بیانیه تهران؛ بازی دو سر برد

به گزارش ایرنا، بیانیه مشترک سه جانبه ایران، ترکیه و برزیل در حالی به امضای محمود احمدی‌نژاد، رییس جمهوری اسلامی ایران، رجب طیب اردوغان، نخست وزیر ترکیه و لوییز ایناسیو لولا داسیلوا، رییس جمهوری برزیل رسید که تا پیش از آن بوق‌های تبلیغاتی غرب دم از شکست هر نوع مذاکره با ایران زده بودند تا افکار عمومی را نسبت به همراهی ایران با جامعه بین‌الملل بدبین کنند.
با وجود تمامی پیش‌بینی‌های غرب از جمله مقام‌های آمریکایی در این باره، بیانیه‌ای در 10 بند به تصویب رسید که این بار توپ را به زمین گروه وین انداخت. نکته اساسی در این میان، از دور خارج کردن اعضای 1+5 از میز مذاکره با ایران بود.
با اینکه ایران در بند نهم این بیانیه و همچنین پیش از این، بارها بر آمادگی خود برای مذاکره درباره مشترکات دو بسته پیشنهادی ایران و این گروه تاکید کرده است اما طی این بیانیه ایران تصریح کرد که طرف مستقیم برای اتخاذ تصمیم‌های آتی درباره تبادل سوخت اورانیوم با غنای 20درصد (ال. ای. یو) گروه وین (آمریکا، روسیه، فرانسه و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی) است.
بنابراین چنانچه دوباره بحث مذاکره با گروه 1+5 مطرح شود، موضوع هسته‌ای ایران –آنطور که در بسته پیشنهادی این گروه آمده است- جزو مشترکات با بسته به روز ایران نیست و در قالب مذاکره نمی‌گنجد.
حضور آژانس بین‌المللی انرژی اتمی میان کشورهای عضو گروه وین، از این رو برای ایران، ترکیه و برزیل حایز اهمیت است که این آژانس به عنوان تنها مرجع رسیدگی به مسائل هسته‌ای بین کشورها به رسمیت شناخته می‌شود.
از طرف دیگر، ایران برای تامین سوخت 20درصد راکتور تحقیقاتی تهران و تولید رادیوداروهای مورد نیاز بیش از 850 هزار بیمار، 9 ماه پیش درخواست خود را به این سازمان بین‌المللی ارسال کرد که محمد البرادعی، دبیرکل وقت آژانس –به هر دلیل- این نامه را فقط به دو کشور روسیه و آمریکا ارایه کرد که به دلیل کارشکنی‌های مختلف به نتیجه نرسید.
ایران نیز ناگزیر شد برای تامین خواست خود غنی سازی تا 20 درصد را زیر نظر بازرسان آژانس آغاز کند و تمام مراحل لازم تا تولید سوخت با این غنا طی یک روز انجام شد.
همچنین گزارش اخیر یوکیا آمانو، دبیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی درباره اجرای پادمان در سال 2009 در همه کشورها نیز تاکید مجددی بر کاربرد صلح‌آمیز تمامی ذخیره اورانیوم ایران در پی بازرسی‌های متعدد بازرسان از تاسیسات هسته‌ای است.
از سویی دیگر، از بیست و یکم اکتبر سال گذشته تاکنون ایران هیچگاه با تعیین کشور ثالث برای تبادل سوخت هسته‌ای مخالفت نکرد و کشورهای مختلفی نیز برای این امر اعلام آمادگی کرده بودند. با این حال تصمیم ایران برای مداخله دادن دو کشور ترکیه و برزیل در این امر نشان از موضوعی قابل تامل دارد.
برای نخستین بار در مبادلات مهم جهانی، کشورهایی از جنوب به نقش‌آفرینی پرداختند. این امر در حالی رخ داد که این کشورها از جمله آمریکا بارها فشارهای متعددی را به سران ترکیه و برزیل آورده بودند تا آنان را از حضور در ایران منصرف کنند؛ همانگونه که رییس جمهوری برزیل نیز در سخنان خود به آن اشاره کرد. از این رو، بند دوم بیانیه مذکور بر ایجاد فرصتی برای آغاز روندی رو به جلو و تعامل و همکاری در امر فعالیت‌های هسته‌ای تاکید می‌کند.
از همین منظر و به سبب سابقه غرب در تیره‌سازی فضای افکار عمومی، این سه کشور در بند چهارم بیانیه مشترک خود به دیگر کشورها از جمله دولت‌های غربی هشدار دادند تا از هر گونه تقابل اعم از اقدامات، رفتار یا بیانیه‌های تهدیدآمیز آسیب زننده به حقوق و تعهدات هسته‌ای ایران با توجه به معاهده ان. پی. تی خودداری کنند. کما اینکه در بند نخست نیز با اتکا به ماده چهارم همین معاهده، بر حق اعضا برای استفاده صلح‌آمیز و بدون تبعیض در تحقیق، توسعه، تولید و استفاده از انرژی هسته‌ای تاکید شده است.
موضوع دیگری که در خلال بیانیه تهران خودنمایی می‌کند، اعلام آمادگی مشروط ایران برای به امانتگذاری 1200 کیلوگرم اورانیوم ال. ای. یو در ترکیه است. با این حال، بحث آمادگی ایران برای انجام این عمل، مشروط به ارسال نامه‌ای از سوی این کشور به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و سپس دریافت پاسخ مثبت گروه وین شده است تا پس از آن، طی توافقنامه‌ای کتبی، ترتیبات بین ایران و گروه وین بیان شود. علاوه بر اینکه شرط خودداری کشورهای دیگر از هر گونه تقابل همچنان باید رعایت شود.
اتخاذ تصمیم از سوی آژانس منوط به دو حالت اجماع در مجمع عمومی یا تعیین تکلیف موضوع مورد نظر از سوی شورای حکام است. بنابر آنچه در بیانیه ایران، برزیل و ترکیه آمده است دبیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی باید در همین راستا نظر مساعد شورای حکام را کسب کند. 35 کشور عضو شورای حکام نیز در صورت اتخاذ تصمیم مثبت در این زمینه، در عمل قطعنامه‌های صادر شده علیه ایران را بی‌اثر خواهند کرد و دلیل دیگری بر حقانیت ادعاهای ایران به جهانیان ارایه می‌شود.
همچنین این بیانیه را می‌توان همان "تضمین عینی" دانست که ایران برای آغاز اقدام‌های عملی، آن را درخواست داده بود و همیشه نیز آمادگی خود را برای مذاکره اعلام کرده بود. اینک ایران در قبال تضمین‌هایی که در بالا به آنها اشاره شد، آمادگی خود را برای به امانت گذاشتن سوخت مد نظر در ترکیه اظهار داشته است. بنابراین برخلاف تمامی تبلیغات منفی غرب، از مواضع اتخاذ شده قبلی عقب ننشست.
از سویی دیگر، در بند هشتم این بیانیه پیش‌بینی شده است در صورتی که طرف‌های دیگر به تعهدهای خود پایبند نباشند ترکیه حسب درخواست ایران، بدون هیچ شرطی و بسرعت اورانیوم با غنای 5/3 درصد را به ایران برگشت دهد.
تصمیم جمعی ایران، ترکیه و برزیل در حالی اعلام می‌شود که کشورهای غربی بویژه آمریکا بارها بر طبل ممانعت ایران از مذاکره کوبیده بودند. اینک بیش از دو راه پیش روی این کشورها نیست: پاسخ مثبت به بیانیه تهران که سبب ادامه روند موکد در بیانیه و مذاکره‌های بعدی تا حصول توافقنامه خواهد شد؛ یا رد کردن راه حل پیشنهادی سه کشور که بار دیگر بهانه‌جویی‌های این کشورها را در موضوع هسته‌ای ایران برای افکار عمومی به اثبات می‌رساند.
البته گزینه دیگر نیز بازی‌های مرسوم دیپلماتیک این کشورهاست تا ابتدا با اتخاذ موضعی دوگانه، با دستی پس بزنند و با پا پیش بکشند. از سوی دیگر نیز همچنان طی تبلیغات رسانه‌ای متعدد خود در جریان انحصاری اخبار و اطلاعات، فضاهای شفاف شده از سوی ایران را با غبار تردید و شک بپوشانند و "بی‌اعتمادی به ایران" را به خورد افکار عمومی دهند. غافل از اینکه ایران این بار در کنار خود دو کشور نقش‌آفرین دیگر –ترکیه و برزیل- را همراه دارد که علاوه بر جایگاه ویژه در عرصه بین‌المللی، می‌توانند به شفاف‌سازی واقعیت ایران میان دیگر کشورهای در حال توسعه یاری رسانند؛ چرا که هر کدام از آنان یکی از پایه‌های این بیانیه سه جانبه هستند.
به عبارت دیگر، عملی شدن این بیانیه که گامی موثر در برون رفت موضوع تبادل سوخت راکتور تحقیقاتی تهران است، در گرو تعامل بی‌غرض و برخورد شفاف غرب با این بیانیه است.
ایران از گذر این بیانیه سه جانبه، در پی تشکیل جبهه‌ای جدید در عرصه جهانی با حضور کشورهای در حال توسعه بود تا با میدان دادن به کشورهایی همچون ترکیه و برزیل، نقش بی‌بدیل کشورهای جنوب را در مناسبات بین‌المللی به اثبات برساند. کما اینکه این بیانیه در حاشیه چهاردهمین اجلاس سران عضو گروه 15 به امضا رسید و طی این اجلاس نیز، 17 کشور شرکت‌‌کننده بر حقوق مسلم کشورها شامل حق استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای تاکید کردند.
دو کشور برزیل و ترکیه نیز از فرصت ایجاد شده توسط ایران به خوبی بهره بردند تا علاوه بر تاکید بر حق ایران در دستیابی به انرژی صلح‌آمیز هسته‌ای، مهر تاییدی بر فعالیت‌های ایران در این عرصه بزنند و در حالی که تاکنون بارها آمریکا و هم‌پیمانان غربی آن، ایران را به نقض معاهده ان. پی. تی متهم کرده‌اند، پایبندی ایران به این معاهده را دلیلی بر حسن نیت این کشور و صحت گفته‌های آن بدانند.