تاریخ روابط راهبردی سوریه و روسیه

 اکنون سوریه در بعد سیاسی با مسایلی چون تهدیدهای رژیم صهیونیستی به بهانه انتقال موشک های اسکاد توسط دمشق برای حزب الله لبنان، تمدید یک ساله تحریم های آمریکا علیه سوریه به بهانه حمایت از ترویسم و تلاش برای بازپس گیری بلندی های جولان از اشغال اسراییل مواجه است.
در مقابل، روسیه نیز تلاش می کند ضمن حفظ سوریه به عنوان آخرین دژ باقی مانده مسکو در منطقه خاورمیانه پس از سقوط صدام توسط آمریکا، جای پایی در منطقه داشته باشد و در این ارتباط، پیام های لازم را به غرب برساند.
رهبران کرملین مایل نیستند آمریکا با طرح بهانه های مختلف، بخواهد سناریوی مشابه عراق را برای سوریه فراهم کند و این موضوع را به راحتی می تواند در موضع گیری های مقامات کرملین در جریان مطرح شدن ادعاهای دروغی چون متهم کردن سوریه به ترور «رفیق حریری»، حمایت سوریه از تروریسم در عراق، انتقال موشک های اسکاد برای حزب الله لبنان شاهد بود.
علاوه بر این، روسیه مایل است با گسترش روابط خود با سوریه بر دامنه نفوذ خود در منطقه بیفزاید و در روند به اصطلاح صلح خاورمیانه و از سرگیری دوباره آن نیز ایفای نقش کند.
از دیدگاه کرملین، مذاکرات صلح اعراب و اسراییل باید درصدد دستیابی به راه حلی مورد قبول همه طرف ها و مطابق با تصمیمات سازمان ملل و ابتکار عمل های اتحادیه عرب در این خصوص باشد.
در ارتباط با سایر مسایل موجود در خاورمیانه مانند خلع سلاح، اوضاع سیاسی در عراق و غیره نیز دیدگاه مسکو، برگزاری کنفرانس های بین المللی برای حل و فصل این مسایل است.
در ارتباط با گسترش بیش از پیش مناسبات سوریه و روسیه، باید به نارضایتی و ناخرسندی آمریکا و اسراییل از چنین مناسباتی و ترس از گسترده تر شدن آن در منطقه خاورمیانه نیز توجه داشت.
آمریکا و اسراییل به خوبی واقف هستند که افزایش فشارها بر سوریه موجب خواهد شد تا این کشور برای رفع نگرانی خود، اقدام به گسترش مناسبات با رقبای آمریکا و افزایش خریدهای نظامی دست بزند. البته چنین تمایلی در سوریه، خواسته روسیه نیز هست، چرا که مسکو به خوبی واقف است که در صورت بهبود روابط بین سوریه و غرب، ممکن است دمشق به سوی صلح با اسرائیل برود و این، مناسبات گذشته سوریه با روسیه را تضعیف می کند.
در کنار روابط تاریخی- سیاسی میان دمشق- مسکو، مناسبات نظامی نیز میان دو طرف از گستردگی و سطح خوبی برخوردار است، تا جایی که بیشتر سلاح ها و تجهیزات نظامی ارتش سوریه از سوی روسیه تامین می شود.
به طور کلی، زمینه های همکاری نظامی بین دمشق و مسکو را می توان حول چند موضوع مهم مثل فروش جنگنده های «میگ31» استقرار سیستم های موشکی روسیه «اس اس26» یا «اسکندر» در سوریه و انتقال ناوهای ناوگان دریای سیاه روسیه از بندر «سواستوپل» برای ایجاد پایگاه دریایی در بندر «طرطوس» سوریه در مدیترانه و تقویت توان دفاعی سوریه با سلاح های جدید و مدرن روسیه نظیر سامانه موشکی و دفاعی «اس300» ذکر کرد.
قرارداد فروش جنگنده های پیشرفته روسی از نوع میگ به ارزش 400 تا 500 میلیون دلار در جریان سفر سال 2008 «بشار اسد» رئیس جمهور سوریه به روسیه امضا شد.
امضای این قرارداد میان دمشق و مسکو، موجب نگرانی رژیم اسراییل شد و این رژیم دست به تحرکاتی زد تا سوریه نتواند به تجهیزات نظامی مذکور دست یابد.
براساس گزارش خبرگزاری «یونایتدپرس»، سرعت پرواز جنگنده های مورد نظر، فوق العاده بالا بوده و این جنگنده ها در محدوده 110 مایلی توانایی هدف قرار دادن اهداف مختلف را دارند.
علاوه بر این، جنگنده های میگ 31، قدرت انهدام کردن موشک های زمین به هوا را دارند و به طور همزمان می توانند 24 هدف را در برد 180 کیلومتری هدف قرار دهند.
درخصوص تحویل داده شدن و یا نشدن جنگنده های مزبور تاکنون خبر موثقی از سوی دو طرف منتشر نشده است، ولی آنچه معلوم است فعال شدن لابی های اسرائیلی در مسکو علیه این قرارداد است، تا مانع تحویل آنها به سوریه شوند و حتی در سفر «شیمون پرز» رئیس رژیم صهیونیستی به مسکو، این امر در دستور کار وی قرار داشت.
براساس گزارش روزنامه «جروزالم پست»، دو فروند از این چهار فروند جنگنده قابلیت استفاده برای حملات هوایی دارند و دو فروند دیگر نیز به صورت قطعات مجزا به سوریه تحویل داده شده اند و تنها کار شناسایی را می توانند انجام دهند و این بدان معنا است که روسیه تحت فشار اسرائیل، جنگنده هایی خلاف آنچه توافق شده بود، به سوریه تحویل داده است.
در همین ارتباط روزنامه روسی «کامرسانت» نیز قبلا به نقل از منابع آگاه در صنایع دفاعی روسیه اعلام کرد، روسیه قرارداد فروش محموله جنگنده های رهگیر میگ- 31 به سوریه را بر هم زد.
این روزنامه با اشاره به این که این دومین مورد از برهم خوردن قرارداد بزرگ صادرات تجهیزات هوایی روسی طی دو سال اخیر است، افزود: روسیه براساس قراردادی که سال 2006 امضا شده بود، 34 فروند میگ 29 از نوع «اس.ام.ت» را به ارزش یک میلیارد و 286 میلیون دلار به الجزایر عرضه خواهد کرد.الجزایر پس از دریافت 15 فروند جنگنده، بهار سال 2007 تحویل گرفتن این هواپیماها را متوقف کرده و اعلام کرده بود که در هواپیماها قطعاتی با کیفیت پایین و یا دست دوم وجود دارند. الجزایر اوایل سال 2008 نیز همه میگ ها را به روسیه بازگرداند.
روسیه قرارداد فروش میگ 31 را اوایل سال 2007 با دمشق امضا کرده بود و انتظار می رفت که هشت فروند هواپیما به ارزش حدود 400 تا 500 میلیون دلار به این کشور فروخته شوند.
تابستان همان سال کارخانه روسی «سکل» اجرای قرارداد را آغاز کرد. از آنجایی که تولید این نوع میگ در سال 1994 متوقف شده بود، این کارخانه به سوریه هواپیماهایی از ذخایر نیروی هوایی روسیه را می فروخت.
در همین حال یک منبع نزدیک به کارخانه فوق فاش کرد روسیه زیر فشار اسرائیل از اجرایی شدن این قرارداد امتناع کرد. موردی مشابه نیز در رابطه با قرارداد فروش سیستم های موشکی اسکندر به سوریه وجود داشت. این قرارداد در سال 2005 منعقد شده بود. در آن زمان اسرائیل بیشترین فشار را بر روسیه وارد کرد و نهایتا قرارداد به طور رسمی فسخ شد.
از سال 2005 تاکنون نیز سوریه به مذاکرات با روسیه درباره خریداری تسلیحات جدید ادامه می دهد.
در بین تسلیحات مورد علاقه سوریه، علاوه بر سامانه های موشکی «اسکندر» پدافندهای «پانتسیر»، «استریلتس» و «ایگلا» نیز بودند. در سال 2005 تجهیزات «استریلتس» به سوریه فروخته شدند.
پس از آن نیز یک مقام نظامی سوریه گزارش های حاکی از تصمیم مسکو برای لغو قرارداد فروش جنگنده های «میگ31» به دمشق را بی اساس خواند. به گفته این مقام که خواست نامش فاش نشود، گزارش دروغ فوق را عوامل اسرائیلی در اختیار روزنامه «کامرسانت» روسیه قرار داده اند و این اقدام با هدف مخدوش کردن روابط مسکو و دمشق صورت گرفته است.
در ارتباط با انتقال پایگاه دریای سیاه روسیه به بندر طرطوس سوریه نیز دمشق ابراز تمایل کرده است.
رئیس جمهور سوریه در جریان دیدار دو روزه خود از روسیه در سال 2008، در مصاحبه با روزنامه کامرسانت گفت: سوریه حاضر است درباره استقرار سیستم های اسکندر و ناوگان دریای سیاه در طرطوس به گفت وگو بنشیند.
وی ادامه داد: پاسخ دمشق به استقرار موشک های روسی در خاک سوریه به طور اصولی مثبت است. ما هنوز به این مسئله فکر نکرده و هیچ پیشنهادی نیز دریافت نکرده ایم. به هر حال، تمام پروژه های مشابه باید نخست از سوی کارشناسان نظامی مطالعه شود و سپس تصمیم گیری صورت پذیرد.
اسد گفت که با توجه به سوابق فروش سلاح های اسرائیلی به گرجستان، روسیه باید بیشتر پذیرای پیشنهادهای وی برای دریافت سخت افزارهای نظامی باشد.
در مورد تحویل سلاح های مدرن از سوی روسیه به سوریه، اختلافاتی نیز میان مقامات مسکو به خاطر احتمال برهم خوردن توازن در منطقه خاورمیانه وجود دارد و طبق همین اصل، برخی از مقامات روسی با تحویل چنین سلاح هایی به سوریه مخالف هستند.
«آناتولی یورکف» کفیل سفیر روسیه در فلسطین اشغالی می گوید: روسیه قصد استقرار این سیستم موشکی را در سوریه ندارد. نمونه صادراتی موشک «الکساندر» 280کیلومتر برد دارد و به سختی در آسمان مورد هدف قرار می گیرد. اگر این موشک در سوریه مستقر شود، می تواند تقریبا هر نقطه ای از اسرائیل را هدف قراردهد.
یورکف خاطرنشان کرد: چرا ما باید چنین کاری کنیم. روسیه علاقه ای به برهم زدن توازن استراتژیک منطقه ندارد.
در همین زمینه، «دمیتری مدودوف» رئیس جمهور روسیه، هفدهم اردیبهشت گذشته، ضمن مخالفت با بلوک بندی نظامی در جهان به خاطر نتایج منفی آن، گفت: ما به همین دلیل بر نظام چند قطبی جهان تأکید داریم و رویدادهای دهه90 در اروپا، خاورمیانه و قفقاز نظریه سیستم امنیت بر اساس بلوک بندی نظامی را رد کرده است.
رئیس جمهور روسیه گفت: باید ساز و کار برای تأمین امنیت جهان را خارج از سیستم بلوک بندی نظامی ایجاد کنیم و پیمان امنیت جمعی که در آن کشورهای نزدیک به روسیه عضویت دارند، یک بلوک نظامی نیست، بلکه برای تأمین امنیت کشورهایی که در آن متحد شده اند، به وجود آمده است.
در خصوص ایجاد پایگاه دریایی روسیه در بندر «طرطوس» سوریه نیز صدای آمریکا به نقل از رسانه های روسیه اعلام کرد مذاکراتی بین دریاردار «ولادیمیر ویوتسکی» فرمانده نیروی دریایی روسیه و همتای سوری او ژنرال «طالب الباری» صورت گرفته است.
یک منبع نظامی روسیه نیز به اینترفکس گفت، با توجه به افزایش مأموریت های نیروی دریایی روسیه از جمله در مدیترانه، اهمیت پایگاه طرطوس برای آن بیشتر خواهد شد.
در خصوص همکاری های اقتصادی بین سوریه و روسیه نیز باید گفت که این بخش از روابط متاثر از روابط گسترده سیاسی و نظامی است و با سفر سال 2005 بشار اسد به روسیه، از توسعه خاصی برخوردار شد.
دو کشور در این زمینه دارای توافقنامه ها و پروتکل های زیادی برای همکاری در بخش های نفت، گاز، انرژی، آموزش هستند و در سفر ژانویه سال 2005 اسد به روسیه اعلام شد که مسکو 73درصد از 4/13میلیارددلار بدهی سوریه را سوخته تلقی کرده و به دمشق اجازه داده است 619/3میلیارد دلار باقی مانده بدهی خود را طی 10سال با شرایط مورد نظر خود پرداخت کند.
بخشش این بدهی، مبادلات بازرگانی بین روسیه و سوریه را افزایش داد و در سال 2008 مبادلات تجاری دو کشور به حدود دو میلیارد دلار رسید و البته در سال 2009 نیز به خاطر بحران مالی جهانی، این رقم به یک میلیارد و 136میلیون دلار کاهش یافت.
در همین ارتباط، در مارس 2005 میلادی (فروردین 1384)، شرکت «تات نفت» روسیه، توافقنامه ای را برای کشف و توسعه ذخایر نفت و گاز سوریه امضا کرد.
«ابراهیم» وزیر نفت سوریه، تات نفت روسیه را نخستین شرکت روسی طی سال های اخیر برای امضای قرارداد استخراج نفت در سوریه دانست و اظهار امیدواری کرد که شرکت های بیشتری از روسیه در توسعه نفت و گاز سوریه شرکت کنند.
دردسامبر 2005 (آذر 84) میلادی هم شرکت «استرویی ترنس گاز» روسیه، قراردادی را با دمشق برای ایجاد تأسیسات فرآوری گاز به ارزش 200میلیون دلار و خط لوله گاز به ارزش 160 میلیون دلار امضا کرد. در همان ماه یک توافقنامه مقدماتی نیز به ارزش 7/2میلیارد دلار برای ایجاد یک پالایشگاه نفت و پتروشیمی در سوریه امضا شد.گفتنی است که دو کشور فعالیت های اقتصادی خود را در قالب کمیسیون مشترک روسیه- سوریه پیگیری می کنند.