انقلاب آموزشی؛ زیربنای توسعه

الف) تعاریف انقلاب فرهنگی
1) تعریف عام انقلاب فرهنگی:
علیرغم تعاریف خاصی که از انقلاب فرهنگی به عمل می آید، این پدیده همچنان مفهوم عام خود را داراست که شامل ابعاد مختلفی از جمله: انقلاب در مسایل آموزشی، انقلاب در معیارهای ارزشی، انقلاب در نگرش یک جامعه نسبت به روابط اجتماعی، در قوانین حاکم بر جامعه و حتی روابط سیاسی و اجتماعی، می شود. با این حال محدوده ی انقلاب فرهنگی را می توان در موارد زیر مشخص کرد:
1- آموزش عمومی دبستانی و دبیرستانی و بسط شبکه ی مدارس ابتدایی، متوسطه و عالی؛
2- محو کامل بی سوادی؛
3- رشد علم، فن، هنر و مؤسسات مربوط به آنها (مثل دانشگاه ها، فرهنگستان ها، موزه ها، تماشاخانه ها)؛
4- بسط و گسترش فرهنگ و هنر مردم؛
5- بسط و گسترش فرهنگ جسمانی (ورزش)؛
6- توجه به بهبود شرایط تربیتی انسان در خانواده، مدرسه، محل کار و محیط اجتماعی؛
7- تربیت سیاسی مردم و بالا بردن سطح آگاهی سیاسی آنها؛
8- کار مستمر و دامنه دار جهت اعتلای سطح آگاهی و فرهنگی عمومی مردم به نحوی که تمام دستاوردهای ادبی، هنری و علمی در دسترس آنها قرار گیرد؛
9- محو حالت عقب ماندگی فرهنگی بعضی از مناطق کشور نسبت به مناطق دیگر یا یک قشر از جامعه نسبت به قشر دیگر؛
10- جذب و به ثمر رساندن میراث فرهنگ گذشته؛
11- تجزیه و تحلیل فرهنگ های خارجی و دفع عناصر زیان بخش آنها برای رهایی از امپریالیسم فرهنگی.
بر این اساس، انقلاب فرهنگی به معنای انقلاب در تمامی ابعاد و جوانب تشکیل دهنده ی فرهنگ است، با این حال مفهوم اصطلاحی و خاص آن در مکاتب مختلف با توجه به دیدگاه ها و بینش های آنها با یکدیگر متفاوت است.
2) مفهوم انقلاب فرهنگی از دیدگاه اسلام
به طور کلی در دنیا، انقلاب های متعددی به منصه ی ظهور می رسد. این انقلاب ها گاهی اقتصادی هستند که در آن، نظام اقتصادی قبلی دگرگون شده و نظامی جدید جانشین می گردد.گاهی اوقات هم انقلاب ها، علمی - همانند ظهور رنسانس در اروپا - صنعتی یا حتی انقلاب های اجتماعی و سیاسی هستند که در سطح بین المللی شاهد انواع آن هستیم. در انقلاب های فکری یا فرهنگی نیز این دگرگونی در برداشت های فکری بشر حاصل می شود. با ظهور اسلام، در تمام شئون زندگی بشر، انقلابی به وقوع پیوست که باعث ظهور یک رشته ارزش های جدید و افول ارزش های دیگر شد. با نگرشی به روش پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در نشر اسلام، می توان دریافت که دین اسلام معتقد است: «انقلاب، اول باید در فکر و سپس در علم به وجود آید، یعنی ابتدا در جهان بینی فرد باید انقلاب ایجاد شود تا بر اساس توحید، خداشناسی، خداپرستی، توحید نظری و عملی باشد و انقلاب های دیگر به منزله ی شاخه ها و برگ های این انقلاب در نظر گرفته شوند.»
با نگاهی به تاریخ اسلام مشاهده می شود زمانی که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) مبعوث شد، بعثت او دامنه دار بود و اولین سخنی که بر زبان آورد، همانا «قولوا لا اله الا الله تفلحوا» بود، زیرا بیان «خدای یگانه» در واقع نوعی انقلاب فکری است. در نتیجه، پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) انقلاب خود را از یک انقلاب فکری که جهان بینی انسان را از ریشه تکان می دهد، شروع کرد؛ زیرا وقتی که انقلاب در ذهن، بینش وتفکر مردم روی دهد، انقلاب های دیگر نیز به دنبال آن می آید. انقلاب اسلامی ایران نیز که در ابتدای امر، مرحله ی انقلاب فکری را گذرانده بود، اینک در انتظار تحول و دگرگونی در تمامی جوانب، اعم از معیارهای ارزشی، روابط بین المللی، روابط اجتماعی، ارزش ها بود که در نهایت این امر به رویداد یک انقلاب فرهنگی همه جانبه انجامید.
ب) مفهوم و شرایط وقوع انقلاب فرهنگی
از جمله انقلاب هایی که در جامعه ی بشری رخ می دهد، انقلاب فکری یا به تعبیری انقلاب فرهنگی است که در آن تحولی همه جانبه در برداشت های فکری و عقلی بشر پیدا شده و در واقع می توان گفت که معیارهای فکری انسان تغییر می کند ومعیارهایی دیگر جانشین آن می شود.
انقلاب فکری، نوعی عصیان، تمرد و قیام علیه یک سلسله فکرها، اندیشه ها، دانسته ها و پذیرفته های قبلی است که بناگاه از زیر بنا تکان می خورد و بنیان فکری دیگری از نو ساخته می شود.  زندگی بشریت وحیات اجتماعی انسان، همواره دچار تغییرات و دگرگونی هاست و توقف در آن کمتر است، گاهی در حال پیشروی است و گاه در انحطاط به سر می برد، ولی «تحولات» جامعه ی بشری در کل رو به توسعه و تکامل است و در این رهگذر است که بعضی تحولات به صورت انقلاب ظهور می کند. از دیدگاه استاد مطهری، «انقلاب وقتی رخ می دهد که تحول به صورت یک قیام، یک شورش و یک عصیان از بشر علیه وضع خاصی به وجود آید و برخلاف تحولات تدریجی، انقلاب یک عمل آگاهانه است.»
انقلاب، انگیزه ی درونی وحرکتی همه جانبه است که بر اثر آن، تمامی ذرات ارگانیزم در تغییر وتحول اساسی و بنیادی قرار گرفته و ماهیت وجودی را کاملا دگرگون می کند و رو به جلو می برد.
از جانب دیگر، فرهنگ نیز تمامی احساسات، ادراکات، تصورات، باورها، اعتقادات و نظام ارزشی یک جامعه را در بر می گیرد و در نتیجه، انقلاب فرهنگی نوعی تحول و دگرگونی در تمامی ابعاد فرهنگ را مدنظر دارد. در قرن اخیر، پدیده ی مذکور در برخی جوامع که زمینه وقوع آن را داشته اند، رخ داده است که از جمله ی آن می توان به دو مرحله ی زیر اشاره کرد:
1- سلطه فرهنگی
تاریخ همواره شاهد برخورد و تبادل های فرهنگی بین اقوام مختلف جهان بوده است؛ برخی به صورت تهاجم و برخی دیگر در حالت تبادل آگاهانه ی فرهنگی ظهور کرده است و در این بین، بعضی از کشورها جهت کسب منافع بیشتر از سایر ملل که اغلب ضعیف تر، کوچک تر و دچار بحران های اجتماعی، اقتصادی و... بوده اند، با سیاست های خاص خود آنان را استعمار کرده و بنابر مقتضیات زمانی و خصوصیات جامعه، مورد سلطه قرار داده اند که در این میان، یکی از انواع سلطه ها، سلطه ی فرهنگی است.
سلطه ی فرهنگی عبارت است از: «مبادله ی یک جانبه ی عناصر و پدیده های فرهنگی.» در این مرحله، گروه سلطه گر سعی می کند با تکیه بر قدرت اقتصادی، نظامی، سیاسی و تبلیغی خویش، باورها، ارزش ها و رفتارهای خود را بر قوم دیگر حاکم نماید و هویت فرهنگی گروه مقابل را تضعیف، تحریف و نابود سازد.
در موقعیت استعماری، پویایی به سرعت جای خود را به تحجر و تکرار دائمی و یکنواختی اعمال و تمایلات می دهد و حوزه ی فرهنگ نیز به وسیله ی موانع و سدها محدود می شود. این موقعیتی است که «فانون» آن را چنین توصیف می کند: «در حالی که توده ها، سنت هایی را که با موقعیت استعماری بیشتر ناسازگار است، دست نخورده حفظ می کنند، در آن حال که اسلوب صنعت یدی در شکل، نقش و قالب به انجماد، سختی و تغییر ناپذیری می گراید، روشنفکر با تحقیر فرهنگ ملی خود یا در پی اخذ بی دخل و تصرف فرهنگ اشغالگر می رود یا کارش در لف و نشر متدیک و عاشقانه و کم و کیف این فرهنگ خلاصه می شود».
در چنین جامعه ای، دیگر فرهنگ ملی، خلاقیت و دگرگونی فرهنگی وجود ندارد و در نتیجه رشد و نموی هم وجود نخواهد داشت، زیرا جامعه ای می تواند توسعه یابد که به راستی و با آگاهی کامل و تحت اختیارات و اداره ی کامل به نیازهای جامعه ی خود جواب گوید، نه اینکه دیگران نیازهایشان را تشخیص داده و راه حل آن را هم دیکته کنند. جوامع تحت سلطه و بی اراده، قدرت اخذ تصمیم پیرامون امور سیاسی، اقتصادی و فرهنگی خود را ندارند و این جامعه ی استعمارگر است که آینده ی آنان را تعیین می کند. پس از گذشت چند سال از استعمار، دورنمایی جدید از فرهنگ ملی به وجود می آید که خشک و بی فروغ بوده و به صورت انبانه ای از عادات و رسوم و نهادهای از هم گسیخته در می آید. در این حالت، تحرک بسیار کم است و از خلاقیت واقعی و جوشش، خبری نیست. این مرحله را می توان در تاریخ اکثر کشورهای جهان سوم که پس از قرن ها استعمار اقتصادی، سیاسی و سپس فرهنگی، حالات مذکور را تجربه کرده اند، مشاهده کرد.
2- خودآگاهی فرهنگی
لازمه ی انجام یک انقلاب فرهنگی و همه گیر، عبور از مرحله ی سلطه فرهنگی و ورود به مرحله ی خودآگاهی فرهنگی است. منتها ملتی می تواند حالت رکود، عقب ماندگی و انحطاط معنوی و فکری خود را به سازندگی، خلاقیت معنوی، فکری و اجتماعی تبدیل کند که شایستگی آن را داشته باشد؛ البته علاوه بر آگاهی فرهنگی و خودآگاهی تاریخی، باید توانایی تبدیل مواد و مصالح فرهنگی در حال رکود و انحطاط را به حالت سازندگی داشته باشد. هنگامی که این شایستگی به منصه ی ظهور رسید، همان طور که از لحاظ مادی یک ملت عقب مانده می تواند با برداشت از این منابع به یک ملت پیشرو تبدیل شود و به رفاه اقتصادی برسد، از نظر معنوی نیز می تواند با استخراج این معادن، به ملتی اصیل، سازنده و خلاق بدل شود.
نتیجه ی مرحله ی خودآگاهی فرهنگی را می توان به وضوح در مبارزات ملل تازه استقلال یافته ی جهان سوم - آفریقا، آسیا و خاورمیانه - مشاهده نمود. برای نمونه، کشور هند در سال 1947 م، از یوغ انگلستان آزاد شد. اندونزی و زئیر در سال 1960 م از نفوذ هلند و بلژیک رها شدند و الجزایر نیز در سال 1962 م از فرانسه مستقل شد. در همین راستا می توان بسیاری از کشورهای دیگر از جمله ایران، چین، کوبا و... را نام برد، ولی با کمی درایت می توان به این نکته اذغان نمود که پس از رهایی ملت های مذکور از قرن ها استعمار فرهنگی، با به انجام رسانیدن یک انقلاب، نمی توان اثرات و میراث قرن ها سلطه را در طول مدتی اندک از میان برداشت. در نتیجه - همان طور که در اکثر این ملت ها می توان مشاهده کرد - پس از مدتی، لزوم انجام یک انقلاب فرهنگی یا به تعبیر دیگر یک «انقلاب آموزشی» که زیربنای توسعه ی فرهنگی است، احساس می شود.