از رویارویی بی‌پروا تا همکاری عمیق

* از زمانی که جوزف بایدن معاون رئیس‌جمهور آمریکا اعلام کرد که دولت جدید این کشور خواهان «باز تعریف» روابط با روسیه است، چندین ماه می‌گذرد. به نظر می‌رسد روس‌ها از این اظهارات خشنود هستند. طی ماه‌های اخیر شاهد سفرهای دوستانه میان مقامات دو کشور بوده‌ایم و باراک اوباما در تابستان از مسکو دیداری داشت و هیلاری کلینتون به عنوان وزیر خارجه آمریکا اخیراً سفرش به پایتخت روسیه را به پایان رسانده است. آیا بر این باوردند روابط روسیه و آمریکا در حال حاضر در مسیر مثبتی پیش می‌رود؟
** فکر می‌کنم دولت آمریکا خواهد گفت که اکنون یک رویکرد عملی‌تر در برخورد با برخی از موضوعات بسیار با اهمیت از سوی آمریکا و روسیه وجود دارد. دولت اوباما بر اهمیت بالای موضوعات ایران و افغانستان در دستور کار آمریکا- روسیه تأکید خواهد کرد. بین روسیه و آمریکا درباره پروازهای هواپیماهای نظامی آمریکایی از حریم هوایی روسیه برای ارسال کمک‌ها به افغانستان، توافق حاصل شده است. بین روسیه و آمریکا بحث‌ها در قبال موضوع ایران همچنان ادامه داد. در عین حال شاهد احیای مذاکرات درباره کنترل تسلیحاتی هستیم که با هدف دستیابی به پیمان جدید « استارت» قبل از پنج دسامبر صورت می‌گیرد. بنابراین مسائل مختلفی در دستور کار هر دو دولت وجود دارد که دغدغه‌هایی را برای طرفین ایجاد کرده ‌است. به نظر می‌رسد دولت آمریکا امید زیادی به ایجاد روابط خوب با دیمیتری مدودف رئیس‌جمهور روسیه بسته اما موضعگیری‌هایی که ولادیمیر پوتین نخست‌وزیر روسیه در قبال آنها اتخاذ کرده، نارضایتی‌هایی دارند. در حالی که کلینتون در مسکو بود، پوتین در پکن به سر می‌برد و از آمریکا به عنوان «همکاران بی‌پروا»ی مسکو یاد کرد.
* در این میان جایگاه ایران در روابط بین دو کشور را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
** پوتین طی سفری که به پکن داشت، گفت: برای روسیه و چین بسیار اهمیت دارد که یک نیروی ایجاد کننده ثبات در میان قدرت‌های بزرگ باشد تا بتوانند همکاران «بی‌پروایمان» را به خویشتنداری وادارند.
* در حالی که به نظر می‌رسد همه از مذاکرات اخیر که میان اعضای 1+5 و ایران در ژنو صورت گرفت، ابراز خشنودی کردند اما اینکه هیلاری کلینتون وزیر خارجه آمریکا تا به این حد برای دستیابی به برخی توافق‌ها اعمال تحریم‌های احتمالی علیه ایران پافشاری می‌کرد، جای تعجب داشت. نظر شما چیست؟
** وی گفت که آمریکا در حال حاضر خواهان تحریم‌های جدید علیه ایران نیست و وی این فرصت را برای خود مغتنم دانست که بگوید ایده اعمال تحریم‌ها علیه ایران، از سوی روس‌ها رد نشده است، این در حالی است که سرگئی لاوروف وزیر خارجه روسیه که مخالف اعمال تحریم‌ها علیه ایران است تأکید کرد که در «اوضاع کنونی» اعمال تحریم هیچ سودی ندارد. بنابراین وی اظهارنظر قاطعی درباره اینکه نگرش مسکو در آینده برای اعمال تحریم‌ها چه خواهد بود، نکرد.
یک مقام وزارت خارجه آمریکا در جریان مصاحبه مطبوعاتی طی سفر به مسکو گفت: هدف واشنگتن نزدیکی افکار بین دو طرف درباه چگونگی برداشتن گام‌های بعدی است. از قرائن اینگونه برمی‌آید که دو کشور هنوز در نزدیکی دیدگاه‌ها باید مسیر طولانی‌تری را طی کنند اما ما از همه مسائلی که پشت پرده مطرح می‌شود، خبر نداریم. روشن است که روسیه موضوعات فی‌مابین در قبال ایران را کمی متفاوت‌تر از آمریکا مدیریت می‌کند اما روس‌ها ممکن است هنوز آمادگی انجام اقدامی را نداشته باشند. در هر حال مدودف ماه گذشته گفته که احتمال تحریم‌ها علیه ایران وجود دارد.
* به نظر شما واشنگتن در مذاکرات «استارت» با روسیه به دنبال چیست؟
** اوباما و مدودف در قبال کاهش کلاهک هسته‌ای خود بر اعداد نامتعارفی توافق کردند که شامل ابعاد مختلفی می‌شود که ادامه بخش پیمان استارت است، سکوهای پرتاب موشک، کلاهک‌ها و اکنون تلاش برای دستیابی به جزئیات بیشتر قبل از پنچ دسامبر که پیمان استارت پایان می‌یابد. آنچه کلینتون در مسکو گفت، این بود که زمان بسیاری وجود ندارد اما هر دو طرف امیدوارند که به توافقی دست یابند. مقامات آمریکایی گفته‌اند که البته هدفشان دستیابی به یک توافق کامل با حداقل ابهامات است که تا حد توافق شده کلاهک‌های خود را کاهش دهند. اما در عین حال گزینه تمدید پیمان برای مدت موقت دیگری وجود دارد که همزمان کار بر جزئیات توافق جدید ادامه یابد. با این حال برخی مخالفت‌های جدی میان آنها وجود دارد.
* نظیر چه مواردی؟
** مثلاً اختلاف نظر درباره راستی آزمایی، روس‌ها گفته‌اند که از ساز و کارهای راستی آزمایی خیلی گسترده و سرزده خشنود نیستند که در پیمان قدیمی درباره آن توافق شده است.
* هنگامی که از این پیمان‌ها سخن به میان آید. خاطرات پیشین زنده می‌شود، زمانی که کیسینجر و نیکسون رهبران وقت آمریکا با لئونید برژنف و آندری گرومیکو درباره این مسائل مذاکره می‌کردند، جالب اینکه این مذاکرات سال‌ها پس از دوران حضور این افراد همچنان ادامه دارد.
** بله، نوعی کرکری خوانی بین دو کشور وجود دارد و در حقیقت برخی لفاظی‌هایی که طی روزهای اخیر از سوی دو طرف صورت گرفته از جهاتی تقابل جویانه است و قطعاً لفاظی‌های بیشتری در اوخر دهه 80 که دو طرف درباره پیمان «استارت یک» مذاکره می‌کردند، مطرح شده بود. شما با گونه‌ای از لفاظی‌ها روبه رو هستید که مثلاً یک فرمانده واحد موشکی روسیه علنا از تردیدهایش درباره اهداف آمریکا سخن می‌گوید، از مخالف خود با پیشنهادهای ارائه شده از سوی آمریکا و محکومیت برنامه‌هایی که به باور آنها خطر جنگ هسته‌ای را افزایش می‌دهد. ارتش روسیه از کرکری خواندن هیچگاه ابایی نداشته است، برعکس آنها از تکرار لفاظی‌هایی که مشمول گرد و غبار زمان شده بود، لذت می‌برند.
* خب شاید علت این باشد که ارتش روسیه با این لفاظی‌ها از بودجه کافی برخوردار خواهد شد.
** نیروهای هسته‌ای راهبردی هر دو کشور از بودجه عظیمی برخوردارند و نیاز به توضیح درباره این موضوع است که چرا هر دو طرف هنوز مشتاقانه به همه بودجه اختصاصی نیاز دارند. جواب ارتش روسیه این است که «زیرا ما هنوز هم درگیر یک دشمنی جدی با آمریکا هستیم».
* نکته جالب اینکه آمریکا بدون راه‌انداختن سروصدای بسیار، طرحش برای استقرار سپر موشکی در لهستان و ایستگاه‌های رادار در جمهوری چک را که حملات شدیدی از سوی روسیه را به دنبال داشت، کنار گذاشت. اما گویا این اقدام آمریکا آنچنان مورد استقبال روس‌ها قرار نگرفت. نظر شما چیست؟
** خب، البته روس‌ها از این اقدام آمریکایی‌ها تقدیر کردند و کار بجایی انجام دادند. اگر روس‌ها قرار باشد همه مخالفت‌هایشان را مطرح کنند و سپس ابزار خشنودی نکنند در حالی که دولت اوباما طرح‌هایش برای استقرار سپر موشکی را کنار گذاشته است، این موضوع کمال بی‌انصافی از سوی روس‌هاست. آنچه روس‌ها گفته‌اند این است که می‌خواهند درباره طرح‌های جدید آمریکایی‌ها بیشتر بدانند که برانجام آنها اصرار دارند و اینکه برای آنها روشن شود این طرح‌ها مشکلات پیش‌بینی نشده را برای روس‌ها به دنبال نداشته باشد. کلینتون هنگامی که در مسکو بود ابراز امیدواری کرد که اکنون امکان پیشبرد «همکاری عمیقی» بین روسیه و آمریکا در قبال دفاع موشکی وجود داشته باشد. اما روس‌ها در این رابطه موضعگیری کردند. یک دستورالعمل نظامی می‌گوید: ما باید ببینیم که برنامه‌های جدید چگونه هستند. آیا آنها توانایی‌های روسیه را مدنظر دارند یا خیر؟ باعث تعجب بسیار من خواهد شد که دست کم شماری از تحلیلگران نظامی روسی هیچگونه تهدیدی را علیه روسیه شاهد نباشند در حالی که آمریکا در دوره جرج بوش موضوعاتی را در قبال توانایی‌های موشکی ایران مطرح می‌کرد.
* کلینتون در حالی که در مسکو به سر می‌برد با برخی از منتقدان رژیم روسیه در محل سفارتخانه آمریکا در روسیه دیدار کرد. وی در دانشگاه دولتی مسکو درباره فضایل فضای باز سیاسی سخن گفت: در عین حال، برخی از احزاب اصلی مخالف دولت روسیه، در اعتراض به آنچه آنها «اانتخابات محلی دستکاری شده» نامیدند، پارلمان را ترک گقتند، به نظر می‌رسد فضای سیاسی در روسیه آنچنان هم تغییر نکرده است. شما چه نظری دارید؟
** تصویر کلینتون در دانشگاه دولتی مسکو در حالی که پرچم قدیمی اتحاد جماهیر شوروی در پشت وی خودنمایی می‌کرد مرا به یاد رونالد ریگان می‌اندازد که در حالی که تصویر لنین در پشت سر وی مشاهده می‌شد، در ماه می سال 1988 در همین دانشگاه سخنرانی کرد. باید به این نکته اشاره کرد که نشست‌های مختلف بسیاری با موضوع سیاست‌های داخلی روسیه برگزار شده‌اند، کلینتون در دانشگاه مسکو سخنرانی کرد و درباره آزادی‌های سیاسی سخن گفت.
وی در محل سفارت آمریکا در مسکو با شماری از سازمان‌های مردم نهاد که بخشی از تلاش‌ها برای نزدیک کردن مردم دو کشور است، دیدار کرد.
وی سپس به تاتارستان رفت و از مسجد در آنجا دیدن و علاقه‌اش را به شکیبایی مذهبی عنوان کرد. تاتارستان مرکز مسلمان نشین روسیه است. اما این ایده که در «باز تعریف» روابط، دیگر آمریکا تأکید بر منافع خود در ایجاد تغییر در روسیه ندارد، کاملاً اشتباه است. این یک موضوع دائمی است. به هر حال در سیاست داخلی روسیه شاهد فراز و نشیب‌هایی هستیم، اینکه شماری از احزاب سیاسی دوما در اعتراض به انتخابات، پارلمان را ترک کنند، اساساً هیچ تهدیدی برای کرملین محسوب نمی‌شود.
* چرا فکر می‌کنید رهبران روسیه تا به این حد تمایلی برای برگزاری یک انتخابات سالم ندارند؟ منظور این است که در گذشته نه چندان دور در دوره بوریس یلتسین انتخابات سالم‌تر برگزار می‌شد، نظر شما چیست؟
** دولت یلتسین سخت‌ترین دوران را برای تلاش به منظور مدیریت کردن احزاب اقلیت در دوما در آن مقطع زمانی داشت و به کرات ابتکار عمل‌ها به نتیجه‌ای ختم نمی‌شد زیرا این احزاب حمایتی نمی‌کردند. اکنون حزب «روسیه متحد»(به رهبری پوتین) دو سوم اکثریت را در دوما در اختیار دارد، آنها واقعاً با مخالفت‌های جدی روبه رو نیستند.
* مواضع روسیه و امریکا در قبال گرجستان و اوکراین را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
** مسأله موضعگیری‌های روسیه در قبال جمهوری‌های پیشین خود، از سال گذشته به این سو تغییراتی داشته است یعنی از زمان تهاجم روسیه به گرجستان که هنوز هم در اذهان مردم باقی است. این موضوع برای طرفین از ضرورت مهمی برخوردار نیست واین تغییر بزرگی در فضای ایجاد شده نسبت به سال قبل است. آمریکایی‌ها تأکید می‌کنند که هنوزهم در هر نشستی به اقدام روسیه در به رسمیت شناختن آبخازیار و اوستیای جنوبی به عنوان کشورهای مستقل ابزار مخالفت می‌کنند در حالی که این دو همچنان بخشی از گرجستان هستند.
* و سؤال آخر اینکه، از زمانی که اوکراین در داخل با تنش‌های گسترده‌ای روبه رو شده است، هیچ بختی وجود ندارد که ناتو برای عضویت آن در این سازمان تمایل از خود نشان دهد. بنابراین اوکراین نیز موضوع مهمی برای روس‌ها نیست. درست است؟
** هیچ بختی وجود ندارد که اوکراین در کوتاه مدت بخشی از ناتو شود حتی این موضوع از یک سال پیش هم منتفی بود گرچه روس‌ها همچنان نسبت به تحولات آتی آمادگی کامل داشتند. اینکه اوکراین در روابط روسیه و آمریکا چه جایگاهی دارند به انتخابات ریاست جمهوری سال آینده اوکراین بستگی دارد.