دستاوردهای نیم‌قرن حضور اوپک

افزایش بی‌سابقه قیمت نفت در سال‌های اخیر حکایت از افزایش اهمیت نفت در مبادلات استراتژیک جهان دارد. افزایش تقاضای چین و هند به نفت و حمله آمریکا به عراق و حضور در منطقه ژنو استراتژیک خلیج فارس، هم معلول افزایش اهمیت نفت است و هم به نوبه خود علت آن به شمار می‌آید.
از تاسیس سازمان کشورهای صادر کننده نفت (اوپک) نزدیک به نیم قرن می‌گذرد و این سازمان برخلاف دیگر سازمان‌های جهان سومی با وجود تمامی پیش‌بینی‌های مربوط به شکست و افول تاکنون پابرجا مانده است. این در حالی است که اوپک در طول حیات خود یعنی از بدو تأسیس در سال 1960 میلادی تاکنون با مشکلات زیادی دست و پنجه نرم کرده است.
سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) در سپتامبر 1960 میلادی از سوی پنج کشور تولیدکننده نفت ایران، عراق، ونزوئلا، عربستان سعودی و کویت در شهر بغداد با هدف همکاری، تعهد به حفظ منافع مشروع ملی و تضمین نظم و ثبات در بازار بین المللی نفت شکل گرفت. به گزارش ایرنا، تشکیل اوپک یک حرکت شجاعانه از سوی تولیدکنندگان بزرگ نفت دنیا در مقابل استعمارگران نفتی معروف به «هفت خواهران» بود و در حالی که برخی باور نداشتند این سازمان بتواند به کار خود ادامه دهد، امسال پنجاهمین سالگرد تاسیس خود را با 12 عضو گرامی می‌دارد.
سیر تولید جهانی نفت در دهه‌های پس از تأسیس اوپک روند گوناگونی داشته است. به طوری که در سال 1955، ایالات متحده 43 درصد تولید جهانی را در اختیار داشت، لیکن با پیدایش اوپک در سپتامبر 1960 به تدریج 38 درصد از تولید کل نفت جهان از آن این سازمان بود. در سال 1972 ایالات مـتحده و شوروی به ترتیب 18 و 15 درصد کل تولید جهانی را دارا بودند و در همین سال اوپک 5/55 درصد کل تولید جهانی را در تصاحب داشت.
بر اساس آمار و ارقام تولید جهانی، در سال‌های دهه 1960 و 1970 یعنی از سال 1979،‌اوپک قدرت تصاحب تولیدی بیش از 60درصد جهان را داشته است، اما بر اثر به وجود آمدن شوک‌های نفتی و افزایش قیمت نفت در دهه 1970 و تلاش مصرف‌کنندگان برای کاهش اتکای خود به نفت اوپک و تشکیل آژانس بین‌المللی انرژی، اوپک به تدریج قدرت تولید خود را به نفع دیــگر بازیگران یعنی کشورهای غیر اوپک از دست داد.
به هر صورت اگرچه اوپک در طول نیم قرن فعالیت خود با چالش‌های فراوانی مواجه بوده است، اما شش دستاورد مهم آن در این دوران کمک خواهد کرد تا بداند چگونه تاسیس شد، چگونه پیشرفت کرد و چگونه این دستاوردها آینده‌اش را خواهد ساخت.
براساس گزارش منتشره در پایگاه اینترنتی دبیرخانه اوپک در وین، از دستاوردهای مهم اوپک عرضه ثابت و مطمئن نفت به بازار بوده است. اولین هدف شکل گیری اوپک دستیابی به قیمت باثبات نفت با دیدگاه حذف نوسان‌های زیان‌آور و غیرضروری، درآمد ثابت برای کشورهای تولیدکننده، عرضه کافی، اقتصادی و منظم نفت به کشورهای مصرف کننده و بازگشت عادلانه سرمایه به سرمایه گذاران بوده است.
اهداف مذکور اوپک همواره در بیانیه های سه نشست سران این سازمان که در سال های 1975در الجزایر، 2000 در کاراکاس ونزوئلا و 2007 در ریاض عربستان سعودی برگزار شد، تاکید شده است.
اوپک در 50 سال گذشته حتی در مواقع دشوار، تعهد خود برای عرضه کافی نفت به بازار را عملی کرد. به طور مثال، زمانی که کویت و عراق در سال 1990 میلادی در بازار نفت حضور نداشتند، دیگر اعضای اوپک کمبود نفت این دو کشور را جبران کردند. از سال 2003 تا 2006 میلادی، اوپک به نرمی به افزایش تقاضا و آشفتگی عرضه نفت در بازار با افزایش تولید خود به میزان بیش از 5 میلیون بشکه در روز پاسخ داد.
در دوره پیش رو، اوپک همچنان متعهد به تضمین عرضه باثبات و مطمئن نفت و با قیمت های منطقی به بازار در همه مواقع خواهد بود، گرچه همواره براین امر تاکید کرده است که امنیت عرضه باید با امنیت تقاضا و قیمت های منطقی همراه باشد.
براساس این گزارش، دومین دستاورد مهم اوپک رسیدن به سن پنجاه سالگی است. در حالی که در زمــان تاسیس اوپک برخی گمان می بردند این تشکیلات عمر چندانی نخواهد داشت و اعتراض‌های زیادی علیه آن بود، گروه کوچک اولیه متشکل از پنج کشور درحال توسعه اکنون به یک گروه با 12 عضو رشد یافته، باقی مانده و پیشرفت کرده است و بخش مهمی از جامعه بین المللی انرژی به شمار می‌آید.
اوپک نه فقط به حفظ عرضه منظم و ثابت نفت به بازار کمک کرده است، بلکه نقش خود درصحنه جهانی را گسترش داده و به ارتقا همکاری و گفت و گو بین تولیدکنندگان و مصرف کنندگان نفت کمک کرده است. همچنین تسهیلاتی مــانند صندوق اوپک برای توسعه بین المللی را برای کانالیزه کردن اعطای کمک به کشورهای درحال توسعه ایجاد کرده است.
براساس این گزارش، گرچه اکنون اوپک با گذشت 50 سال به جایگاه مهمی در جامعه جهانی انرژی دست یافته است، اما نمی توان گفت که می تواند کنار بنشیند و بر موفقیت‌ها و دستاوردهایش تکیه زند. اعضای این سازمان می دانند که بازار جهانی نفت مقوله ای است که باید همواره تحت کنترل و اتخاذ اقدام‌های مهم باشد. بنابراین 50 سال گذشته مهم بوده است، اما باید بر 50 سال آینده تمرکز کرد.
این گزارش سومین دستاورد مهم اوپک را توسعه پایدار می‌داند. اوپک که اعضای آن کشورهای در حال توسعه هستند، از ابتدای تاسیس، کاهش مشکلات کشورهای فقیر را بویژه با کمک به آنها برای پیگیری اهداف توسعه پایدار در اولویت قرار داده است.
تشکیل سازمان‌های کمک دو و چند جانبه از سوی اوپک مانند صندوق توسعه بین المللی از جمله اقدام‌های این تشکل در خصوص تحقق اهدافش بوده است. این صندوق بطور عمده منابعش را به سویی سوق داده است که بیشترین اثر را بر زندگی فقیران مانند بهداشت اولیه، آموزش ابتدایی، آب آشامیدنی، حمل و نقل و کشاورزی و توسعه روستایی دارد.
براساس این گزارش، بیش از 120 کشور درحال توسعه جهان در آفریقا، آسیا، آمریکای لاتین ، خاورمیانه و اروپا از کمک‌های صندوق توسعه بین‌المللی اوپک بهره مند شدند و مجموعه کمک‌های توسعه‌ای انباشته این صندوق به این کشورها تا پایان ژانویه 2010 میلادی به 11 میلیارد و 682 میلیون دلار بالغ شده است.
چهارمین دستاورد مهم اوپک در طول 50 سال فعالیتش تلاش برای حفظ محیط زیست بوده است. اعضای اوپک به صورت انفرادی و جمعی همواره در خط مقدم جبهه توسعه باتمرکز بر مساله محیط زیست بوده‌اند.
تلاش‌های اعضای اوپک شامل چندین میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در دهه‌های گذشته برای اجرای طرح‌های سوزاندن گازهای همراه نفت بوده و مشارکت فعالی در نهادهای مرتبط با این موضوع در جهان داشته است. اجرای این طرح‌ها سبب شده است که میزان گازهایی که سوزانده می‌شود، نسبت به اوایل دهه 1970 میلادی به نصف کاهش یابد. سازمان اوپک واقعیت‌های تغییرات آب و هوایی را درک کرده است و از تلاش‌های جامع، واقعی و مــطلوب برای کاهش آثار زیست‌محیطی مــصرف انرژی در دنــیا حمایت می کند.
ضمن آنکه همواره در همایش‌های مرتبط با این مساله شرکت کرده و انجام مطالعه هایی در این خصوص را به عهده گرفته است.
اوپک حتی در سومین نشست سران این سازمان که سال 2007 میلادی در شهر ریاض عربستان برگزار شد، انرژی و محیط زیست را یکی از سه محور مهم بحث در این نشست قرار داد و بر اهمیت گسترش همکاری در بخش تحقیقات و توسعه در زمینه نفت در مراکز علم و فناوری اوپک و همچنین همکاری با دیگر مراکز بین المللی و صنعتی تاکید کرد.
اعضای اوپک در این نشست با ایجاد صندوقی ویژه با سرمایه 750 میلیون دلار برای انجام اقدام‌های مشترک در زمینه فناوری پاک موافقت کردند.
درسال‌های پیش رو، با نیاز دنیا به انرژی پاک تر و مطمئن تر تا حدممکن و از آنجا که سوخت فسیلی همچنان منبع اصلی انرژی است، اوپک اهمیت تداوم توسعه فناوری‌های سوخت فسیلی پاک تر را درک کرده است. در این زمینه، اوپک از فناوری موجود جذب و نگهداری کربن که می‌تواند به کاهش 40 درصدی انتشار کربن تا نیمه قرن حاضر کمک کند، حمایت می‌کند.
براساس گزارش دبیرخانه اوپک دروین، ترغیب گفت‌و گو و همکاری از دیگر دستاوردهای مهم اوپک در طول نیم قرن فعالیتش است. اوپک در ماه سپتامبر سال 1960 میلادی با هدف همکاری، تعهد به حفظ منافع ملی کشور‌های عضو و تضمین نظم و ثبات در بازار بین‌المللی نفت تشکیل شد و این محورها بارها در بیانیه‌ها، اعلامیه‌ها، تصمیم‌ها و اقدام‌های این سازمان تاکید شده است.
این همکاری از زمانی که این سازمان یک عضو قابل احترام و شکل گرفته در جامعه بین المللی انرژی شد، رشد بیشتری کرده است. در طول سال‌ها، دیگر کشورهای تولیدکننده نفت دنیا از شمال، غرب و جنوب غرب آفریقا به این سازمان پیوستند و اوپک برای دستیابی به اهداف بلندمدت خود با تمرکز بر ثبات و نظم در بازار به دیگر فعالان بازار نفت نزدیک شد.
این نزدیکی بیشتر در اواخر دهه 1980 میلادی که بهای نفت سقوط کرد، رخ داد. در این شرایط اقدام‌های تثبیت بازار از سوی کشورهای توسعه یافته و درحال توسعه به سرعت نیاز بود و اوپک به این حرکت‌ها نیاز داشت. این روند در سال‌های بعد پیشرفت بیشتری داشت و به گفت و گو بین کشورهای مصرف کننده و تولیدکننده نفت و در نهایت تشکیل مجمع بین‌المللی انرژی که هدف آن زمینه انجام چنین گفت وگوهایی بود، منجر شد.
براساس این گزارش، اوپک به همراه دیگر فعالان بازار نفت نقش اساسی در ایجاد و توسعه این مجمع داشتند. امروز، اوپک و اعضای آن مشارکت فعالی در ایجاد مرکز اطلاعات نفتی برای کمک به افزایش شفافیت، کیفیت و به موقع بودن جریان اطلاعات بازار نفت در مجمع بین المللی انرژی در ریاض عربستان دارند.
اوپک و اعضای آن درک کرده‌اند که گفت وگوهای سازنده، هدفمند و چند جانبه ضروری است و در سال‌های اخیر در تلاش برای گسترش گفت و گو با دیگر فعالان بازار نفت، مذاکرات متعددی با آژانس‌بین المللی انرژی، اتحادیه اروپا، چین، روسیه و تعدادی از کشورهای تولید کننده نفت غیرعضو اوپک انجام داده اند.
هیچ‌گاه اهمیت همکاری بین تولیدکنندگان و مصرف کنندگان نفت بیشتر از امروز نبوده است، زیرا جهانی شدن همه را به هم نزدیک تر می کند و راهی برای فرار از آن نیست.
براساس گزارش منتشره در پایگاه اینترنتی دبیرخانه اوپک در وین، تقویت شرکت‌‌های ملی نفت ششمین دستاورد مهم اوپک در طول 50 سال فعالیتش در عرصه جامعه بین المللی انرژی بوده است.
زمانی که سازمان اوپک در سال 1960 میلادی شکل گرفت، بسیاری از شرکت‌های ملی نفت کشورهای عضو این سازمان سال‌های بعد از آن ایجاد شدند و صنعت نفت جهان در آن زمان بسیار متفاوت از اکنون بود.
خارج از اتحاد جماهیر شوروی سابق، شرکت های نفتی چند ملیتی بر بازار نفت تسلط داشتند و میزان استخراج نفت در دنیا را کنترل و اینکه نفت به چه میزان، به چه قیمتی و به چه کسی فروخته شده است را مدیریت می‌کردند.
کشورهای دارنده منابع کمترین سود و شرکت های چند ملیتی موسوم به هفت خواهران(اجداد شرکت‌های بزرگ بین المللی نفت کنونی)بیشترین سود را از تولید و فروش نفت خام را کسب می‌کردند.
از آن زمان، به تدریج صدای کشورهای دارنده منابع نفت و شرکت‌های ملی نفت شان بلند شد و خواهان حفظ حق حاکمیت خود بر منابع شان و کسب سود آن شدند. اوپک هم با ایجاد زمینه حضور قوی تر در صنعت جهانی نفت، مذاکرات تجارت و محیط زیست جهانی، به شرکت های ملی نفت کشورهای عضو خود کمک کرد، شکوفا شوند.
شرکت های ملی نفت در چند دهه گذشته به تدریج بزرگ شدند، رشد کردند و قوی شدند و مسوولیت، نقش و توانایی شان به میزان مطلوبی ارتقا یافت.
در زمان حاضر، بسیاری از شرکت‌های ملی نفت با سرمایه گذاری و ایجاد توانایی در خارج از کشورهایشان، درحرکت به سوی بین المللی شدن هستند و این یک روند طبیعی است.
براساس این گزارش، هنگامی که از شرکت‌های ملی و بین‌المللی نفت صحبت می‌شود، واژه کلیدی برای این دو گروه همکاری و منافع آن آشکار است. این دو گروه در چالشهای بسیاری در صنعت سهیم هستند و باید راه حل‌های مشترک، موثر و پایداری را در زنجیره ارزش انرژی بیابند.
اعضای کنونی اوپک شامل: کشورهای ایران، عراق، ونزوئلا، عربستان سعودی، کویت، امارات متحده عربی، قطر، لیبی، نیجریه، الجزایر ، اکوادرو و آنگولا هستند.
ذخایر نفت اوپک در سال 2008 میلادی یک تریلیون و 27 میلیارد بشکه اعلام شد که بدین ترتیب بخش عمده ذخایر نفت جهان در کشورهای عضو این سازمان جاگرفته است. میزان ذخایر نفت جهان در سال 2008 میلادی، یک تریلیون و 295 میلیارد دلار برآورد شد.
کشورهای عضو اوپک حدود 40 درصد تولید نفت جهان را به عهده دارند و سقف رسمی کنونی تولید نفت این سازمان 24 میلیون و 845 هزار بشکه در روز است.