی شرقی رامهرمز که در آنجا بالغ بر ده چشمه است و نفت سیاه و سنگینی بدست میدهد و سه تا از چاههای مهمتر در حال حاضر روزانه بطور متوسط بیست و پنج گالن نفت میدهد و یکی از آنها نفت خالص دارد... محل ثانوی در بیست و چهار میلی ویس در ساحل کارون است.(ص619)
میگویند در دزفول نیز نفت هست و همچنین در نزدیکی قصرشیرین و کلهر از توابع کرمانشاه و حوزه کردستان ایران.(ص620)
ارزش واقعی ذخایر زیرزمینی ایران انکارپذیر نیست و قدر و قیمت آنها کاملاً بسته باین امر است که معادن مزبور در کجا واقع شده باشد و هزینه حمل مواد معدنی بوسیله قاطر وشتر تا ساحل دریا و یا نزدیکترین بازار تا چه اندازه سنگین و یا سبک باشد.(ص622)
اینک به محصولات صنعتی ایران میپردازم و میتوان آنرا دو طبقه جداگانه که لزوماً از یکدیگر متفاوت نیست تقسیم نمود از قبیل: منسوجات ابریشمی و پشمی یا پارچههای نخی و کتانی و یا مصنوعات هنری. روی همرفته کارخانه به معنی و دلالتی که در اروپا میشناسیم در ایران وجود ندارد.(ص622)
از میان مصنوعات بافته یکی که هنوز اهمیت فراوان دارد و بسیار معروف است فرش ایرانی است و چنان شهرتی یافته است که کمتر خانواده طبقه بالا در انگلستان یا آمریکا دراین فکر نیست که خواه از جنس ممتاز و یا عادی آنرا فراهم نسازد و این کار بدون شک و انکار نشانه فرهنگ و تمدن است. کسانی که فرش مرغوبی دیده باشند چگونه ممکن است رنگ ثابت آنرا که با مرور زمان بهتر و مطلوبتر میشود بدون اینکه تغییری نماید و یا طرحهای عالی و زیبائی نافذالاثر آنرا فراموش کنند؟ هرکس که یکبار چنین سیر و مشاهدهای کرده باشد از دیدن محصول مقلدان جدید که غالباً هم این نام عالی را بر آن مینهند دچار حیرتزدگی و یأس خواهد گردید.(ص623)
شیوع رنگهای مصنوعی با آنکه از طرف دولت ایران نخست ممنوع شده است اثرات نامطلوبی در کار این صنعت باقی گذاشته و در کاهش و گاهی نیز از بینرفتن رنگ ثابت نباتی محل تأثیر کلی داشته است. شتابزدگی در فرشبافی که رقابت با فرشهای ارزان اروپائی را تسهیل کرده باشد اصالت طرح و جنس فرش ایران را دچار خطر ساخته و به تولید فرشهای یک نواخت منجر شده است.(ص624)
یکی از تجار با اطلاع به این جانب اظهار داشت که در حال حاضر صادرات فرش سالانه 90000 تا 100000 لیره است که بیشتر به انگلستان و فرانسه و آمریکا میبرند.(ص625)
معروفترین محصول هنری ایران قدیم و قرون وسطی در واقع کاشیهای آن بوده است که هنوز هم مایه زیور و آراستگی موزهها و موجب درخشندگی پایداری است.(ص626)
بیان حقیقت این اعتراف غمانگیز ایجاب میکند که از هنر کاشیکاری ایران جز نامی باقی نمانده است، هرچند که تقلیدهای خام و خشن باالوان گوناگون هنوز در اصفهان و دیگر جاها دیده میشود.(ص626)
حتی سنجش و تطبیق سریعی بین جنس اصلی و آنچه با همان نام بعداً ساختهاند مقیاس درستی بدست خواهد داد که روح هنری تا چه اندازه در سرزمین ایران به سیر قهقرا و انحطاط افتاده است.(ص626)
از آنچه بیان شد ملاحظه میشود که با وجود روزگار قرین انحطاطی که در این سرزمین است و مداقهای در تاریخ، این حالت را بصورت بارزی نمودار میسازد، ایران نه فقط فاقد ثروت و استعداد نیست، بلکه بحد وفور از منابع طبیعی برخوردار است که اگر از آنچه دارد زر و سیمی نصیب او نشود بواسطه اهمال و قصور خود اهالی است.(ص627)
کسر و نقصانی که درستونهای صادرات در برابر واردات که در همه آمار ما نیز چشمگیر است گناه عامل دیگری مگر تقصیر خود ایشان نیست.(ص628)
فصل بیستونهم: بازرگانی و تجارت
در نظر دارم داستانم را راجع به تجارت فعلی ایران و زمینه رقابت سختی که بین انگلستان و روسیه فراهم است با پیشدرآمد مختصری در باب سابقه این رقابت و وقایعی آغاز کنم که ایران را ابتدا در راه ارتباط تجارتی با کشورهائی انداخته بود که مدتی است دوره شکوه و رونق کار آنها به پایان رسیده و سپس رفته رفته بازارها و دروازههای او در انحصار دو دولتی افتاده است که در آن روزگار هنوز خورشید طالع ایشان تابان نشده بود، ولی سرانجام ایران را خریدار استوار و طالب کالای مسکو و منچستر و بمبئی ساخته است.(ص629)
در نوامبر 1497 واسکودوگاما دریانورد پرتغالی از راه دماغه امید (جنوب آفریقا) راه جدیدی به هندوستان باز کرد و برای پرتغال قرنی سرشار از شهرت و ثروت فراهم ساخت. هنوز دو سال از قرن جدید نگذشته بود که کاشف کامیاب با سمت فرماندهی دستهای قوی از چند ناو دوباره بکار افتاد تا آنچه را که فقط کشف کرده بود این بار تصرف کند. فرمانی هم از دستگاه پاپ صادر و به امانوئل پادشاه پرتغال لقب پرطمطراق «خداوند دریاداری و فتح و ظفر و بانی تجارت با اتیوپی، ایران و هندوستان» اعطا شد. تریستان دو کونها، انتونی دوسالدانها، فرنسیس و برتر از همه الفونسو دالبوکرک با نیروی نظامی به نصب پرچم پرتغال در هر نقطه قابل تصرف و اشغال اقدام نمود و دستور داد هرکه در برابر جان نثاران مسیح مقاومت نماید گلوله و شمشیر نصیب یابد.(صص633-632)
در هیچ کشوری مثل انگلستان که آن موقع در وضع برزخی بین قرون وسطی و جهان جدید میزیست حس رقابت تحریک نشده بود.(ص633)
در سال 1553 سباستیان کابوت از ادوارد ششم فرمانی گرفت که اجازه مقدماتی پایهگذاری «کمپانی تجار پیشقدم در راه اکتشاف مناطق و قلمرو و جزایر و نقاط ناشناخته» باشد.(صص634-633)
چانسلر به داخله روسیه رفت و به دربار گراندوک مسکوی که همان ایوان واسیلاویچ مخوف باشد رسید و از طرف او مورد استقبال قرار گرفت و کمپانی مشترک انگلیس و روسیه یا مسکوی را اساس نهاد و به عزم تجارت از طریق خشکی و راه روسیه با سرزمینهائی که در مشرق و جنوب بحر خزر واقع شده بود اقدام کرد.(ص634)
در 1555 ماستر انتونی جنکینسن باتفاق ریچارد و رابرت جانسن از طرف هیئت مدیره کمپانی مزبور اعزام شدند که راه تجارتی پیشنهادی با آسیای مرکزی را کشف کنند.(ص634)
ضمناً کمپانی درصدد برآمد که ایران را نیز در حوزه عملیات خویش قرار دهد و از این کار دو منظور در پیش داشتند: اول آنکه بر ولایات ابریشمخیز شیروان و مازندران و گیلان که در جهت شمالی و مجاورت بحر خزر واقع بود دست یابند... دوم آنکه از راه ایران امکان دستیابی بر ذخایر مرموز هندوستان که از طریق دریا در دسترس پرتغالیها افتاده بود از راه خشکی مقدور مینمود.(صص635-634)
در ظرف بیست سال از 1561 تا 1581 شش دسته هیئت تجارتی از طرف کمپانی مسکوی به ایران روانه شدند و بدون شک کمتر عمال تجارتی با شهامت بیشتری آن هم در شرایطی سخت دشوار بکار پرداخته است. خود «جنکینسن» از ابتدای امر به مانعی برخورد کرد که هر فرد سست اراده را از پا میانداخت. وقتی که او در اوت 1562 در دربند که آن موقع شهری ایرانی بود پیاده شد راه قزوین پیش گرفت و به حضور شاه طهماسب رسید و نامه ملکه را تسلیم کرد که شاه در جواب با لحنی عاری از آداب اظهار داشت: «ای کافر ما را به دوستی با کفار احتیاجی نیست» و باین ترتیب خواستار بازگشت او شد.(ص635)
ولی ادواردز که در مه 1566 به قزوین آمد، شاه را خیلی بیش از پیش مساعد یافت: «وی به پارچههای پشمین لندنی اظهار علاقه میکرد... در این مورد شاه طهماسب امتیازنامه و اجازه به کمپانی مسکوی داد و مزایای زیر را درباره آنها مقرر فرمود: معافیت از تمام باجها و گمرک، حمایت کالای ایشان از آسیب همه عمال مزاحم، حق مسافرت در سراسر خاک ایران، استرداد تمام مطالبات حقه آنها، مصونیت از گزند دزدان و همراهی دربارگیری اجناس».(صص637-636)
دسته چهارمی شامل ارتور ادواردز مدیر عامل، جان اسپارک، لارنس چیمن، کریستوفر فوست و ریچارد پرینگلر بودند. ایشان در اوت 1568 به ایران وارد و متوجه شدند که وضع دگرگون است.(ص637)
دسته پنجمی حتی به خطرات بیشتری گرفتار شدند و در نفرات آن زیادتر از دفعات پیش تلفات جانی انفاق افتاد.(ص638)
پنج سال بعد در ژوئن 1579 دسته ششم و آخرین از گراوزاند (گرایوزاند) عزیمت نمود و رئیس عده چهار نفری همان ارتو ادواردز بود که در دو هیئت قبلی هم شرکت داشته و خطر مرگ را پشت سر گذاشته بود.(ص639)
شاه طهماسب هم در سال 1576 وفات کرده بود و عثمانیها دشمن دیرین او در صدد برآمدند که کنار و گوشه قلمرو ایران را تصرف کنند.(ص639)
برخلاف وضع فعلی با حیرت میخوانیم که فعالیت تجارتی انگلیس بنا بر دعوت روسها آغاز گردید و بازرگانان انگلیسی از مساعدت آنها برخوردار بودند و بیشتر تجارت آنها هم از طریق راههای خاکی و رودخانههای آن کشور جریان داشت. دلیلهای این پیشآمد حیرتانگیز بقرار ذیل است: روسها در آن روزگار از لحاظ امور تجارتی پاک عقب مانده بودند و به اعزام هیئتهای بحری جرأت نمینمودند و حاضر بودند که از تجربه و دانائی دیگران بهرهمند شوند. بعلاوه ایوان مخوف احتیاج مبرمی بوسایل و اجناس داشت، بخصوص لوازم نظامی که فقط از خارجه امکان وصول آن بود و تجار انگلیسی از لندن برای او میآوردند و در ازای آن از حقوق و مزایا در خاک روسیه استفاده مینمودند.(صص640-639)
در سال 1600 سر.انتونی شرلی یک مرد آبرومند انگلیسی که خداوند بخت و اقبال بود در صحنه ایران عرض اندام کرد. وی بنابر تلقین دوست خود ارل اسکس که آن موقع نایبالسلطنه در ایرلند بود به دو منظور به ایران آمد: یکی شاه را ترغیب کند که در اتحادی بر ضد عثمانی همکاری نماید، دیگر آنکه روابط تجارتی ایران و انگلستان تجدید شود.(ص640)
این نماینده خودکار، اما براستی برازنده را شاه عباس با احترام فراوان پذیرفت و نسبت به خود او هم علاقه شخصی ابراز فرمود و علاوه بر آنکه او را به نمایندگی خود در دربارهای مسیحی فرستاد... و او را از همه باجها و عوارض گمرکی معاف و تمام مطالبات حقه او را از راه قانونی قابل استیفا محسوب و حمایت از شخص و مال او و آزادی مذهبی او و حق سفر و اقامت او در قلمرو شاهی را بدون هیچگونه آسیب و گزند که شامل حال همه تجار عیسوی نیز باشد مقرر داشت.(ص641)
در سال 1618 کمپانیهای مسکوی و هند شرقی با هم یکی شدند و پیشنهاد شد که وامی بمبلغ 100000 مارک به تزار بدهند تا شاید رضایتش را برای تجدید تجارت ترانزیتی از قلمرو او بدست آورند.(ص641)
زندگی پطر برای مشاهده اجرای نقشههای او دوام ننمود، اما چند ماه قبل از وفات (ژانویه 1725) بوسیله یک تاجر انگلیسی بنام ریچاردمین وارینگ به تجار لندن پیشنهاد کرد که در تجدید تجارت بین انگلستان و شمال ایران از طریق روسیه که 150 سال پیش از آن این کار راکد مانده بود اقدام کنند. با مرگ او این خیالات هم از میان رفت، ولی در دسامبر 1734 آن، ملکه روسیه در اجرای صادقانه نقشه پطر امتیازنامهای امضا و به اتباع انگلیس حق تجارت با شمال ایران را اعطا و مقرر نمود که بنا بر قیمت کالا سه در صد عوارض گمرکی پرداخت شود.(ص644)
دولت انگلیس اجازهای از طرف روسها دریافت داشته بود که دو کشتی در غازان واقع در ساحل ولگا بسازند که در ژوئن 1742 بکار افتاد.(ص645)
یوناس هانوای که در این موقع یکی از مدیران کمپانی مقیم پایتخت بود برای انجام تحقیقات این وقایع اعزام شد. وی در موقع ورود به ایران در پایان سال 1743 زود بوضع امور پی برد و دریافت که الطاف درباری دیگر ضامن کار تجارت نیست و مشاهده کرد که مأموران روسی در همه جا رویه حسادتآمیز و دشمنانه دارند.(ص646)
در نوامبر 1746 ملکه روسیه فرمانی صادر و تجارت انگلیسیها را در بحر خزر بکلی ممنوع کرد. بقیه مدیران انگلیسی مدتی بیهوده سرگردان ماندند تا شاید در رفع خسارت ایشان اقدامی معمول شود، اما بعد از کشته شدن نادرشاه در ژوئن 1747 مبلغ 80000 لیره پول ایشان به غارت رفت و در دوره آشفته بعدی هم زمینهای برای جبران خسارت و یا تجدید ابهت ایشان فراهم نیامد. از این رو در سالهای 1748 و 1749 مراجعت کردند، پس آخرین تلاش انگلیسیها برای گشودن راه تجارتی شمال مانند اقدامات قبلی آنها با شکست سختی مواجه گردید.(ص647)
واردات به ایران در سالهای 6-1743 معادل 690492 کورون یا 174398 لیره. صادرات ابریشم خام از ایران در سالهای 9-1743 بارزش در ایران 373500 کورون یا 93375 لیره.(ص648)
این آخرین دفعه بود که بیرق انگلیس در دریای خزر به اهتزاز درآمد و سپس به وقایعی منجر شد که در قرن حاضر بر طبق مدرک رسمی سیاسی این دریا را بدریاچه اختصاصی روس مبدل ساخت.(ص649)
اینک بشرح حوزه جنوبی که قرار بود راه تجارتی به ایران شود، میپردازم... اولین باری که انگلیسها در این راه به رقابت تجارتی با آنها در خلیجفارس پرداختند بوسیله تشکیل کمپانی عثمانی و شرق نزدیک بود که در سال 1581 اتفاق افتاد و هدف این بود که ابریشم ایران را ازطریق بصره و بغداد و حلب به بنادر مدیترانه برسانند.(ص649)
اولین انگلیسی که از این طریق به هند رفت، تامس استفنس در سال 1579 بود و باز میشنویم که استاد تامس هدسن بسال 1580 در تبریز بود و در 1581 جان نیوبری از همین راه نخستین سفر خود را به ایران و جزیره هرمز شروع کرد و در 1583 در مسافرت مشابهی رالف فیچ و دیگران را همراه داشت.(ص649)
در سال 1591 یکدستگاه خصوصی تجارتی با خطه شرق در لندن تأسیس یافت، اما نتیجهای در بر نداشت. سال بعد کشتی بزرگ پرتغالی بنام مادرهدی دیوس که بدست افرادی انگلیسی افتاده بود در دورتموث (ساحل جنوبی انگلستان) لنگر انداخت. در این کشتی علاوه بر مقدار معتنابهی کالای تجارتی اوراق و اسناد تجارتی و راجع به متصرفات پرتغال در مشرق بدست آمد که اساس کار پیگذاری کمپانی هند شرقی در زمان الیزابت بسال 1599 گردید.(ص650)
در 31 دسامبر 1600 کمپانی هند شرقی لندن که با عنوان کلی کمپانی لندن یا کمپانی قدیم مشهور شده، اولین فرمان تأسیس شرکت تجارتی را از ملکه الیزابت دریافت داشت.(ص650)
بنابراین مراحل عمده پیشرفت کار کمپانی را بشرح ذیل میتوان خلاصه کرد: فرمان اول راجع بدوره 1600 تا 1612 صادر شده بود که جیمز اول آن اجازه را در سال 1609 برای ابد مقرر نمود. در 1635 شرکت آسادا (ماداگاسکر) تشکیل و در 1650 با کمپانی لندن یکی شد. قسمتی از این شرکت که جدا مانده و در سال 1655 از کرومول فرمانی گرفته بودند در 1657 به کمپانی لندن پیوستند و جواز تازهای از جانب حامی کل (کرومول) صادر شد. فرمانهای دیگر در سالهای 1661 و 1677 و 1683 صادر گردید. در 1698 شرکت رقیب تازه به قصد تجارت با هند شرقی تأسیس و شرکت جدید نام یافته بود و تا سال 1714 باقی و رقابت شدیدی بین دو کمپانی برقرار بود که سرانجام به هم ملحق و با عنوان «شرکت بازرگانان انگلستان جهت تجارت با هند شرقی» و رسماً به «کمپانی محترم هند شرقی» نام یافت و جواز کارش بسال 1793 تجدید شد. در دوره این کمپانی بود که «امپراتوری هند انگلستان» به وجود آمد و در سال 1858 به پایان رسید.(صص651-650)
شاردن مینویسد که انگلیسیها اولین بار در سال 1613 به ایران آمدند (منظورش برقراری تجارت از راه جنوب است) اولین فرمانی که بنام آنها توانستم بدست بیاورم مورخ اول سپتامبر 1615 از جانب شاهعباس در مورد سفر سر.آر.شرلی تا جان کروثر و ریچارد استیل است که آنها نیز از طریق خشکی از هند به اصفهان رفته بودند و در این فرمان دیده میشود که: «حکام همه بنادر ایران باید نسبت به کشتیهای انگلیسی همراهی نمایند.»(ص652)
در سال 1622 انگلیسیها با همکاری ایرانیان، پرتغالیها را از هرمز بیرون و خود در گمبرون که بندرعباس شد و شرحش را در باب خلیجفارس ذکر کردم تفوق تجارتی احراز کردند.(صص653-652)
درست در همان موقعی که کمپانی هند شرقی لندن تأسیس مییافت شرکت مشابهی نیز در فرانسه پایهگذاری شد. سالهای 1604 و 1611 و 1615 تاریخ پیدایش دستگاههای متوالی فرانسوی از روی نمونه انگلیسی بشمار میرود.(ص653)
در سال 1642 ریشلیو کمپانی هند شرقی جدید تأسیس کرد و در 1664 کلبر که درباره تجارت با کشورهای آسیائی علاقه بیشتری نشان میداد و همدستی هلندیها را هم تأمین کرده بود به اقدام جدیدی همت گماشت.(ص653)
بسال 1664 نمایندگانی هم از جانب گراندوک مسکوی شامل دو نفر با 800 تن همراهان در اصفهان ظاهر و با احترامات بسیار مورد پذیرائی واقع شدند.(ص654)
شاه که از این بدکرداری مضاعف بسیار دلسرد شده بود بدون کلمهای جواب، ایشان را بازگردانید. جواب گراندوک نیز نسبت باین رفتار چنانکه در مجلد اول این کتاب مذکور افتاد حمله به ولایت مازندران بود.(ص655)
رقیب سوم که خیلی هم مهیبتر بود پا در میان نهاد. در سال 1580 هلندیها استقلال خود را از اسپانیا و پرتغال اعلام داشتند و از آن پس شهرت درخشانی را در بحر پیمائی و تجارت آغاز کردند... این جریانات چنان هیجانی در هلند ایجاد کرد که شرکتهای متعدد جهت تجارت با شرق تأسیس یافت و همه این شرکتها نیز با فرمانی از جانب زمامدار اعظم به هم ملحق و بسال 1602 موجب تشکیل «کمپانی هند شرقی هلند» گردید. در ظرف بیست سال این تازه واردان همه نقاط ممتاز تجارتی تصرفی پرتغال را در آسیا تصاحب کردند.(ص655)
رونق تجارت انگلیس را در ایران بشرح ذیل میتوان پیگیری نمود: از پادشاهان، یکی بعد از دیگری فرمانهائی دریافت گردید که شرایط و مزایای سابق را تأیید یا تجدید کرد و یا توسعه و ترقی داد. از قرار معلوم شهریاران صفوی غالباً شم تجارتی را به نهایت دارا بودند. شاهصفی اول در موقع تجدید قراردادی که اسلاف او امضا کرده بودند سالانه 1500 لیره و هرساله خریداری 60000 لیره ابریشم را (از خود او) پیشبینی کرد که یک سوم نقد و دو سوم جنس تحویل شود.(ص656)
در سال 1763 بوشهر مرکز تجارتی کمپانی هند شرقی در خلیجفارس انتخاب شد و با آنکه در سال 1770 موقتاً به بصره انتقال یافته بود سه سال بعد مجدداً باز بوشهر مرکز این کار و رسیدگی بامور هر دو نمایندگی مزبور به حکومت بمبئی واگذار شد. ابتدا هر سال فقط یک کشتی وارد بوشهر میشد با 60 تا 100 عدل پارچه نخی و آهن و شکر و پارچه حریر، اما از سال 1790 تجارت بین خلیجفارس و هندوستان با سرعت افزایش یافت و در 1809 واردات پارچه نخی از راه بوشهر به حدود 600 عدل رسید. هنگامی که سر.جان ملکم در سال 1800 نخستین بار به دربار فتحعلی شاه آمد با این شهریار قراردادی که هم تجارتی و هم سیاسی بود امضا نمود.(ص658)
در سال 1828 بنابر مواد مندرج در عهدنامه ترکمنچای که عوارض پنج درصد از روی ارزش جنس بر صادرات و واردات روسیه در عهدنامه بود سرمشقی به میان آمد که مورد پیروی همه اروپائیانی واقع گردید که با ایران تجارت میکردهاند.(ص658)
در سال 1822 تجدید نظر کلی درباره پایگاههای خلیجفارس پیش آمد. کار مدیران محلی و دلالها از بین رفت و عنوان نماینده مقیم و نمایندگان محلی مرسوم و وضع کار تمام دستگاهها سیاسی شد.(ص659)
در سال 1872 نظارت بر امور کرانههای خلیجفارس از حیطه اختیار حکومت بمبئی به حکومت هندوستان انتقال یافت و تا امروز مأموران انگلیسی مقیم بوشهر و بغداد را این حکومت انتخاب و بودجه کارشان را تأمین میکند.(ص659)
انگلستان بواسطه سنتها و خدمات خویش حق راسخی تؤام با منافع نافذ در تجارت ایران دارد و هدف مطلوبی را که من از جانب کشورم عنوان و پیروی از آنرا تأکید میکنم ناشی از حرص و آز ملی و یا هوس و راز بسط نفوذ مادی نیست، بلکه میراث مشروع گذشته است که از هرجهت ما را دلیل سرافرازی است.(صص660-659)
پیشرفت کار دریانوردی و پیدایش قوه بخار امر تجارت را بطرق بحری انداخته است و دریاهای شمالی و جنوبی که همواره وسیله حمایت عمدهای برای ایران بود اینک عامل تجاوز بیگانه و مایه گرفتاری اوست. در دریای خزر زمامداران روسی و در خلیجفارس انگلیسیها برخانه او دقالباب میکنند و صادرات و وارداتی که روزی حمل و نقل آن موجب جلب نظر اقوام اروپائی بود و نیمی از دارائی ایشان را فراهم مینمود، حال در چنگ روس و انگلیس افتاده است.(ص660)
ایجاد ارتباط با خط آهن از مرکز روسیه به ولگا و حاجی ترخان و توسعه کشتیرانی در رودخانه مزبور و بخصوص تشکیل بحریه تجارتی بزرگ در دریای خزر با هم بدون اغراق موجبات تفوق و انحصار تجارتی ایران و روس را در شمال تأمین و تقویت نمود. خاصه ترقی حیرتانگیز بادکوبه با توسعه صنعت نفت موجب تقاضا و ضمناً تهیه بازار نزدیکی برای محصولات چوب، پوست، غله برنج و خشکه بار ایران شد. اخیراً هم پیدایش راهآهن ماوراء بحر خزر از جانب شمال شرقی دروازه تازهای را به جانب ایران گشود و دامنه نفوذ برتر روس را تا خطه خراسان وسعت بخشید و آن دولت را در سراسر حدود شمالی قلمرو همایونی مقتدر گردانید.(ص662)
در سال 1876 ظرفیت محمولات کشتی از انگلستان به خلیجفارس فقط1200 تن بود. در 1881 بالغ بر 115000 تن شد که از آن مقدار 113000 تن کالای انگلیسی از بندر بوشهر ترخیص گردیده است.(ص663)
این پیشرفت حیرتآور را به چهار دلیل نسبت دادهاند: کاهش مسافت بواسطه گشایش کانال سوئز. افزایش فعلی امن و امان در خود ایران و آشنائی به احتیاجات بیشتر، بواسطه سیاست انحصارطلب دولت روسیه که راههای شمالی را بروی همه کشورها بسته است و این سبب شده است که انگلستان در بسط و ترقی راههای جنوبی توجه بیشتری بنماید. بالاتر از همه جهات مزبور ترقی و اصلاح نیروی بخار و ارزان شدن کرایه حملبار.(ص663)
صادرات ایران مربوط بسالی که 30 سپتامبر 1889 پایان آن بوده است، تریاک 1900000 تومان، پنبه 500000 تومان، ابریشم خام 1300000 تومان، تنباکو 300000 تومان، فرش 300000 تومان، برنج 1000000 تومان و... جمع 7442000 تومان. که با تسعیر 35 قران یک لیره نرخ روز مجموع مزبور معادل 2126000 لیره خواهد شد.(صص666-665)
ایران در واقع از سر تا پا همه لوازم زندگی خود را باید از غرب بیاورد و سراسر ظاهر او را متاع محیط و دیاری میپوشاند که وی باطناً و از ته دل نسبت به آن نفرت دارد.(ص667)
مرکز عمدهای که اجناس مورد احتیاج ایران را فراهم میسازند انگلستان، روسیه، فرانسه، آلمان، اتریش و هندوستاناند.(ص667)
مجموع بهای این واردات از سال 1889 غیر از شمش و مسکوک که اقلام عمده است... 1369600 تومان مجموع واردات مزبور بنا بر نرخ تسعیر معادل با 3913100 لیره میشود.(صص668-667)
وسیله دیگری برای تخمین ارزش کلی واردات ایران که کمترجنبه علمی دارد، درآمد گمرکی است... در حالی که براجناس وارداتی از اروپا یا صادرات بوسیله تجار خارجی پنج درصد بنا بر ارزش جنس عوارض گمرکی اخذ میشود. بازرگانان ایرانی از سه تا هشت درصد و یا حتی بیشتر، بسته بموارد مختلف میپردازند.(صص669-668)
مجموع تجارت ایران را در حال حاضر بین 7000000 لیره و 7500000 لیره میتوان برآورد کرد. این نظریه تقریبی است که از دو مقام معتبر دریافت داشتهام و از این مبلغ واردات دو سوم و بقیه صادرات است.(ص670)
تعدادی راههای عمدهای که مجرای تجارت وارداتی یا صادراتی ایران است هفده تاست که میتوان آنها را بنا بر مناطق متعدد شمال غربی، شمالی، شمال شرقی، شرقی، جنوبی و غربی تقسیم کرد.(ص671)
در اثر تشویق عباس میرزا شخصی بنام بورگس از راه طرابوزان باب تجارت را با تبریز و تهران افتتاح کرد. در سال 1836 سرهنگ استوارت گزارش داد که: «اشتیاق تحصیل جنس انگلیسی باندازهای زیاد است که اخیراً سه تن از شاهزادگان شبانه به انبار کالای بورگس (در پایتخت) رفته و خریدهائی کردهاند، باآنکه شاه این کار را شدیداً منع کرده بود.»(ص672)
ملاحظه میشود که تقریباً 70 درصد واردات تبریز و 11 درصد صادرات آن یا نیمی از کل تجارت در دست انگلیسیهاست.(ص674)
روسیه بوسیله دو راه از بحر خزر با پایتخت ارتباط و تجارت دارد یکی راه عمده کاروانی رشت به تهران، دیگر مشهدسر تا پایتخت که راهی کوتاهتر، ولی بینظمتر و رویهمرفته خط سیری گرانتر است. در این دو جاده احدی را با روسیه یارای رقابت نیست و با مزیت طبیعی وضع نافذ قطعی در بازار تهران دارد.(ص675)
تجارت وارداتی از جنوب یعنی خلیجفارس که کاملاً در دست انگلیسیهاست در ده سال اخیر ترقی شایان توجهی کرده است و در مورد بعضی از اجناس تجار ما را با وجود مزایای سرشاری که رقیب دارد نیک قادر به رقابت خواهد نمود. از این رو بازار پارچههای نخی در حال حاضر بوجه متعادلی بین دو طرف تقسیم شده است و شاید وضع انگلستان اندکی هم بهتر باشد. اتریش قسمت کلی شیشه و بلور و پارچههای پشمی را وارد میکند. روسیه در واقع انحصار تجارت شکر و نفت و شمع را در اختیار دارد. قسمت عمده تجارت پایتخت خواه ناخواه در دست روسیه است، هرچند که بیشتر اجناس وارداتی او ارزان بهاست و از این جهت صورت جالب توجهی به جمع تجارت آن کشور نمیدهد.(صص676-675)
تفوق کلی تجارتی روسیه در خراسان موضوعی است که هرکس که با آن سرزمین آشناست و از بازارهای آن بیاطلاع نیست انکار نتواند کرد.(ص678)
از مشهد تجارت ترانزیتی کالاهای هند و انگلیس بخصوص چای بمقصد خیوه و بخارا برقرار است.(ص678)
در روزگار قدیم راه تجارتی دیگر که خیلی هم مستقیمتر بود بین هندوستان و شمال شرقی ایران از طریق گردنه بولان و قندهار و فراه و هرات وجود داشت.(ص679)
به منطقه جنوبی یا بحری عطف توجه میکنیم که در آنجا وزنه قدرت بکلی و انحصاراً از آن انگلیسهاست. مجاورت بمبئی و دسته قوی کشتیهای تجارتی انگلستان و سیاست استوار و هوشمندانه که از دیر باز در این نواحی آغاز و تعقیب شده است- تقریباً تنها منطقه روابط تجارتی ایران و انگلیس که مصداق واقعی این عنوان میباشد وضع انحصاری تجارت را در خلیجفارس به کشور ما داده و از این پایگاه احتیاجات شهرها و دهات جنوبی ایران و تا حدی نیز ایران مرکزی بوجه غیرقابل تهدید تأمین میشود.(680)
طی پانزده سال از 1873 تا 1888 ارزش واردات و صادرات بوشهر تقریباً 5000000 روپیه ترقی نمود و در ظرف ده سال از 1878 تا 1888 تجارت بندرعباس نیز به همین میزان افزایش یافت.(ص682)
مایه خشنودی است که در این میدان رقابت انگلستان افتخار آوردن چهار پنجم واردات را باین شهر احراز کرده است و در آنجا تجارتخانههای انگلیسی و هندی هست، ولی روسها دستگاهی ندارند.(ص682)
اصفهان حدشمالی منطقه نفوذ انکارناپذیر انگلیس است و در شهرهای پرجمعیت مثل تهران و ولایات غربی نیز بررسی و تحقیقات جدی ادامه دارد.(ص683)
از شوشتر راه کاروانی هست که آقای مکنزی آنرا تعریف و چگونگی بهرهبرداری از آنرا باز نموده است و سرگرد ولز و ژنرال شیندلر و آقای لینچ نیز شرحش را نوشتهاند و از طریق مالمیر و سرزمین بختیاری در مسافتی معادل 260 میل به اصفهان میرسد.(ص684)
خلاصه کلام را هم میتوان بشرح ذیل بیان کرد: در مناطق شمال غربی و شمال شرقی بدون هیچگونه انکار با نواحی روسیه سروکار داریم که در پارهای قسمتهای آن رقابت شدید انگلیس در میان است. در منطقه جنوبی تفوق انگلیس نیک استوار شده است و رفته رفته نیز بیشتر میشود. در منطقه غربی آثار نفوذ تجارت انگلستان مشهود است و میتوان آنرا در آینده تقویت نمود. در حوزه میانه هم انگلیسیها قویاً پادرمیان نهاده و به تدریج و پیوسته به بسط نفوذ خود مشغولاند. جمع ارزش تجارت انگلیس را با ایران در آخرین آمار اداره تجارت انگلستان بشرح ذیل ذکر کردهاند: صادرات به ایران 363000 لیره، واردات از ایران 104000 لیره جمع کل 467000 لیره، اما برای اینجانب انطباق ارقام مزبور با آنچه راجع به بنادر شخصاً تحصیل و ذکر نمودم دور از امکان است. گزارشهای کنسولی حاکی است که در سال 1889 صادرات انگلستان به ایران از قرار ذیل بوده: از طریق طرابوزان 574040 لیره، بوشهر 415452 لیره، لنگه 821 لیره، بندرعباس 7505 لیره جمع کل 997818 لیره یعنی تقریباً سه برابر ارقام اداره تجارت.(صص690-689)
من به سهم خود تصور میکنم که بهترین محاسبه آن است که تجارت ایران را با انگلستان و هندوستان توأم محسوب کنیم، محصولات صنعتی هند پرداخته و حاصل کار اتباع انگلستان است که بوسیله کشتیهای انگلستان حمل میشود.(ص690)
به نظر من جمع کل تجارت ایران و هند و انگلستان بالغ بر 3000000 لیره خواهد شد که از آن بیش از 2000000 لیره واردات انگلستان و هند به ایران است و بقیه صادرات از ایران.(ص690)
واردات ایران از روسیه... جمع کل 881920 لیره، صادرات ا یران به روسیه جمع کل 1164968 لیره.(ص691)
ارزش سالانه تجارت روس و ایران جمعاً بالغ بر 2000000 لیره یا یک ملیون لیره کمتر از تجارت ایران و هند و انگلیس است.(ص692)
فصل سیام: سیاست انگلیس و روس
براستی که ایران نمیتواند از نظر دور بدارد که آنچه در حال حاضر منطقه غربی افغانستان است در ادوار طولانی تاریخ خراسان شرقی بشمار میرفته است و شهریاران و نایبالسلطنهها و حکام ایرانی بر هرات فرمانروائی میکردهاند.(ص696)
در همین قرن هم دو بار هوس و آز سلاطین آن در بدست آوردن متصرفات قدیم موجب لشکرکشی ایران تا کنار برج و باروهای این شهر گردید و در هر دو مورد سبب قطع روابط بین ایران و انگلیس و در مرحله ثانی جنگ علنی با انگلستان شد.(ص696)
درباره روابط ایران و عثمانی، با آنکه این دو کشور از نیم قرن پیش تا حال با هم جنگ و جدالی نداشتهاند و موجبات عاجل اختلاف و ستیز از دو جانب کمتر و محدود شده است، باز آثار دشمنی دیرین طرفین باقی است.(ص697)
عهدنامه ارزروم که بسال 1847 انعقاد یافت در حال حاضر پایه دوستی بین دو کشور است، اما وضع نامعلوم رشته دراز مرزی از آرارات تا شطالعرب چنانکه قبلاً هم اشاره نمودم موجب تجدید نقار میشود و همواره امکان زدوخورد در میان است.(ص698)
هنگامی که تاریخ قرن حاضر را بررسی کنیم ملاحظه میشود که روسیه سرزمین ایران را قطعهقطعه، بعضیها را با جنگ آشکار و بعضیها را نیز با تهدید و فشار به چنگ آورده است. بنا بر عهدنامه گلستان منعقد سال 1813 وی، از ایران، ولایات گرجستان، ایمبریتیا، مینگرلیا و داغستان و شیروان و گنجه و قرهباغ و قسمتی از طالش و همچنین بنادر دربند و بادکوبه را تصاحب کرد و ایران از حق داشتن هرگونه کشتی مسلح در بحر خزر محروم شد. در سال 1828 بموجب معاهده ترکمنچای علاوه بر تسجیل فتوحات مزبور نخجوان و ایروان (با مرکز مذهبی ارامنه در اچمیازین) را بعلاوه غرامت جنگی بمبلغ 3500000 لیره بدست آورد.(ص700)
باز جای تردید و انکار نیست که فتوحات روسیه در حوزه ماوراء بحر خزر بسیاری از دهات ایران را جزو قلمرو دولت روسیه قرار داده است. چراگاههای اتک که در پائین کوپه داغ واقع شده است و دهکدههای مهنه و چاچاو دوشک و موضع سرخس همه روزگاری جزو سرزمین ایران بود، اما دیگر حال بدین منوال نیست.(ص701)
شصت سال پیش هنوز کار انقیاد کامل قفقاز ناتمام بود و همشهریهای شمیل خار کم آزاری در آن حدود نبودند. تفلیس در حال حاضر مرکز نظامی سرزمینی است که نیروی لشکری آن در زمان صلح بالغ بر 100000 نفر است و تا 270000 نفر مسلح میتواند بسیج کنند. خط آهنی بین دریای سیاه و بحر خزر دارند و بزودی آنرا با شبکه راهآهن اروپا مربوط خواهند ساخت.(ص702)
روسیه در نواحی شرقی قلمرو همایونی بصورت مدبرانه یعنی در جامه بازرگانی رخنه کرده است.(ص702)
سرانجام بالاتر از فتوحات دیگر نبرد 1-1880 ترکمنستان اتفاق افتاد که ضمن آن ژنرال اسکوبلف باین خیال که فتح خود را درخشانتر سازد به کشتار افرادی که مایه بیم و هراس بودند، ولی در واقع چندان مهیب بشمار نمیرفتند فرمان داد.(ص703)
مزایای نظامی در اثر تصرف و الحاق ترکمنستان از آن پس بواسطه ساختمان خط آهن ماوراء بحر خزر هم تقویت و هم توسعه یافته است که باید اثر آنرا نسبت به ایران و قضیه ایران در ضمن سطوری چند بیاورم.(ص704)
اثرات تجارتی خطوط آهن ژنرال انن کف را در خطه خراسان سابقاً بیان کردم و نشان دادهام که با ساختمان این راهآهن روسیه در ایالت شمالی ایران نفوذ فراوان کسب خواهد کرد که اگر با خطوط متقابلی در جنوب از جانب انگلستان تعادل حاصل نشود تردیدی نیست که با وسایل دیگر قابل رقابت نخواهد بود.(ص704)
اهمیت سوقالجیشی این خطوط آهن جدید و ارتباط آن با نواحی دریای خزر است که بر نفوذ نظامی او در خراسان افزوده است.(ص704)
بجای این راهها، جاده نظامی جدیدی ساخته شده است که از عشقآباد تا قوچان و مشهد امتداد خواهد داشت و بدینوسیله لشکریان روس در عرض ده روز از قرارگاهی در روسیه به یکی از شهرهای عمده ایران خواهند رسید و همچنین بوسیله جاده دوشک- مشهد و راه سرخس و مشهد که راجع به هر دو نیز صحبت کشیدن خط آهن آینده در میان است.(ص705)
جای انکار نیست که وضع نظامی روس در سراسر حدود شمالی ایران از ارس تا تجن مبتنی بر تفوق عظیم است و در هر نقطه از هزار میل سرحد مشترک وی واجد وسایل تهدید و در صورت لزوم آماده بکار بردن نیروی نظامی است.(ص705)
در حال حاضر یگانه نیروی نظامی معتنابه در ایران فوج قزاق است که فرماندهان روس دارد و در صورت تشنج سیاسی معلوم نیست که جانب روسیه را خواهند گرفت و یا حامی زادگاه خویش خواهند بود.(ص705)
روسیه تجزیه ایران را در آینده به همان نحو و روالی مقدور میپندارد که سرنوشت لهستان نشان داده است و از قرار معلوم عزم خویش را هم جزم کرده است که در صورت تجزیه چه قسمت کلان و مغتنم ایران را بدست آورد.(ص706)
اجازه بدهید قصد و خیال دولت تزاری را درباره خراسان از قول سخنگوی خود ایشان بیان کنم. در اول دسامبر 1888 این مطالب در روزنامه نوو ورمیا انتشار یافته است: «توجه ما چنانکه باید و شاید به لزوم انقیاد خراسان که با ناحیه ماوراء بحر خزر ارتباط نزدیک دارد و از جهات اقتصادی و صنعتی باین ایالت متکی است معطوف شده است.»(ص708)
اگر فردی از مردم روسیه سخنانم را مشکوک تلقی کند باید پیشنهاد کنم به نقشه سری سال 1885 ژنرال کوروپاتکین درباره لشکرکشی به هندوستان که از قرار معلوم برنامه بعدی پیشروی روسیه در جهت آسیای مرکزی بوده است عطف توجه نماید و سخت تعجب خواهم کرد که الحاق آذربایجان و گیلان و مازندران و خراسان را در آنجا ملاحظه نکند و درنیابد که آن کار، نخستین هدف سیاسی دولت تزاری بوده، بخصوص خراسان که مقدمه تصرف هرات محسوب میگردد.(ص711)
اگر در این مورد هم بعضیها خیال کنند که من با نسبت دادن خیالاتی به روسیه غرض بد نمودن او را دارم و گفتارم با آنچه او بدولت ما اطمینان داده است منافات دارد، بهتر آن است که این افراد آزرده خاطر از وزارت خارجه در سنپطرزبورگ تحقیق نمایند که آیا در موقع طرح کردن نقشه کوروپاتکین عهدنامه محرمانه او نیز با پادشاه ایران امضا و یا مذاکره نشده بود که بعد از پیشروی نیروی روس در خراسان قرار بود بندرعباس به روسیه واگذار شود و آیا امتیاز اخیر خطآهن که نمایندگان روسیه جهت بدست آوردن آن در تهران تلاش داشتند متضمن شرط دستیابی بر مخرجی بحری در چاهبهار بر ساحل بلوچستان ایران نبوده است.(ص712)
این موضوع شایان توجه است که اولین امتیاز کمپانی رویتر بسال 1872 از آن جهت محکوم به فنا شد که روسها در حین سفر همایونی به اروپا که سال بعد اتفاق افتاد از این بابت به او در سن پطرزبورگ ترشروئی نمودند. وقتی که دستهای از مأموران اتریشی برای ترتیب دادن سرویس پستی ایران در سال 1874 وارد شدند روسیه همه قسم موانع در کار ایشان پیش آورد و هنگامی که با وجود مخالفت آنها سیستم فعلی پستی در ایران برقرار شد باز روسیه بسیار کوشید که از عضویت ایران در قرارداد بینالمللی پستی جلوگیری کند. کشتیرانی در کارون که شاه چند بار امتیاز آنرا اعطا کرده است در اثر تاکتیکهای مزاحم وزیر مختار روس در تهران به تأخیر افتاد.(ص715)
در مورد تأسیس بانک شاهنشاهی ایران در سال 1889 هیچگونه معاضدتی از ناحیه آنها بعمل نیامد! بلکه برعکس پیوسته کارشکنی آن دولت مشهود بود. داستان طرح های پیدرپی و متعدد خط آهن که وزیر مختار روسیه بنا بر دستور با آن مخالفت نموده و ناچار کار بجائی نرسیده است جای معتنابهی از ستون آگهیهای ترحیم و درگذشت را در روزنامه تایمز خواهد گرفت. قبلاً شرح منع و مخالفت روسیه را درباره ایجاد و توسعه خط آهن ایران بیان داشتم و در این کار دو بار سد ممانعت پیش کشیدند یکی با قراردادی بمدت پنج سال و سپس تا ده سال که وزیر مختار روسیه آنرا تحمیل و تسجیل کرد که در ظرف این مدت بدون اجازه تزار امکان ساختن خط آهن در ایران نباشد، همان ورقه و مدرکی که به نظر من فقط بمنظور ممانعت و کارشکنی بوده است. در اینجا قدم فراتر نهاده با علم باینکه میدانم چه میگویم تکرار میکنم که طی بیست سال اخیر هیچ طرح و پیشنهادی برای اصلاح اقتصادی و مادی ایران بمیان نیامده است که روسیه با آن مخالفت ننموده باشد و یا در اثر سرسختی دولت تزاری از بین نرفته باشد.(صص716-715)
علاقه واقعی حکومت تزاری رهائی و نجات ایران نیست، بلکه باید زنجیر انقیاد هرچه سختتر بر گردنش جایگزین و استوار شود، نه آنکه ایران همدستی نافع باشد، بلکه باید راه انحطاط و انقراض بپیماید.(ص716)
اعتقاد راسخم این است که انگلستان نه میل تصاحب این اراضی را دارد و نه باید داشته باشد و نه هرگز چنین قصدی را خواهد داشت و درصدد هم نیستم که خود را نگران گرفتاری روسیه در امور مشرق زمین سازم.(ص717)
من خواستار موفقیت او در حوزه ماوراء بحر خزر و ترکستان بودهام و در برانداختن فرمانروائی وی در آن حدود حرکت و اقدامی نخواهم نمود.(ص717)
ایرانیان که مردمی نیک ممتازند و در سرزمینی که از روزگاران بسیار دراز فرمانروا بوده و زبان و دین و عادات و شخصیت مخصوص خود داشته اند، دلیلی ندارد استقلال خویش را از دست بدهند و به فرمان دولتی بیگانه گردن نهند.(ص718)
نظریاتی که اظهار کردهام راجع به نقشههای روسیه درباره خلیج فارس دو چندان وارد است. در این مورد هر انگلیسی نه فقط از لحاظ مصالح ایران اعتراض خواهد کرد، بلکه هر حکومتی در انگلستان مکلف خواهد بود که از لحاظ منافع انگلیس نیز اعتراض کند و هیچگونه دلیل و برهان حتی قویترین فرد سفسطه پرداز قادر نیست که چنین پیشآمدی را موجه نماید. صیانت هند که عالیترین وظیفه بریتانیاست و صلح انگلیسی که اکنون در دریاهای جنوبی بواسطه نظارت قرین اعتدال او حکمفرماست و فداکاریهائی که انگلستان برای احراز این مقصود تحمل نموده است و فقدان هرگونه منافع روس در امتداد هزاران میل سواحل خلیج و قابلیت کامل ایران به حفظ مصالح خود در این حدود دلایل مستحکمی علیه چنین قصد و خیال تعرض است که فقط علیرغم اخلاق و وجدان بینالمللی و برخلاف عقیده متمدنین و بروز تردید ناپذیر جنگ با کشورها که از یک قطب تا قطب دیگر را در بر خواهد گرفت چنین غرض و خیالی امکان وقوع دارد.(ص718)
بنا برآنچه بیان کردهام شاید عیان شده باشد که دولت تزاری در ایران سیاستی خصمانه و هدف تجاوز دارد، اینک امید است بتوانم نشان بدهم که سیاست انگلیس وضعی درست معکوس دارد و همواره نیز همین وضع را خواهد داشت. فقط سی و پنج سال از زمانهای میگذرد که کشور ما با شاه فعلی در جنگ بود و آن پیشآمد بطوری فراموش شده است که شاید نه دهم مردم انگلیس این دوره ما از وقوع آن بیاطلاع باشند.(ص719)
امیدوارم بنا بر اطلاعات و استدلالی که در دو مجلد این کتاب مندرج است اهمیت ایران از لحاظ انگلستان باندازه کافی روشن شده باشد. ارقام و محاسبههائی که در باب تجارت و بخصوص تجارت ایران و انگلستان ذکر کردهام و تجزیه و تحلیل منابع طبیعی ایران و نوع و امکان نقشههای ناتمامی که برای اصلاح و بهبود وضع داخلی آنجا هست و زمینه مساعدی که برای سرمایهگذاری فراهم آمده است همه از نظر عملی و فکر و غریزه تجارت پیشگی افراد انگلیسی جالب توجه و مطلوب است.(ص720)
بیاعتنائی در کار ایران یعنی از دست دادن تجارتی که هماکنون مایه ارتزاق هزاران نفر از هموطنان ما و افراد هندی است و توجه دوستانه در کار ایران نتیجهاش تهیه کار بیشتر برای کشتیها و کارگران و دستگاههای بافندگی انگلستان است.(ص720)
اگر موقع طبیعی این کشور که با افغانستان صدها میل مرز مشترک دارد و تا سرحد غربی امپراتوری هند امتداد مییابد برای اثبات اهمیت سرشار سیاسی آن در نظر مردم انگلستان کافی ننماید لااقل با شرحی که درباره سیاست روسیه و تاکتیکهای آن دولت در ایران بیان کردهام این اهمیت عظیم مشهود افتاده است.(ص720)
پس بر انگلیسیها فرض است که آماده و هشیار باشند و حفظ تمامیت ارضی ایران را تا سرحد امکان اصل استوار و رسم و شعار امپراتوری خویش قرار دهند.(ص721)
از دوره سر.جان ملکم که نخستین بار در سال 1800 قدم بخاک ایران نهاد تاکنون قضیه ایران گاهی نصبالعین زمامداران انگلستان شده و گاهی نیز از نظر افتاده است تا امروز که وضع و منزلت شامخی در نزد ما دارد.(صص722-721)
تاریخ روابط ایران و انگلستان را در قرن حاضر به چهاربخش متوازی میتوان تقسیم کرد یعنی قسمت دیپلماسی، اداره نظام، تجارت و تأسیس تلگراف.(ص723)
بنا بر علاقه خاصی نبوده است که ایران بوسیله تلگراف با اروپا مربوط بشود... اگر این سرزمین بین راه انگلستان و هند واقع نشده بود ناگزیر مینمود که دیر زمانی در انتظار بماند تا فشاری از خارجه وارد و به چنین اقدام انقلابی حیرتانگیز مبادرت شود. هنگام طغیان معروف هند، ضرورت ارتباط تلگرافی مستقیم با هندوستان شدیداً و به وجه روزافزون در انگلستان محسوس افتاد. در آن موقع بین ارسال و دریافت یک پیام تقریباً سه ماه طول میکشید.(ص724)
اولین قرارداد تلگراف در فوریه 1863 با حکومت شاه امضا شد... قرار شده بود خط بوسیله دولت ایران با نظارت انگلستان کشیده شود، ولی متعلق به ایران باشد و بدست ایرانیها اداره شود و انگلیسها با پرداخت مقرری ثابتی پیامهای خود را بفرستند. همین دریافت مبلغی مرتب بود که حضرت شهریاری را ترغیب به تسلیم نمود. پرداخت منظم مقرری مزبور راه را رفته رفته برای قراردادهای جدید هموار گردانید. در پایان سال 1864 خط تازه که در بدو امر شامل فقط یک رشته تیرهای چوبی بود از خانقین تا کرمانشاه و همدان به تهران و از تهران نیز از طریق اصفهان و شیراز و بوشهر تمام شد و در آنجا با کابل زیر دریائی تا مقصد کراچی ارتباط یافت.(ص726)
قرارداد دیگری هم در نوامبر 1865 بامضا رسید که خط جدیدی فقط برای تلگرافهای اروپائیان کشیده شود و عده مأموران انگلیسی را برای این کار پنجاه نفر و مدت توقف ایشان را پنج سال مقرر داشت.(ص727)
اقدام بعدی بصورت ترتیب افتتاح سومین خط ایران و اروپا در سال 1866 با اتصال سیمهای ایران و روسیه در مرز قفقاز بود.(ص727)
کمپانی برادران زیمنس در سال 1867 پیشنهاد کرد که خط مضاعف مخصوص بین لندن و تهران تأسیس شود و ساختمان آن بعهده کمپانی اروپائی و اختصاصاً برای تلگرافهای هندوستان باشد.(ص727)
سپس این امتیاز به کمپانی تلگراف هند و اروپ واگذار و سرانجام در ژانویه 1870 خط جدید بین لندن و تهران افتتاح گردید و از آنجا بوسیله خطوط موجود با بوشهر و کراچی ارتباط یافت.(ص728)
در حینی که خطوط زمینی وضع مغشوشی داشت این امر سبب تجدید طرح دیگری برای کشیدن کابل زیردریائی بین انگلستان و هندوستان شد و در همین سال 1867 «کمپانی شرقی» بمنظور ساختمان چنین خطی از طریق مدیترانه و دریای احمر تا بمبئی تشکیل گردید. دو رشته کابل از انگلستان از راه جبلالطارق، مالت، سوئز وعدن کشیده و در سال 1870 همزمان با خطوط زمینی یک جا افتتاح شد.(ص728)
در سال 1867 عین خوششانسی تلقی میگردید که پیامی از انگلستان در ظرف سه روز به هندوستان برسد... فعلاً فاصله بین ارسال و تسلیم پیام تقریباً یک ساعت و نیم میشود.(ص728)
اداره کردن قسمت ایران بر طبق قرارداد از ابتدا با دستگاهی جداگانه بود که مدیران آن به ترتیب سر.اف.گلد اسمید از 1865 تا 1870، سر.چمپن از 1870 تا 1887 و سر.اسمیت از 1887 تا 1888 بودند. در این سال کار تلگراف ایران به حکومت هندوستان انتقال یافت که مرکز آن در کلکته بود و تصدی امر با سرهنگ ولز که در سال 1891 مدیر کل شد که اداره قسمت ایران چنین اقدامی را کاملاً ایجاب میکرد.(صص730-729)
در حین مسافرت در ایران خوشآیندترین پیشآمد ورود به خانه این نفرات است که در فواصل شصت میل یا بیشتر در سراسر راه واقع شده است و مأمور انگلیسی در این مراکز بین راه نهایت مهماننوازی را مبذول میدارد و بر سبیل قاعده اطلاعات فراوانی راجع به حوزه کار خود که دیرزمانی در آنجا زیسته است داراست.(ص730)
حال به بررسی اثراتی که تلگراف در ایران نموده است میپردازیم. این اثر و نفوذ بر چهار گونه بوده است... این جانب تأثیر تأسیسات تلگرافی را از هر دستگاه دیگر در ایران مهمتر میشمارم. تحولاتی که طی سی سال اخیر در ایران واقع شده است و شرح اجمالی آنرا در دو مجلد این کتاب بیان داشتهام ناشی از این اقدام محسوب میدارم.(ص731)
قبل از هر چیز باید گفت که تلگراف، ایران را با اروپا ارتباط داد و در نتیجه این کشور را عضوی از جامعه جهانی ساخت.(ص732)
اگر برکات تلگراف نبود دیر زمانی باز در حالتی خوابآلود و قرین رکود غنوده بود و در عالم خلسه خویش همواره خوش میبود.(ص732)
هرگونه آثار تمدن یا اصلاح یا تجدید قوا که در ربع اخیر قرن حاضر در ایران پدید آمده و در این صحایف از آن یاد شده است از برکات تأثیر و نفوذ تلگراف بوده است... در واقع از سال 1864، ایران در صحنه بینالمللی اظهار وجود کرده است. ثانیاً این نتیجه بهیچ وجه کم اهمیتتر و یا درخور ملاحظه کمتری از تأثیر نخستین نبوده است که پیدایش تلگراف برقی در تهران که با آن خطوط فرعی نیز در سراسر کشور دایر شده است حتی بیشتر از سرشت و صفات شخصی شهریار کنونی و یا دگرگونی وضع زمانه در استقرار نفوذ و اقتدار ناصرالدین که از زمان نادرشاه باین طرف برجستهترین شهریار ایران بشمار میرود تأثیر کلان داشته است.(ص732)
اثر سوم را باید روابط دوستانهای محسوب داشت که طی سیسال ارتباط رسمی و اجتماعی بین ایرانیان و افراد انگلیسی پدید آمده است. این مأموران که در سراسر ایران پراکندهاند... بالاتر از همه برائت این افراد از آفت اخاذی، مأموران انگلیسی دستگاه تلگراف را در ایران انصافاً منزلت و عزت خاصی در میان اهالی آن سرزمین داده است و ایشان غالباً در اختلافات محلی داور میشوند و این نیز اتفاق افتاده است که قربانی ظلم و زور، سراسیمه راه تلگراف خانه را درپیش گرفته آنجا را «بست» قرارداده است.(صص734-733)
تأثیر دیگری نیز که از تأسیس دستگاه تلگراف در ایران و خدمت مأموران آن حاصل آمده است بصیرت ایشان در امور محلی است که غالباً مورد مشورت مقامات رسمی واقع و منشأ اثر شدهاند. اطلاعات بسیط ژنرال گلداسمید در کار مکران که آنرا در حین سیمکشی تلگراف از کراچی به جاسک تحصیل کرده بود در سال 1871 در مورد اختلاف مرزی ایران و بلوچستان او را داور طرفین ساخت و سرانجام وی به تعیین حدود و علامتگذاری مرزی بین دو سامان پرداخت.(ص734)
در حیرتم که طی ربع قرن که ایشان در آن سرزمین بودهاند خدمت و کار سزاوارتری بآنها ارجاع نشده و هیچ نوع توجه و اقدامی از جانب دولت انگلیس برای استفاده از اطلاع و بصیرت ایشان معمول نگردیده است.(ص734)
جا دارد که بعضی از این مأموران اجازه مسافرت در داخله و جمع و جور کردن اطلاعات داشته باشند همان کاری که در ابتدای امر مهندسان، مکلف بانجام آن شده بودند. باید که مدیران این دستگاه با نمایندگان رسمی ما در ارتباط باشند و در پیشرفت کار ایران که مطمح نظر ماست سهم بیشتری احراز کنند.(ص735)
شعار سیاستمدار در آینده ارشاد کردن ایران در طریق بسط عمران و رفاه مادی و اصلاحات داخلی با پشتیبانی او و استفاده از موقع و فرصتی است که هدف دیپلماسیاش فراهم ساختن آن خواهد بود.(ص736)
اگر نهضت فکری هنوز از مردم آن سرزمین بعید نماید ترقی مادی که با کمک بیگانگان پیریزی و تقویت شود ممکن است پیشرفت او را سریعتر کند و سرانجام ایران بیدار شود و علاقهای را که دیگران نسبت باو ابراز میدارند مورد اعتنا قرار دهد.(صص737-736)
توسعه و ترقی منابع صنعتی و مادی آن و بسط تجارت و حفظ تمامیت ارضی و تجدید نیروی ملی آن این اقدامات با تأکید و اصرار و بنا بر اتحادی دوستانه هدف سیاست انگلستان است. دوره انعقاد عهدنامههای تهاجمی و دفاعی گذشته است.(ص738)
میتوان این نکته را قطعی دانست که سرنوشت شمال هرچه باشد که منطقهای خارج از دخالت ماست.(ص739)
خطی میتوان از یک طرف تا سمت دیگر ایران کشید که از سیستان در شرق از طریق کرمان، یزد و اصفهان به جانب غربی از بروجرد و همدان و کرمانشاه عبور کند و در جنوب این حدود هرگونه اعمال نفوذ خصومتآمیز سیاسی غیرقابل قبول اعلام شود.(ص739)
مدت سیسال انگلستان سیاستی را نسبت به ایران پیروی کرده است که در زیر لفافه عادی عدم مداخله ماهرانه راه بیاعتنائی نابخشودنی را طی کرده بوده است و بطوری که صدراعظم به این جانب اظهار داشته بود: «اگر اندکی دیگر به همان منوال میگذشت نفوذ انگلستان پاک از میان میرفت» اگر این وضع ناگوار پیش نیامده است و بلکه تجدید نفوذ قابل تحسین کنونی میسر شده است یکی بدلیل اشتباهات تاکتیکی رقیبان ما و دلیل دیگر پی بردن واقعی خود ایرانیان به چگونگی سیاست بریتانیا، ولی بالاتر از همه ناشی از انرژی درخور ستایش و نفوذ سرشار وزیر مختار اخیر انگلیس در ایران، سر. دروموندولف بوده است.(ص740)
اعلیحضرت در مورد اعطای امتیاز کشتیرانی کارون و تأسیس بانک شاهنشاهی مراتب سمپاتی عملی خویش را ابراز داشتهاند و نظریه همایونی راجع به نفوذ تجارتی انگلستان در ایران از دقت نظری که هنگام بازدید طرز کار و تولید دستگاههای صنعتی ما در حین سفر تابستان 1889 در محیط پر دود میدلند و شمال انگلستان نشان دادهاند مشهود افتاده است.(صص741-740)
روزی فراخواهد رسید که ایران، انگلستان را طبیعیترین متحد خویش بشمار خواهد آورد و انگلستان هم ایران را دوستی علاقهمند.(ص741)
دریافتهام که وزیران ایران از اخم و نهیب نماینده همسایه شمالی باکی ندارند و روی همرفته دیپلماسی روسیه بهیچ وجه قرین کامگاری نبوده است و اگر چنانچه باید و شاید پادشاه مورد حمایت باشد نیک قادر خواهد بود که به خواستههای دوست گرامی خود سرکارتزار جواب رد بدهد.(ص741)
در 1823 روابط ایران و انگلیس بدست حکومت هند افتاد و نماینده مختاری از طرف نایبالسلطنه به دربار ایران رفت. در 1834 وضع بار دیگر عوض شد و این بازی آلاکلنگ تا سال 1859 طول کشید و چون اداره کمپانی هند شرقی جزو دولت بریتانیا شده بود دستگاه نمایندگی در تهران هم به دیوان هند انتقال یافت، اما انتصاب وزیر مختار با خود پادشاه بود که از آن پس به همین ترتیب برقرار مانده است.(ص744)
اداره تلگراف در ایران تابع حکومت هند است چنانکه در صورت ضرورت اعزام نیرو، نفرات از بندری در انگلستان حرکت نمیکنند، بلکه از بمبئی فرستاده میشوند.(ص745)
ورود پیدرپی سفیران اروپائی به دربار تهران خود حاکی است که دیگر ایران فقط یک دولت آسیائی نیست، بلکه مهره شطرنج در سیاست جهانی است.(ص745)
پس تردیدی نیست که باید سفارت تهران با وزارت خارجه انگلیس باشد و صورت اروپائی خود را حفظ کند، هرچند که افرادی سختگیر از پیشنهاد و تدبیر خود صرفنظر نخواهند کرد.(ص746)
هرکس چنین وانمود کند که ایران کنونی نیرومند و سالم است نه دوستدار اوست و نه دوست انگلستان است. با قضاوت ناصواب ممکن است امیدواریهای بیهوده ایجاد و طرح نقشه هائی ایجاب شود که جز عواقب ناگوار برای هر دو طرف اثری در برنداشته باشد. ایران نه کشوری قوی است و نه در جاده ترقی است و نه عناصری وطنپرست دارد.(ص746)
همواره نیز در اظهارات وطنخواهی و ستایش افتخارات کشور خویش آمادهاند، ولی یکی از میان صد تن ایشان نیست که در راه استقلال وطن شمشیر از نیام برآورد... اگر دولتی داشتند که بیشتر علاقه و مراقبت مینمود و طرز کارش سخت تباه نبود میتوانستند از افراد کرد و لر ممتازترین مدافعان وطن را در جهان فراهم سازند.(ص747)
رسم دستاندازی بر بیتالمال در نزد همه مأموران رسمی بسیار متداول و گرامی است. از حضرت والی تا پائینترین نفر همه بجان و دل دنبال مداخلاند.(ص748)
اینجانب نیک باور دارم که نجات او بدون پیش آمد طغیان تعصبآمیز امکانپذیر نیست و اگر در این کار زیاده شتاب شود ممکن است انجام منظور را دچار تعویق گرداند.(ص748)
به عقیده من در ایران نیز بعید نیست که درصورت قیام همگانی، گروههای مختلف وابسته به طبقه روحانی اظهار وجود کنند و مآلاً جان و مال اروپائیان چندی در خطر بیفتد.(ص748)
روحانیون علناً علیه اروپائیان تبلیغات میکنند و در کوچه و خیابان بآنها ناسزا میگویند و نامههای بیامضا در تحریک مردم بشورش پخش میشود.(ص748)
از سوی دیگر علائم و آثاری هست که دال بر تشویق و ترقی است که شاید بررسی آن موجبات امیدواری فراهم سازد.(ص749)
اگر در تنظیم آبیاری همت و صرفهجوئی نمایند و وسایل جدید را در شخمزدن و تخمکاری معمول دارند شاید مقدار اراضی حاصلخیز آن دو برابر خواهد شد.(ص749)
همان زندهدلی که بالغ بر 2000 سال علیرغم تهاجم پیدرپی و سوانح دیگر ایشان را ملتی پایدار ساخته و امکان آن داده است که بر فاتحان خویش پیروزی یابند، و بجای فناشدن در چنگ متهاجمان آنها را در خود فانی سازند.(ص750)
بالاتر از همه باید در خاطر داشت که رسم و راه اهالی شرق با ما فرق دارد، و طرز فکر آنها نیز با ما یکی نیست غالباً وقتی که خیال میکنیم آنها عقبمانده و ابلهاند ایشان هم ما را فضول و یاوه سرا میپندارند.(ص750)
شیطان فرمانروائی در دوزخ را بر خدمتگزاری در بهشت رجحان مینهد. افراد عادی آسیا حکومت بد آسیائی را آسان به فرمانروائی اروپائی ترجیح میدهند.(ص750)
رم در عرض یک روز بنا نشده است، اصلاح ایران هم در ظرف ده سال میسر نخواهد شد، ولی اگر پزشک صبر داشته باشد بیمار قابل علاج است مشروط بر این که طبیب رقیب حدود شمالی نسخه او را پاره نکند.(ص750)
ایران در آستانه دوران جدیدی است و امید پیشرفتی سریعتر و احراز نتایج پایدارتر موجود است. در همین چند سال تلگراف برقی و سیستم جدید پستی و تأسیس بانکهای اروپائی و مقدمات کشیدن خط آهن و بکار افتادن سرمایههای عمده خارجی برای استفاده از منابع داخلی شروع گردیده است.(ص751)
در حین مسافرت خود خوشوقتی ملاقات و صحبت با چندین نفر از سیاستمداران ایران را داشتهام و بسیاری از ایشان علاقه تام باقدامات اصلاحی نشان میدادهاند و از تباهیی که در سراسر کشور، مانع اصلاحات بوده است آزرده خاطر بودند، همان موانع و محظوراتی که برای رفع آن وجود افراد قویتر از ایشان لازم است.(ص751)
ایشان نسل و نژادی خوشآیند، واجد آدابی آراستهاند و منشی نجیبانه و اشرافی دارند، از لحاظ طبع و نهاد مستعد تهییج و در محاوره و صحبت هوشمند و با ذکاوت و در رفتار و سلوک نیک زیرکاند و اگر هم دل نرم و نازکی دارند که باعتقاد من دارند مغزشان ناتوان نیست. در ریا ماهرند و گرفتار آفات تباهی و فساد شدهاند و صفت استواری و دلاوری را از دست دادهاند.(ص752)
در هر حال سه اختصاص در سیرت قومی آنهاست... یکی زنده دلی فنا ناپذیر آنهاست، دیگر استعداد بسیار در کار تقلید که از این جهت در مشرق زمین همواره شهرت داشتهاند و همچنین با وجود شواهد متخالف که گاهی بنظر میرسد، بکار انداختن صادقانه حس آزادگی منزه و عاری از اغراض دیرین یا اقدامات تعصبآمیز آتشین.(ص753)
به عقیده اینجانب برای اصلاح سریع ایران نباید درصدد نقشههای بزرگ افتاد که جز شکست نتیجهای نخواهد داشت.(ص754)
در بسیاری از نقاط باید راههای مال رو مقدم بر جاده و جاده مقدم بر خط آهن ساخته شود، خرج کردن صدها لیره در فلان جا بر تلف ساختن هزاران لیره در محل دیگر بمراتب ارجح است.(ص754)
راست است که ایران در حال حاضر فقط عقب مانده و ناتوان است، باشرح و بیان کردن این حالت عقبماندگی و دورافتادگی و ناتوانی کنونی آن، امیدوارم نیک نمایان ساخته باشم که این سرزمین مورد علاقه جدی افراد انگلیسی است و باید کشور ما با آن دولت بوسیله عهد و پیمان صمیمانه بستگی یابد و در پیریزی آینده عالی آن که فراخور گذشته درخشانش باشد ملت انگلیس همکاری و سهم بزرگی داشته باشد.(ص755) ادامه دارد ...
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
