سرنوشت طـرح «خاورمیـانه بزرگ» (بخش دوم)

دکتر جواد منصوری
اگر به ریشه‌ها و علل کودتای 28 مرداد ماه 1332 نگرشی عمیق شود، متوجه خواهیم شد که حتی مشروعیت سیاسی حاکمان و شکست حکومت‌ها با مقوله انرژی پیوند خورده و این مهم به ما یادآوری می‌کند که در جهت ثبات اقتصادی، سیاسی و امنیتی باید تلاش شود و از وابستگی به نفت کاسته و به درآمدهای با ثبات‌تر روی آورده شود. با توجه به مطالب فوق، چنین برداشت می‌شود که نفت که علی‌الاصول باید صرفاً یک مقوله اقتصادی تلقی شود، اینک بیش از همیشه به عنوان ابزار و اهرم فشار درآمده و از سیاسی‌ترین موضوعات شناخته می‌شود. همچنان‌که کوچک‌ترین تغییرات و تحولات انرژی در دنیا، به جای درج در صفحات اقتصادی، در صفحات سیاسی روزنامه‌ها با تیتر درشت عنوان می‌شود. به هر حال تحولات و دگرگونی‌ها شرایط جدیدی را در نظام‌های بین‌المللی ایجاد کرده که از آن به عنوان«دوران گذار» یاد می‌کنند، یعنی دورانی که در واقع هیچ ثبات و دوامی در روابط بین دولت‌ها و عرصه و نظام بین‌المللی تعریف شده‌ای وجود ندارد، بنابر این برای احتراز از این تهدید‌ها و چالش‌های بین‌المللی و ایجاد آمادگی برای ورود به بازارهای جهانی قرن بیست و یکم، درک شرایط به وجود آمده در عرصه بین‌الملل و پیش‌بینی تحولات آن و همچنین استفاده مطلوب از انرژی ـ چه در جهت استخراج و چه در جهت انتقال آن ـ امری انکار ناپذیر است.
اگر به ریشه‌ها و علل کودتای 28 مرداد ماه 1332 نگرشی عمیق شود، متوجه خواهیم شد که حتی مشروعیت سیاسی حاکمان و شکست حکومت‌ها با مقوله انرژی پیوند خورده و این مهم به ما یادآوری می‌کند که در جهت ثبات اقتصادی، سیاسی و امنیتی باید تلاش شود و از وابستگی به نفت کاسته و به درآمدهای با ثبات‌تر روی آورده شود. با توجه به مطالب فوق، چنین برداشت می‌شود که نفت که علی‌الاصول باید صرفاً یک مقوله اقتصادی تلقی شود، اینک بیش از همیشه به عنوان ابزار و اهرم فشار درآمده و از سیاسی‌ترین موضوعات شناخته می‌شود. همچنان‌که کوچک‌ترین تغییرات و تحولات انرژی در دنیا، به جای درج در صفحات اقتصادی، در صفحات سیاسی روزنامه‌ها با تیتر درشت عنوان می‌شود. به هر حال تحولات و دگرگونی‌ها شرایط جدیدی را در نظام‌های بین‌المللی ایجاد کرده که از آن به عنوان«دوران گذار» یاد می‌کنند، یعنی دورانی که در واقع هیچ ثبات و دوامی در روابط بین دولت‌ها و عرصه و نظام بین‌المللی تعریف شده‌ای وجود ندارد، بنابر این برای احتراز از این تهدید‌ها و چالش‌های بین‌المللی و ایجاد آمادگی برای ورود به بازارهای جهانی قرن بیست و یکم، درک شرایط به وجود آمده در عرصه بین‌الملل و پیش‌بینی تحولات آن و همچنین استفاده مطلوب از انرژی ـ چه در جهت استخراج و چه در جهت انتقال آن ـ امری انکار ناپذیر است.
ب) اهداف طرح
« ژنرال کالین پاول» وزیر خارجه اسبق ایالات متحده که در زمینه امور خاورمیانه کارشناس شناخته شده‌ای است و در زمان جنگ دوم خلیج فارس ریاست ستاد مشترک ارتش ایالات متحده را بر عهده داشت، در 22 آذرماه 1381، در بنیاد«هریتیج» با انجام یک سخنرانی، طرح آمریکا برای خاورمیانه بزرگ و علل ارائه آن را اعلام کرد، البته این طرح با عناوین گوناگون به‌کرات از سوی مقامات مربوطه آمریکایی بویژه در طی 2 سال دوره اول ریاست جمهوری بوش دوم ارائه شده بود. اما جامعیت و رسمیت سخنان «پاول» را نداشت. او اظهار داشت: «آنچه اهمیت دارد آن است که ما به مدت 50 سال تلاش‌های خود را برای کمک به مردم خاورمیانه متمرکز کرده بودیم و من افتخار می‌کنم که به عنوان رئیس ستاد ارتش آمریکا در خاورمیانه خدمت کرده‌ام و آن هنگام که آمریکا با رهبری نیروهای ائتلاف بین‌المللی، موفق شد عراق را از خاک کویت اخراج کند، من در خاورمیانه خدمت می‌کردم اما در مقابل آمریکا و سیاست‌های آن در خاورمیانه، چالش‌های زیادی وجود دارد و هریک از چالش‌ها و تهدیدها بر منافع ملی ما و منافع ملت‌های منطقه تاثیر می‌گذارد، لذا ما با این چالش‌ها و تهدیدها مقابله خواهیم کرد و در این زمینه پافشاری و عزم خود را استوار ساخته‌ایم. شرایط موجود برای ما روشن کرده است که باید توجه و اهتمام خود را به خاورمیانه بیشتر معطوف داریم. اگر می‌خواهیم به موفقیتی برسیم باید توجه فعال و پویایی به اصلاحات سیاسی و اقتصادی داشته باشیم و باید با همکاری ملت‌ها و دولت‌های منطقه شکاف‌های موجود را برداریم. اقتصاد آزاد و فناوری به طور بی‌سابقه‌ا‌ی فضای مناسبی را برای توسعه اقتصادی و آسایش بشری به وجود آورده است، ولی آنچه در 11 سپتامبر اتفاق افتاد، خاورمیانه را از کاروان جهانی عقب نگه می‌دارد. خاورمیانه در گذشته خدمت زیادی به تمدن بشری کرده است ولی این روزها بسیاری در این منطقه قدرت و توانایی لازم را برای تحقق آسایش و راحتی در قرن 21 ندارند و نمی‌توانند راه توسعه را هموار کنند. کارشناسان عرب با ما هم‌عقیده هستند که مسائل منطقه باید به طور عمیق مورد بررسی قرار گیرد. دولت آمریکا بر آن است که در کنار ملت‌های خاورمیانه بایستد تا آنان به سوی صلح و ساختن زندگی بهتر برای کودکان خود حرکت کنند!! من امروز برای خدمت به این هدف طرحی ابتکاری را اعلام می‌کنم که آمریکا را به‌طور جدی در کنار اصلاحات و آینده جدید برای این منطقه قرار می‌دهد. اقدامات اولیه طرح ما عبارت است از مجموعه‌ا‌ی از برنامه‌ها و طرح‌هایی مبتکرانه؛ یعنی ابتکار آمریکایی و پلی میان ما و خاورمیانه است. این طرح با افکار و اندیشه‌های جدید، شکاف‌های موجود را پر می‌کند و جزئی از مشارکت ما و تاکیدی بر پایبندی بیشتر ما به تعهدات گذشته و همکاری با همه ملت‌های خاورمیانه برای زندگی بهتر است». «کالین پاول» پس از مقدمه‌ای طولانی که حاوی نکات مهمی نیز بود، طرح آمریکا برای خاورمیانه را به‌شرح زیر اعلام کرد:
1 ـ محورهای اقتصادی
1. همکاری دولت آمریکا با بخش‌های عمومی و خصوصی و تشویق آنان به سرمایه‌گذاری و انجام اصلاحات اقتصادی، پرکردن شکاف‌های موجود با کشورهای خاورمیانه، گسترش فعالیت‌های سیاسی و حمایت از نقش زنان در جامعه.
2. همکاری با دولت‌های منطقه برای وضع قوانین جدید اقتصادی و جذب سرمایه‌های خارجی و توسعه و رشد بخش خصوصی.
3. همکاری با مربیان و اولیای آموزش و پرورش و اعزام اساتید آمریکایی به تعداد بسیار برای رفع معضلات آموزشی.
4. کمک به کشورهای دوست مانند عربستان، یمن و الجزایر از لحاظ فنی و اقتصادی جهت ورود به سازمان تجارت جهانی. در این زمینه معاضدت اولیه به اردن انجام شده و کشورهایی مانند مصر، بحرین و مغرب آمادگی خود را برای احداث مناطق آزاد بازرگانی و ایجاد فضای باز سیاسی اعلام کرده‌اند.
5. تاسیس مرکز سرمایه گذاری آمریکا ـ خاورمیانه، مانند صندوق سرمایه‌گذاری آمریکا در لهستان.
2 ـ محور‌های سیاسی
1. کمک به مردم خاورمیانه با هدف تحکیم درخواست‌های سیاسی آنان برای اجرای اصلاحات!
2. اعطای نقش مهم کلیدی به زنان خاورمیانه بویژه زنان عرب برای مشارکت در امور سیاسی کشورهای خود.
3. آشنایی مردم منطقه با حکومت مردم‌سالاری و دموکراسی منبعث از اندیشه آمریکایی!
4. مشارکت سیاسی نیازمند تقویت سازمان‌های مدنی است. در طرح آمریکا گسترش فعالیت این سازمان‌ها و اعتلای سطح آموزش و فرهنگ منطبق با جامعه آمریکا! در نظر گرفته شده است.