بررسی «خروج برحاکمیت» در مبانی فقهی شیعه

مقدمه بحث‌
قبل از آغاز بحث، لازم است که موضوعات مرتبط میان «خروج» و «حاکمیت» همچنین لغات فقهی مرتبط، شرح داده شود تا امکان بررسی بهتر موضوع فراهم شده باشد. قبل از بحث لازم است که شاخه‌بندی مناسبی از بحث انجام شود، حاکمیت از دیدگاه «خارج شونده از حاکمیت» با دو نگاه قابل بررسی است، زمانی او با حفظ اعتقاد خود به حاکمیت، از آن خارج می‌شود و در زمانی دیگر به اعتقاد او، حکومت مشروعیت خود را از دست داده است، در هر دو صورت، این شخص یا اشخاص ابتدا به مشروعیت نظام اسلامی اعتقاد داشته است، اما به دلایل مختلفی، هم اکنون تصور عدم مشروعیت را دارد، زیرا اگر از ابتدا اعتقاد به حاکمیت نداشت و آن را حکومت «جائر» می‌دانست که این شاخه، از موضوع بحث خارج است، داخل در حاکمیت نمی‌شد، از سوی دیگر «نحوه خروج از حاکمیت» نیز در دو محور، خروج به دلایل شخصی همراه با تبعات یا بدون تبعات سیاسی همچنین خروج از حاکمیت با دلایل سیاسی، که بدون تبعات نخواهد بود، موضوع «بعد از خروج» نیز در دو محور کلان قابل ارزیابی است، در حالتی این اقدام با عدم انجام برخی برنامه‌های سیاسی یا نظامی براندازانه همراه است - اگرچه ممکن است در زمانی دیگر این اقدام صورت پذیرد- و حالت دوم دیگر همراه با انجام اقدامات سیاسی و نظامی با هدف استقرار نظامی جدید است، بنابر این در نسبت میان «خروج» و «حاکمیت»، 6 محور کلان قابل تصور است، اما آنچه هدف این نوشته است خروج از حاکمیت با تصور عدم مشروعیت همراه با اهداف سیاسی بالقوه و بالفعل است. مراد از بررسى فقهى نیز مراجعه به منابع فقهى و نیز نظرات فقهاى شیعه براى کشف و استنباط حکم فقهى خروج از حاکمیت دینى است. درباره کلمه خروج نیز زمانی معنای استعفا در حکومت اسلامی برای مسئولیت‌های تاثیرگذار، به مفهوم «خروج از» و در زمانی دیگر به معنای اقدام سیاسی یا نظامی به مفهوم «خروج بر» که در فقه اسلامى از چنین خروجى به «بغى» تعبیر شده و بر شخص خروج کننده «باغى» گفته مى‌شود. در تعریف این گروه در منابع فقهی آمده است «گروه متشکلى هستند که بر اساس یک تفکر انحرافى در برابر امام و دولت اسلامى شورش کنند و مردم را به قیام علیه امام دعوت نمایند و حاکمیت دولت اسلامى را به مخاطره افکنند و با خط مشى و سیاست براندازى، جریانى را در جامعه اسلامى به وجود آورند». مراد از حاکمیت نیز در این نوشته، حاکمیت دینى مشروع است که در آن مسئولیت اصلی و اختیارات کلی اداره کشور در دست پیشواى مذهبى و حاکم شرعى است و دخالت و تصرف دیگران با اجازه او و در تحت نظارت اوست، روشن است که منظور از این حاکم در زمان امام معصوم (ع)، شخص ایشان و در زمان غیبت، پیشواى غیر معصوم جامع الشرایط، دارای بیعت و حمایت مردمی است، مخالف سیاسی نیز فرد یا گروهی است که بدون اقدام به رفتارهای خشونت آمیز و در قالب اقدامات سیاسی مسالمت آمیز، با اعتقاد یا عدم اعتقاد به مشروعیت حکومت، خواستار تغییر برخی از رفتارها و سیاست‌ها یا تغییر حکومت است، ‌‌‌مهم‌تر‌‌‌ین تفاوت میان «مخالف سیاسی» و «یاغی» انجام اقدامات خشونت آمیز یا غیر خشونت آمیز است.
تاریخچه‌ خروج بر حاکمیت در تشیع
بررسی نمونه‌های تاریخی خروج از حاکمیت و خروج بر حاکمیت می‌تواند راهگشای دیگر اقدامات برای بررسی‌های فقهی باشد، در تاریخ تشیع تنها در دوران رسول اکرم (ص)، امام علی (ع) و امام حسن (ع) شاهد تشکیل حکومت بودیم و در تاریخ معاصر نیز تنها «جمهوری اسلامی» می‌تواند نمونه ای از حکومت اسلامی با حضور فقیه در عالی ترین مقام سیاسی باشد که در این بررسی به نمونه‌های تاریخی در این دو زمان پرداخته می‌شود. بر اساس شواهد تاریخى، پیامبر اکرم (ص) پس از استقرار در مدینه، تلاش هایى را در جهت تشکیل حکومت اسلامی انجام داد و برای این منظور حاکمانی منصوب و مسئولیت‌هایی را برعهده اشخاص نهاد، اما در زمان ایشان خروج کارگزاران از حکومت دیده نشد، تنها برخی از ابهامات بود که با روشنگری حضرت برطرف می‌شد و هیچگاه این انتقادات به قهر یا اقدامات سیاسی منجر نشد، ولی در زمان چهار سال و نیم امیرمومنان(ع) نمونه‌ای از خروج از حاکمیت یا خروج بر حاکمیت می‌توان یافت؛ براساس گزارش‌های تاریخی در میانه جنگ صفین، گروهى از فرماندهان سپاه، به بهانه اعتراض و ابراز مخالفت با عملکرد حضرت بیعت خود را شکسته و به انتقاد از ایشان پرداختند، این گروه که بعدها به خوارج معروف شدند، تا زمانی که اقدامات سیاسی مخرب انجام نداده بودند، آزادانه به انتقاد از حکومت و ترویج عقاید باطل خویش می‌پرداختند و تنها زمانی که به خروج بر حاکمیت اقدام کرده و اقدامات تروریستی انجام دادند، با برخورد نظامی امیرمومنان (ع) مواجه شدند، گروه دوم نیز عده‏اى از کارگزاران حضرت و همکاران عثمان بودند که حضرت بعد از مدتى آنها را عزل کرد. اگر چه اینان توسط حضرت از حاکمیت اخراج شدند، ولى قبل از آن به دلیل مخالفتشان با حضرت و نقض عملى بیعت، عملًا به «خروج از حاکمیت» اقدام نموده بودند. بی آنکه دست به «خروج بر حاکمیت» زده باشند. در زمان حاکمیت چند ماهه حضرت امام حسن (ع) نیز گروهی به دلایل مختلف از حاکمیت ایشان خارج شدند که شاخص ترین آنان «عبید‌الله‌بن عباس» بود. او که فرمانده اول سپاه امام حسن (ع) در نبرد با معاویه بود و اول کسى بود که با آن حضرت بیعت کرد و مردم را به بیعت با آن حضرت ترغیب کرد، در قبال دریافت هزاران درهم پول، شبانه اردوگاه امام حسن (ع) را ترک کرد و با خروج از حاکمیت ایشان به معاویه پناه برد. در زمان حاکمیت نظام جمهورى اسلامى ایران‏ نیز گروه‌های مختلفی اقدام به «خروج از حاکمیت» کردند که گروهی از آنان در همین مرحله باقی ماندند و اقدامات مسالمت آمیز سیاسی را انجام می‌دادند و گروهی دیگر نیز «خروج بر حاکمیت» داشتند که نمونه آشکار آن «سازمان منافقین » بود که با خشم انقلابی مواجه شدند.
مبانی فقهی حرمت «خروج از» و «خروج بر» حاکمیت
در بیان دلایل غیرمشروع بودن هر گونه اقدامی که منجر به فساد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی یا فرهنگی در جامعه شود، ادله فراوانی می‌توان یافت، حتی اگر این اقدام با انگیزه ای مثبت انجام شده باشد! اما آنچه در ادامه می‌آید، نگاهی به برخی از دلایل کلی برای این حرمت شرعی است.
ادله لزوم حفظ نظم و آرامش عمومى
حفظ نظم اجتماعی و پرهیز از هر گونه اقدام که باعث اختلال در نظم عمومی شود، در اسلام اهمیت ویژه ای دارد، این اهمیت به میزانی است که حتی وجود حکومت جور – که هر گونه همکاری با آن حرام است – نیز بهتر از بی نظمی در حکومت دانسته شده است، روشن است که با این نکته نظم در نظام اسلامی اهمیت فوق‌العاده می‌یابد، در اهمیت این نکته می‌توان به این احادیث اشاره کرد:رسول اکرم (ص) می‌فرمایند: «الامام الجائر خیر من الفتنه؛ امام ستمگر از فتنه بهتر است» ابن میثم بحرانی در شرح این جمله می‌نویسد: «وجود امام ولو ستمگر، بهتر از نبودش است به خاطر فتنه و هرج و مرجى که بین مردم از نبودش در مى‌افتد. بنابراین، وجودش سبب اصلاح برخى از امور مردم است، اگرچه از جهت ستمگر بودنش خیرى در ذات او نیست.»
لزوم حفظ وحدت جامعه مسلمین و پرهیز از تفرقه‏
اسلام براى مقوله حفظ وحدت جامعه اسلامى و مسلمانان اهمیت فراوانى قائل شده و با هر چیزى که به وحدت یاد شده خدشه وارد نماید، به مبارزه برخاسته است ولو اینکه آن چیز، امرى به ظاهر موجه و مقدس باشد. در آیه 103 آل عمران در این باره می‌فرماید «واعتصموا بحبل‌الله جمیعاً و لا تفرقوا، واذکروا نعمت‌الله علیکم اذ کنتم اعداء فالّف بین قلوبکم فاصبحتم بنعمته اخوانا: و همگى به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید و نعمت خدا را برخود به یاد آرید که چگونه دشمن یکدیگر بودید و او در میان دل‌هاى شما الفت ایجاد کرد و به برکت نعمت او برادر شدید.»
امام علی (ع) نیز می‌فرماید «من اتاکم و امرکم جمیع على رجل واحد یرید ان یشقّ عصاکم او یفرق جماعتکم فاقتلوه: اگر کسى به نزد شما آمد در حالى که شما همه دور رهبرى اجتماع کرده‏اید و آن کس مى‏خواهد با جماعت شما مخالفت کند و وحدت شما را متلاشى کند، او را به قتل برسانید.» امام رضا (ع) نیز در این باره می‌فرماید: «من جاءکم یرید ان یفرق الجماعه. ‌. ‌. فاقتلوه، فان الله قد اذن ذلک: کسى که مى خواهد جماعت شما را متفرق کند. ‌. ‌. او را بکشید که همانا خداوند چنین قتلى را مجاز شمرده است». روشن است که این احادیث نه به معنای قتل با هر گونه اقدام منجر به جرح برای کسانی است که دعوت به تفرقه کرده‌اند ‌زیرا این نیز خود عاملی بر تفرقه و هرج و مرج است، بنابراین برداشت صحیح از این روایات آن است که با این افراد با شدت اما مطابق با قوانین و مقررات حکومت اسلامی مبارزه کرد.
لزوم حفظ حاکمیت و نظام دینى
حفظ نظام اسلامى و استمرار آن، اهمیت زیادی در اسلام دارد و به همین نسبت، حفظ آن و پرهیز از هرگونه عملى در خدشه دار شدن آن از اهمیتى افزون‌تر برخوردار است. همانگونه که روایات بر این موضوع تاکید دارند، حضرت رسول (ص) می‌فرماید:«ساعهًْ امام عادل افضل من عبادهًْ سبعین سنه وحدّ یقام للّه فى الارض افضل من مطر اربعین صباحا: یک ساعت حکومت سلطان عادل، بالاتر از هفتاد سال عبادت است و یک حدّ که در زمین براى خدا اجرا شود، نافع‏تر از چهل روز بارندگى است. » امام علی (ع) در این باره می‌فرمایند:«دولهًْ العادل من الواجبات: تشکیل دولت عادل از واجبات است».
ادله لزوم حفظ هوشیارى در برابر دشمنان ‏
دشمنان نظام اسلامى همواره دنبال فرصتی هستند تا از هر فرصتى براى ضربه زدن به اسلام و مسلمین بهره ببرند؛ اسلام به همه آحاد جامعه، هشدار مى دهد که باید همواره در کمین بودن دشمنان را مد نظر داشته و از هر اقدامى که منجر به سوء استفاده آنان گردد، پرهیز نمایند، حتی اگر این اقدام با انگیزه‌هاى مثبت نیز صورت پذیرد. در اینجا به موردی از آیه 104 سوره بقره می‌توان اشاره کرد که می‌فرماید«یا ایها الذین آمنوا لا تقولوا راعنا و قولوا انظرنا واسمعوا و للکافرین عذاب الیم. اى افراد با ایمان (هنگامى که از پیامبر تقاضاى مهلت براى درک آیات قرآن مى کنید) نگویید «راعنا» بلکه بگویید «انظرنا» و آنچه به شما دستور داده مى‏شود بشنوید و براى کافران عذاب دردناکى است.» در شأن نزول این آیه از ابن عباس نقل است: مسلمانان صدر اسلام هنگامى‏که‏پیامبر(ص) مشغول سخن گفتن بود و بیان آیات و احکام الهى مى‌کرد گاهى از او مى خواستند کمى با تأنى سخن بگوید تا بتوانند مطالب را خوب درک کنند و سؤالات و خواسته هاى خود را نیز مطرح نمایند. براى این درخواست، جمله «راعنا» که از ماده «الرعى» به معنى مهلت دادن است به کار مى‏بردند. ولى یهود، همین کلمه «راعنا» را از مادة «الرعونه» که به معنى کودنى و حماقت است استعمال مى‏کردند (در صورت اول، مفهومش این است «به ما مهلت بده» ولى در صورت دوم این است که «ما را تحمیق کن»). در اینجا براى یهود دستاویزى پیدا شده بود که با استفاده از همان جمله‏اى که مسلمانان مى گفتند پیامبر یا مسلمانان را استهزاء کنند. این آیه نازل شد و براى جلوگیرى از این سوء استفاده به مؤمنان دستور داد به جاى جمله «راعنا»، جمله «انظرنا» را به کار برند که همان مفهوم را مى‏رساند و دستاویزى براى دشمن لجوج نیست.
از این آیه به خوبى استفاده مى‏شود که مسلمانان باید در برنامه‏هاى خود مراقب باشند که هرگز بهانه به دست دشمن ندهند؛ حتى از یک کلمه کوتاه که ممکن است سوژه‏اى براى سوء استفاده دشمنان گردد احتراز کنند.