تحلیل روابط ایران و روسیه در فضای کنونی

*تابناک: روابط روسیه و جمهوری اسلامی در پی تحرکات اخیر این همسایه شمالی، وارد فاز تازه‌ای شده است، فضای کنونی را چگونه تحلیل می‌کنید؟
**از ویژگی‌های پدیده‌های اجتماعی، پیچیدگی و چندجانبه بودن آن است. طبیعتاً در عرصه سیاست خارجی و تعاملات بین‌المللی این ویژگی ابعاد گسترده‌تری به خود گرفته و پدیده‌ها نسبی و پیچیده‌تر خواهند بود. روابط ایران و روسیه در مقطع تاریخی و حساسی از روابط دو کشور قرار دارد، مقطعی که نحوه رویارویی با این موضوع برای هر دو کشور دارای اهمیت است. روابط ایران و روسیه دوره‌های متفاوتی را پشت سر گذاشته که بدون نگاه تاریخی به روابط دو کشور و تنها توجه به دو دهه اخیر، باید گفت که پس از فروپاشی شوروی و بنیان روابط نوین ایران و روسیه از سال 89 میلادی پایه گذاری شد و در طی سالهای اخیر این روابط تداوم و رشد قابل توجهی داشته است. در دهه 90 که نگاه به غرب در سیاست خارجی روسیه حاکم بود، این روابط رشد کندی داشت اما پس از آن و پس از روی کار آمدن پریماکف و در ادامه در زمانی که پوتین رئیس جمهور روسیه بود، این روند رشد بیشتری یافت.
روابط دو جانبه دو کشور از ابعاد روابط منطقه‌ای و روابط بین‌الملل قابل تحلیل است. روابط دو کشور با یکدیگر و منافع مشترک منطقه‌ای در سالیان اخیر افزایش یافته و در سطح بین‌الملل به دلیل نگاه مشترک دو کشور به نظام و ساختار روابط بین‌الملل، تعاملاتی انجام گرفته است. البته در روابط دو کشور، بعد بین المللی تاثیر بسیاری بر ابعاد دیگر داشته است. اما آن چه امروز با آن مواجهیم، نوعی ابهام در روابط دو کشور است که برای هر دو کشور بسیار مهم و ضروری است که به رفع این ابهامات بپردازند.
روابط با روسیه در ایران همواره منتقدینی داشته و عده زیادی از کارشناسان و حتی عامه نوعی بی‌اعتمادی نسبت به روسیه داشته و از دو دلیل به روابط با روسیه خوشبین نبوده‌اند. ابتدا اینکه از جنبه تاریخی روسیه را قابل اعتماد ندانسته و دیگر اینکه استنباط می‌کنند روابط با روسیه به قیمت کاهش روابط با اروپا و غرب است. در حال حاضر ابهام در روابط ایران و روسیه فراگیرتر از گذشته شده است.
گاهی معضلات و مشکلات در روابط دو کشور با این استدلال که روابط دو کشور جنبه استراتژیک دارد، توجیه می‌شود. این استدلال که روسیه مدافع ایران در عرصه‌های بین‌المللی است و یا اینکه روسیه در ایران در حال برپایی صنایع حساسی است و دیگر اینکه روسیه در تقویت امنیت دفاعی ایران جدی است. اما در چند ماهه اخیر با این واقعیت روبه‌رو شده‌ایم که لحن روسیه نسبت به ایران در مجامع بین‌المللی، در مقایسه با گذشته تغییر یافته و در راه‌اندازی نیروگاه بوشهر و سامانه دفاعی اس-300 تاخیرات پی در پی صورت گرفته، رفتارهای این چنینی روسیه باعث فراگیر شدن این ابهام گردیده و در بخش‌هایی از جامعه و بدنه کارشناسی کشور نیز که در گذشته از روابط با روسیه حمایت می‌کردند، تردیدهایی در زمینه روابط با این کشور ایجاد شده است.
در این مقطع حساس، جدیت و همراهی روسیه با ایران نه تنها در روابط دو کشور بلکه در ترسیم معادلات آتی بین المللی نقش تعیین کننده دارد. این واقعیت وجود دارد که در دنیا؛ کشورهای مستقل در حال رشد هستند، بازیگران جدیدی وارد عرصه بین الملل شده‌اند و ساختار شورای امنیت و نظام بین الملل و به تعبیری نظام سلطه نمی‌تواند راه حلی برای تمام معضلات ارائه کند، چرا که این ساختار متناسب با دهه‌های گذشته بوده و با شرایط امروز جهان تناسب ندارد؛ مسائلی چون فلسطین، عراق و افغانستان با این ساختار قابل حل و فصل نیست. بسیاری از کشورها به این موضوع اذعان دارند حتی رئیس جمهور آمریکا بیان کرده که آمریکا به تنهایی وارد حل و فصل مسائل جهانی نخواهد شد چرا که به تنهایی قادر به حل و فصل این مشکلات نیست.
باید گفت پنج کشور هم قادر نیستند مسائل جهانی را حل و فصل کنند؛ نه تنها باید خواست سایر کشورها را در نظر داشت بلکه باید از توان آنها در نقش آفرینی در عرصه بین الملل استفاده کرد. اجلاس تهران نیز که ترکیه و برزیل وارد پرونده هسته‌ای ایران شدند، گویای همین واقعیت است که بازیگران مستقل فراوانی وجود دارند که مایل به نقش آفرینی در مسائل بین المللی هستند و این امکان باید برای آنها فراهم شود. روسیه در شرایط حاضر بر سر دو راهی قرار گرفته است. در نشان ملی روسیه دو عقاب وجود دارد که به تعبیری نگاه همزمان این کشور به شرق و غرب است.
روسیه قدرتش را از قرار گرفتن میان شرق و غرب به دست آورده و دوره‌هایی که تنها نگاه به غرب در این کشور حاکم بوده، دوران ضعف و افول روسیه در طول تاریخ آن کشور بوده است. همراهی روسیه و ایران در روابط دو کشور بسیار تعیین کننده است و جمهوری اسلامی ایران نیز انتظار همراهی روسیه در روابط بین المللی را دارد و از طرفی این روابط برای روسیه نیز حایز اهمیت است. جریانات بین‌المللی موجود دو سناریوی محتمل را پیش رو دارد؛ شکاف میان کشورهای مستقل و قدرت‌های بزرگ افزایش نخواهد یافت بلکه قدرت‌های بزرگ به این موضوع تن خواهند داد که در برخی از ساختارهای بین الملل تجدید نظر کنند و از امکانات کشورهای مستقل در حل و فصل مسائل بین المللی استفاده کنند، که در این صورت طبیعتاً روابط روسیه با ایران و جهان اسلام توان روسیه در عرصه بین‌المللی را افزایش داده و در صورتی که این شکاف عمیق‌تر شود هویت و وضعیت ژئواستراتژیک این اجازه را به روسیه نخواهد داد که یکسویه متمایل به غرب شود.
بنابراین برای روسیه در پیش گرفتن تعادل در روابط و سیاست خارجی بسیار حائز اهمیت است. البته همان طور که تا به حال همکاری ایران و روسیه به شکلی بوده که به افزایش جایگاه هر دو کشور در عرصه بین المللی کمک می‌کرده، از این به بعد نیز می‌تواند فرضیاتی در نظر گرفته شود که این روند تداوم یابد و تحت تاثیر عوامل گوناگون قرار نگیرد. طبیعی است که روابط روسیه با اتحادیه اروپا و آمریکا تغییر کرده و این کشورها سیاستی اتخاذ کرده‌اند که روسیه را به سوی خود جلب کرده و به عنوان شریک خود در موضوع ایران از روسیه استفاده کنند. البته فشار لابی صهیونیستی و فشارهای داخلی روسیه را نیز نباید در اتخاذ مواضع این کشور نادیده گرفت. در عین حال هیچ یک از این عوامل نافی اهمیت روابط ایران و روسیه نیست و به نفع روسیه است که ناحیه کشورهای مستقل را رها نکند.
*تابناک: متأسفانه در سال‌های اخیر برای تقابل با غرب، وابستگی نزدیکی به روسیه از جانب ایران ابراز شده و نیز از مواضع و عملکرد روسیه حمایت بی‌سابقه‌ای صورت گرفته است، آیا چنین رفتاری باعث نشده روسیه گستاخانه برخورد کرده و به تعهدات خود پایبند نباشد و در راه‌اندازی نیروگاه بوشهر، سامانه دفاعی اس-300 و سایر تعهدات خود در قبال ایران همچون نظام حقوقی دریای خزر تعلل کند؟
**روسیه همانند هر کشور دیگر به دنبال منافع خود است که هیچ تردیدی در این امر نیست. حتی به دنبال منافع حداکثری در رابطه با هر کشوری است. همان طور که ما نیز در رابطه با کشورهای دیگر منافع ملی خود را دنبال می‌کنیم. دو نکته را باید در نظر داشت؛ باید در روابط بین الملل بازی برد - برد تعریف کرد و افزایش اهرم‌ها در سیاست خارجی عاملی است که به تأمین این بازی کمک می‌کند. بسیاری از تحلیل گران و کارشناسان روسیه به این نکته اشاره دارند که ایران در روابط خود با روسیه باید به شکلی عمل کند که اهرم‌های مختلفی در روابط دوجانبه، مسائل منطقه‌ای و بین المللی در اختیار داشته باشد. بخشی از این موضوع به ساختار سیاست خارجی ما باز می‌گردد. نباید شرایطی به وجود آید که کشوری این احساس را داشته باشد که ما مجبور به همکاری با آن کشور هستیم، افزایش اهرم‌ها و بهره گیری از آنها می‌تواند به رفع این فضا و عادی کردن آن کمک کند. به هر حال روسیه کشوری بزرگ در منطقه است و همکاری روسیه و ایران نه تنها به نفع دو کشور بوده بلکه می‌تواند به حل و فصل مسائل بین المللی نیز کمک کند.
*تابناک: ایران در روابط با روسیه تا چه‌اندازه منافع حداکثری خود را در نظر داشته و از روی اجبار به سوی این کشور متمایل نشده است؟
**روابط با روسیه تحت‌الشعاع مباحث آرمانی ما در سیاست خارجی بوده است. عده‌ای به دلیل مخالفت با غرب، موافق این روابط بوده و عده‌ای به دلیل صدمه‌ای که این رابطه به روابط ایران و غرب وارد می‌کند، مخالف این روابط بوده‌اند. نگاهی که در این سو وجود دارد با نگاهی که در سوی دیگر وجود دارد، کاملاً متفاوت است. سیاست خارجی روسیه به دنبال افزایش ارتقاء جایگاه بین المللی خود می‌باشد که در این بخش با ایران مشترک است، دیگر اینکه سیاست خارجی روسیه سیاستی عملگرا و منفعت گراست و این ویژگی بارها از جانب مسئولین سیاست خارجی روسیه بیان شده است.
شاید بخشی از ابهام در روابط ایران و روسیه ناشی از تفاوت تصورات در دو سوی این رابطه باشد، در این سو برخی، در روابط با روسیه بر این تصورند که روسیه همان ابرقدرت زمان گذشته است و روسیه را در همان چارچوب تحلیل جنگ سرد می‌بینند، در حالی که این گونه نیست. درست است که روسیه کشوری تأثیر گذار در عرصه جهانی است اما در حال حاضر کشوری است با ظرفیت‌های محدود. گروهی نیز تمایل به گسترش روابط با غرب داشته و روسیه را کشوری عقب مانده و دارای مشکلات داخلی می‌دانند، که این نیز برداشت نادرستی است چرا که روسیه کشوری است که با استفاده از سیاست انرژی وتدابیر مختلف، جایگاه خود در عرصه جهانی را در طی یک دهه گذشته افزایش داده است. شاید بخشی از ابهام ناشی از برداشت‌های متفاوتی باشد که در روابط دو کشور شکل گرفته است؛ برای نمونه در ایران طی ده سال گذشته از روابط با روسیه تحت عنوان روابط استراتژیک یاد شده و از روسیه با عنوان شریک استراتژیک؛ در حالی که این جمله تا به حال از جانب هیچ مقام و یا تحلیل گر روس شنیده نشده است.
*تابناک: در ذهن تاریخی ایرانیان خاطرات تلخی از روس‌ها ـ چون معاهدات گلستان و ترکمانچای ـ به جای مانده و این کشور را غاصب بخشی از سرزمین ایران می‌دانند و تجربه تلخ دیگر، تجاوز روسیه به خاک ایران در جنگ جهانی است. آیا شرایط حاضر باعث آن نشده که خاطرات تلخ گذشته تداعی شود و روسیه با از دست دادن متحد استراتژیک خود چه زیانی خواهد دید؟
**با توجه به اهمیت روابط دو کشور و ذهنیتی که در مردم ایران از روابط گذشته با روسیه وجود دارد و با نگاه به معادلات آینده بین المللی، از روسیه این انتظار می‌رود که هم در به نتیجه رساندن پروژه‌های موجود تسریع کند و این اعتماد را ایجاد کند. روابط دو کشور بخش‌هایی حیاتی دارد و برای تجدید این اعتماد نیاز است روسیه نیروگاه بوشهر را به سرعت به سرانجام رسانده، در تحویل سامانه اس ـ 300 که سامانه‌ای دفاعی است تردید نکند، با توجه به اینکه قرارداد آن امضا شده و علاوه بر این در بحث هسته‌ای جانب ایران و جناح مستقل را رها نکند و ضمن حفظ ارتباط با طرفین، از نفوذ خود برای حل و فصل مسالمت آمیز موضوع بهره گیرد.
*تابناک: با توجه به اینکه روسیه و غرب در مسائل اقتصادی خود به توافق رسیده‌اند، آیا انتظار می‌رود چنین اراده‌ای از جانب روسیه وجود داشته باشد؟
**ما امیدواریم. نه تنها اهمیت روابط دو کشور، بلکه نگاه دقیق‌تر به معادلات آتی بین‌المللی این نیاز و ضرورت که روسیه در کنار ایران بماند را تداعی می‌کند.