انصراف به بهای هماهنگی با آسیایی‌ها

 محمدحسین روانبخش
یک ماه پیش بود که خبر رسید جمهوری اسلامی ایران به همراه 4 کشور آسیایی مالزی ، تایلند ، مالدیو و قطر برای عضویت در شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد کاندیدا شده است و طبق سهمیه بندی قاره آسیا از این 5 کشور آسیایی متقاضی عضویت، 4 کشور پس از رای گیری در ماه می (خرداد 1389) سال جاری میلادی به عضویت این نهاد حقوق بشری سازمان ملل در خواهند آمد. این کاندیداتوری براساس این تحلیل انجام پذیرفت که ایران برای عضویت در شورای حقوق بشر سازمان ملل نیازمند 97 رای از 192 رای مجمع عمومی ملل متحد است و علی رغم مخالفت کشورهای غربی ومتحدانش به نظر می رسد در صورتی که ایران رای کشورهای جنبش عدم تعهد و آسیایی را داشته باشد، مشکل چندانی در کسب کرسی در شورای حقوق بشر نخواهد داشت.
عضویت احتمالی ایران در شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد در ژنو از همان روزها با مخالفت مقامات مختلف کشورهای غربی همچون آمریکا ، ایتالیا و آلمان روبرو شد. "مایکل پارلمی" عضو هیئت دیپلماتیک آمریکا در شورای حقوق بشر در ژنو در این زمینه گفت: "ایالات متحده از عضویت کشورهایی در این شورا حمایت می کند که متعهد به رعایت موازین حقوق بشر باشند و واشنگتن از عضویت کشورهایی که خود ناقض حقوق بشر هستند حمایت نخواهد کرد".
این دیپلمات آمریکایی در ادامه با متهم کردن ایران به نقض حقوق بشر گفت که حکومت ایران صلاحیت عضویت در این شورا را ندارد. فیاما نیرشتاین، نایب رئیس کمیسیون خارجی پارلمان ایتالیا هم گفت: این وظیفه ایتالیاست که به هر نحو ممکن باعضویت رژیم ایران در شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد مخالفت کند و...
شنبه گذشته در فاصله کمتر از یک ماه به آغاز اجلاس برخی خبرگزاری های غربی گزارش دادند که جمهوری اسلامی ایران درخواست برای عضویت در شورای حقوق بشر سازمان ملل را پس گرفته است. خبرگزاری رویترز از یک دیپلمات غربی، که نامی از او نبرده، ادعا کرد که انصراف ایران از عضویت در این شورا، احتمالا به این دلیل بوده است که جمهوری اسلامی از عدم توانایی کسب حداقل آرا برای این کرسی ناامید شده است. این دیپلمات در عین حال گفته است که ایران به هیات آسیایی اعلام کرده انصرافش به خاطر منافع سایر اعضای گروه بوده است اما پس از آن رامین مهمانپرست با تایید این خبرگفت: منطق ما برای انجام این تصمیم بنا بر سیاستی است که در نشست اخیر کشورهای آسیایی اتخاذ شد. براساس تصمیم گیری های جدید قرار است تمامی کشورهای آسیایی عضویت خود را در مجامع جهانی با اجماع کشورهای دیگر این قاره اتخاذ کنند و تقسیم کاری نیز صورت گیرد. ایران از عضویت در شورای جهانی حقوق بشر انصراف داده است تا یکی دیگر از کشورهای قاره آسیا که با نظر مساعد کشورهای دیگر این قاره انتخاب شده است جایگزین ما شوند و به نظر می رسد که این کشور تایلند باشد.
شورای حقوق بشر چیست؟
بهمن 1384 پس از سال ها بحث پیرامون اصلاح ساختار سازمان ملل متحد به عنوان یک ضرورت برای تطابق با مقتضیات جدید نظام بین الملل، شورای حقوق بشر سازمان ملل تشکیل یافت. پیش از آن در محافل آکادمیک و سیاسی چنین مطرح بود که ساختار فعلی سازمان ملل مناسب سال های اول جنگ سرد بوده و پاسخگوی نیازهای فعلی جامعه بشری نیست. در این راستا اصلاحات چندی، به ویژه اصلاح ترکیب اعضای شورای امنیت و در نهایت تاسیس سه نهاد دیگر یعنی صندوق دموکراسی، کمیسیون تحکیم صلح و شورای حقوق بشر به عنوان نهادهای جایگزین مطرح شد. با توجه به گزارش هیات نخبگان منتخب دبیرکل در سال 2004 و گزارش دیگری که دبیر کل در مارس 2005 منتشر کرد، موضوع تشکیل شورایی با نام شورای حقوق بشر به صورت جدی در دستور کار سازمان ملل قرار گرفت. در آن زمان ارائه انتقادات متعدد به کمیسیون حقوق بشر علی الخصوص توسط دبیر کل و کمیساریای عالی سازمان ملل باعث شد تا نسبت به تغییر ساختار کمیسیون حقوق بشر و جایگزینی آن در چارچوب متفاوتی بحث و بررسی جدی صورت گرفته و ایجاد مکانیزم جدیدی به عنوان شورای حقوق بشر بیش از پیش مطرح شود. انتقادات مکرری که به خصوص از سال 2000 به بعد به کمیسیون حقوق بشر وارد می شد و از جمله اینکه در کمیسیون علاوه بر برخوردهای دوگانه و سیاسی به حقوق جمعی توجه نشده است، مقدمات تغییرات اساسی در این کمیسیون را فراهم کرده بود.لذا دبیرکل سازمان ملل در سال 2004 رسما درخواست تشکیل شورای حقوق بشر را به سازمان ملل ارائه داد و به دنبال گزارش هایی که در سال های 2004 و 2005 در این زمینه ارائه شد، نهایتا علی رغم مخالفت تعد ادی از کشورها در اجلاس سران در سال 2005 با تاسیس شورای حقوق بشر موافقت و تشکیل شورای حقوق بشر طبق قطعنامه مصوب مجمع عمومی سازمان ملل متحد در فوریه 2006 تصویب شد. این قطعنامه با 170 رای مثبت، چهار رای منفی (ایالات متحده، رژیم صهیونیستی، جزایر مارشال و پائولو) و سه رای ممتنع (ایران، بلاروس و ونزوئلا) به تصویب رسید. سند نهایی اجلاس سران 2005 در بخش پنجم خود تحت عنوان تقویت ملل متحد در زمینه حقوق بشر اشعار می دارد که در راستای تعهد کشورها به تقویت ساز و کار حقوق بشری ملل متحد، سران کشورها تصمیم به ایجاد شورای حقوق بشر گرفتند و شورای مذکور مسوول ارتقای احترام جهانی برای حمایت از حقوق بشر و آزادی های اساسی برای همه افراد بشر خواهد بود. شورا باید به موارد نقض حقوق بشر از جمله نقض گسترده و سازمان یافته رسیدگی نموده و توصیه های لازم را ارائه کند. همچنین شورا باید هماهنگی های موثر و هدایت مباحث حقوق بشر را در چارچوب نظام ملل متحد ارتقا بخشد.
از سوی دیگر قطعنامه مزبور از رئیس مجمع عمومی خواست تا زمینه تشکیل این شورا را فراهم سازد. بعد از این اجلاس، رئیس مجمع عمومی جلسات متعددی را تشکیل داد که در نهایت به تاسیس شورای حقوق بشر انجامید. برخی کشورها مانند انگلیس، ایسلند، آرژانتین، مکزیک، ترکیه، ژاپن و آذربایجان، بر این تاکید داشتند که این شورا جایگزین شورای قیمومیت شود و رکنی هم تراز با سایر ارکان اصلی سازمان ملل باشد. برخی کشورها از قبیل گروه کشورهای آفریقایی، ایران، مصر، بنگلادش، عربستان سعودی، مغولستان و پاکستان بر این عقیده بودند که شورا رکن فرعی سازمان ملل به حساب آید.
بند یک قطعنامه ای که به تشکیل شورا منجر شد، شورای حقوق بشر را به عنوان رکن فرعی مجمع عمومی شناسایی می کند و آن را جایگزین کمیسیون حقوق بشر می سازد. بندهای بعدی قطعنامه به وظایف و اختیارات شورا می پردازد. از جمله مهمترین وظایف شورا احترام به حقوق بشر و آزادی های اساسی، توجه به موارد نقض گسترده حقوق بشر، آموزش حقوق بشر، جلوگیری از نقض حقوق بشر و ایجاد محفلی برای گفتگو پیرامون موضوعات حقوق بشر است. شورای حقوق بشر بر اساس توصیه عمل خواهد کرد. ساز و کار حاکم بر این شورا گفتگو و همکاری بین المللی برای جلوگیری ازنقض حقوق بشر است. شورا ارتباط مستمری با دفتر کمیسیاریای عالی حقوق بشر خواهد داشت و باید گزارش های سالانه خود را در ارتباط با نقض حقوق بشر به مجمع عمومی ارائه کند. شورا 47 عضو دارد که 42 عضو آن غیر دایم هستند و به مدت 3 سال انتخاب می شوند و 5 عضو دیگر آن اعضای دایم شورای امنیت ملل متحد هستند و دولت های عضو آن باید عالی ترین موازین ارتقا و حمایت از حقوق بشر را رعایت کرده باشند و کاملا با شورا همکاری کنند.
هر سال یک سوم اعضای این شورا (یعنی 14 کشور) از عضویت این شورا خارج شده و اعضای جدید در آن عضو می شوند که سهمیه قاره آسیا از این 14 کرسی ، 4 کرسی است.
مساله انتخاب اعضا در شورای حقوق بشر بر حسب سهمیه جغرافیایی مناطق است. به عبارت دیگر، آسیا دارای 13 کرسی، آفریقا 13 کرسی، اروپای شرقی 6 کرسی، آمریکای لاتین و کارائیب 8 کرسی، اروپای غربی و دیگران 7 کرسی در این شورا هستند.
نتایج اولین رای گیری برای انتخاب اعضای شورا، بسیار تعجب برانگیز بود. برای تصاحب 47 کرسی شورا، 64 نامزد وجود داشت: آسیا 18 نامزد، 13 منتخب; آفریقا 13 نامزد، 13 منتخب; اروپای شرقی 13 کاندیدا، 6 منتخب; آمریکای لاتین و حوزه کارائیب 11 کاندیدا، 8 منتخب; و اروپای غربی و دیگران 9 نامزد، 6 منتخب.
جالب است که هفت کشوری که بیشترین رای را آوردند، آفریقایی بودند که رعایت موازین حقوق بشر در آنها با سطح استاندارد بین المللی فاصله دارد. این کشورها عبارت بودند از غنا با 183 رای، زامبیا با 184 رای، سنگال با 181 رای، آفریقای جنوبی با 179 رای، مراکش 178 رای، مالی با 178 رای و گابن با 175 رای. در بین کشورهای آسیایی، هند بیشترین رای یعنی 173 رای آورد. پس از هند، کشورهای آفریقایی بیشترین آرا را به خود اختصاص دادند: جیبوتی با 172 رای، کامرون با 171 رای، تونس با 171 رای، نیجریه با 169 رای و الجزایر با 168 رای. نکته شگفت انگیز دیگر اینکه کشورهایی که از نظر سازمان ملل، خود ناقض حقوق بشر محسوب می شوند، به عضویت در شورا در آمدند: روسیه با 137 رای، عربستان سعودی با 126 رای، بحرین با 134 رای، چین با 146 رای و پاکستان با 149 رای. سازمان های غیر دولتی از جمله "دیده بان حقوق بشر" عضویت این کشورها در شورا را مورد تقبیح قرار دادند.
همچنین کشورهایی از گروه آسیا که رای نیاوردند و از عضویت در شورا بازماندند، به قرار زیر بودند: ایران (58 رای)، عراق (52 رای)، تایلند (120 رای)، لبنان (112 رای) و قرقیزستان (88 رای).
کاندیداتوری ایران و سوالات مطرح شده
جمهوری اسلامی ایران پس از تشکیل شورای حقوق بشر، اگر چه به قطعنامه تصویب این شورا رای ممتنع داده بود اما برای عضویت در آن از گروه آسیا نامزد شده بود و از 191 رای موفق شد 58 رای کسب کند. تعداد پائین آرای ایران به چندین عامل همچون مطرح بودن بحث برنامه هسته ای ایران و فضای تبلیغی موجود که رسانه ها ودستگاه های تبلیغاتی غرب به آن دامن می زدند، مطرح بودن پرونده ایران در کمیسیون حقوق بشر سازمان ملل متحد و تبلیغات منفی رسانه های غربی در این خصوص، وقوع یک رشته مسائل امنیتی در کشور از قبیل موضوعاتی چون دستگیری رامین جهانبگلو درست یک هفته قبل از رای گیری و... بستگی داشت.
در آن زمان این سوال در مجامع سیاسی داخل کشور مطرح شد که با اینکه رای نیاوردن ایران قابل پیش بینی بود، چرا وزارت امور خارجه ایران تصمیم به نامزدی عضویت در شورا گرفت و آیا شکست در این مورد به ضرر جمهوری اسلامی ایران نبود؟ اگر چه به نظر می رسید وزارت خارجه به این نتیجه رسیده بود که در چارچوب رویکرد فعال در سیاست خارجی، اعلام نامزدی باید صورت می گرفت، چون غرب و خصوصا آمریکا به گونه ای تحکم آمیز اعلام کرده بودند که ایران نباید عضو شورا شود. ظاهرا وزارت امور خارجه ایران برای مقابله با این موضع غرب اعلام نامزدی کرد و موفق شد حدود یک سوم آرای مجمع عمومی را کسب کند.
در روزهای اخیر نیز اعلام انصراف ایران، این پرسش را در محافل رسانه ای و سیاسی ایجاد کرده است که با توجه به موضعگیری های مغرضانه برخی از اعضای سازمان ملل، سازمان های بین المللی حقوق بشر و اشخاص فعال در زمینه حقوق بشر، وزارت خارجه ما با چه استدلال و اهدافی، چنین طرحی را در دستور کار خود قرار داده بود و چرا اکنون و پس از فضاسازی رسانه ای و سیاسی سیاه غرب علیه جمهوری اسلامی ایران با استدلالی نه چندان محکم اعلام انصراف کردیم؟ آیا از آغاز، پیش بینی چنین هجمه ای را نمی کردیم؟
سایت تابناک (که از سایت های حمایت کننده محسن رضایی است) در تحلیلی با طرح پرسش بالا، نوشت: تنها پاسخ اقناع کننده در برابر چنین پرسشی، می تواند این باشد که ما با این کاندیداتوری جنجالی که با واکنش تهاجمی رسانه های ضدایرانی و در مقابل، انصرافی که با شادی و تحلیل های کینه ورزانه علیه نظام از سوی غرب، جریان های ضدنظام و برخی سازمان های بین المللی حقوق بشری سیاسی همراه بود، در پی گرفتن امتیاز از یکی از کشورهای نامزد عضویت در شورای حقوق بشر باشیم و یا اینکه دستاورد دیگری را در این زمینه طراحی کنیم، وگرنه تنها می توان گفت پس از تجربه ناموفق در انتخابات پیشین این شورا - که به سه سال پیش برمی گردد - همچنین ناکامی در تلاش برای عضویت در شورای امنیت سازمان ملل و به دنبال آن، انصراف از عضویت در شورای حکام آژانس انرژی اتمی، این اقدام، تلاش ناکام دستگاه دیپلماسی ما در به دست آوردن کرسی های بین المللی بوده که حاصل آن، پایین آوردن اعتبار و توان ایران در عرصه های بین المللی است.
در ادامه این مطلب آمده است:" اگر صاحب منصبان دستگاه سیاست خارجی ما اندکی به بررسی فضا سازی های منفی و بهره گیری سیاسی کشورها و جریان های ضد ایرانی در روزهای گذشته، مبنی بر تلاششان برای ناکام گذاردن ایران برای عضویت در شورای حقوق بشر سازمان ملل بپردازند، درمی یابند که ما در برابر بهای گزافی که از این بابت و به ویژه کاهش توان دیپلماسی مان در نهادها و سازمان های بین المللی داده ایم، به هیچ وجه به اظهارنظرهایی چون سخنگوی وزارت خارجه بسنده نخواهند کرد و البته سبب این انصراف را اینگونه توجیه می کنند: "ایران از عضویت در شورای جهانی حقوق بشر انصراف داده است تا یکی دیگر از کشورهای قاره آسیا که با نظر مساعد کشورهای دیگر این قاره انتخاب شده، جانشین ما شوند. بنا بر تصمیم گیری های صورت گرفته، قرار است ایران در شورای جهانی حقوق زنان کاندیدا شود و همه کشورهای قاره آسیا با اجماع از عضویت ما حمایت خواهند کرد! حال این پرسش مطرح است که آیا از نگاه وزارت خارجه، چنین معامله ای، یعنی پذیرش همه هزینه های ناشی از تقاضا و سپس انصراف از عضویت در شورای حقوق بشر، تنها با قول شفاهی کشورهای آسیایی برای عضویت در شورای جهانی حقوق زنان برابر می دانند؟ با نگاهی به اثرگذاری این دو شورا در افکار عمومی جامعه بین الملل، می توان به خوبی دریافت حتی در صورت وفای به عهد کشورهای آسیایی برای حمایت از ایران در انتخابات شورای جهانی حقوق زنان، باز این ایران است که زیان دیده به شمار می رود، زیرا حجم تبلیغات منفی بالا و همچنین خوشحالی کشورها و جریان های ضد ایرانی در پی انصراف کشورمان برای عضویت در شورای حقوق بشر، نشان از اهمیت این موضوع در عرصه بین المللی دارد... آیا بهتر نبود با ژستی انتقادی اعلام کنیم که به واسطه سیاسی کاری در این شورا، از پایه تقاضای عضویت نداریم؟ آیا بهتر نبود پیش از تقاضای عضویت به چنین توافقی با دیگر کشورهای آسیایی می رسیدیم که نخواهیم چنین هزینه ای را بدهیم".
شورای جهانی حقوق زنان
سخنگوی وزارت امور خارجه در تشریح دلایل انصراف ایران گفته است: براساس تقسیم کاری که میان کشورهای آسیایی صورت گرفته است ایران برای عضویت در شورای جهانی حقوق زنان از شورای حقوق بشر انصراف داد.
در مطلبی دیگر لازم است تا درباره شورای جهانی حقوق زنان تحقیق شود و البته قدری صبر نیز لازم است تا ببینیم آیا عضویت در آن ارزش انصراف به نفع تایلند را داشته است؟