جزیره تشنه

حسین سپهری
حفاظت از منابع آب در مقابل آلاینده ها و به کارگیری روش های بازیافت آب در کشور ما که از مناطق کم آب جهان به شمار می رود از اهمیت ویژه ای برخوردار است. همچنین رشد فزاینده جمعیت شهرها و گسترش روزافزون شهرهای بزرگ می تواند در آینده ای نزدیک بحران های اجتماعی، زیست محیطی و بهداشتی جدی را به همراه داشته باشد که هزینه آن به مراتب بیشتر از هزینه لازم برای ایجاد تأسیسات جمع آوری دفع فاضلاب است. رشد آگاهی عمومی به واقعیت های فوق، انتظارات مردم شهرها را برای بهره گیری از آب سالم افزایش داده و بستر مناسبی را برای مشارکت بیشتر مردم در اجرای طرح های فاضلاب فراهم ساخته است.
امروزه جمعیت 65 میلیون نفری کشور با حدود 92 میلیارد متر مکعب آب اداره می شود. اگر تنها حفظ سطح فعلی توسعه یافتگی را هدف قرار دهیم، در فاصله 20 سال آینده با روند فعلی مصرف، به حدود 140 میلیارد متر مکعب آب شیرین نیاز خواهیم داشت. در حالی که میزان منابع آب تجدید پذیر کشور که در آینده ای دورتر از بیست سال می توان استحصال کرد، تنها 130 میلیارد متر مکعب است، لذا روند فعلی مصرف آب را می توان در بلند مدت ادامه داد. آمارهای بین المللی نشان می دهد میزان آب به حساب نیامده در آلمان 7 درصد، در ژاپن 9 درصد و در سنگاپور 8 درصد است در حالی که این نسبت در کشور ما حدود 30 درصد است. همچنین در حالی که با مصرف۸۰ لیتر آب در شبانه روز استانداردهای بهداشتی و مصرفی رعایت می شود، اما می بینیم که مصرف سرانه آب در کشور ما حدود 200 تا۱۸۰ لیتر در شبانه روز است.
آب شهری در ایران
در کشور ایران میزان جمعیت بهره مند از آب شهری تا سال 1383، 98 درصد بوده است و میانگین نرخ رشد سالانه جمعیت بهره مند از آب شهری 2/1 درصد، در سال 1378 به میزان 2/96 درصد از جمعیت شهری، زیر پوشش مصرف آب شهری بوده اند، که در سال 1383به 5/19 درصد رسید که یک رشد 5/4- درصد داشته است که نشان دهنده این است که میزان پرت یا همان آب به حساب نیامده در مصرف آب شهری تا حدی کنترل شده است و در سایر شاخص های آب شهری می توان گفت در سراسر کشور مصرف سرانه آب شهری در سال 1381، 180 لیتر در روز بوده که پیش بینی شده در سال 1384 به 174 لیتر در روز کاهش یابد و همچنین تا سال 1388 به میزان 154 لیتر در روز برسد و درصد آب به حساب نیامده از آب شهری هم در سال 1381 میزان 30 درصد بوده که در سال 1384 به 27 درصد و تا سال 1388 به 25 درصد کاهش یابد و در اصلاح و بازسازی شبکه هم که در سال 1381 به 2282 کیلومتر بوده در سال 1384 به 3326 کیلومتر و تا سال 1388 به 3472 کیلومتر خواهد رسید که این آمار نشان دهنده کاهش مصرف آب، کاهش پرت آب و زیر پوشش آب شهری قرار گرفتن تمامی جمعیت شهری کشور و اصلاح و بازسازی شبکه آب شهری در کشور است.
در بررسی های صورت گرفته در استانهای کشور بیشتر استانها بالای 95 درصد جمعیت شهری آنها زیر پوشش آب شهری قرار دارند ولی در استانهای سیستان و بلوچستان، فارس، قم و گیلان به ترتیب به میزان 3/77درصد ، 7/58درصد، 6/45درصد و 82 درصد از جمعیت شهری آنها زیر پوشش آب شهری قرار دارند که نسبت به سایر استانهای کشور درصد پایینی را برخوردارند و در شاخص آب به حساب نیامده هم استان ایلام و خوزستا ن بیشترین درصد معادل 38 و 5/37 درصد را دارا هستند و کمترین آن هم مربوط به استان قزوین 5/21، گیلان و مازندران، اصفهان با 22 درصد است. همچنین میزان دسترسی جمعیت شهری به آب شهری در استان تهران در سال 1378 به میزان 3/92 درصد بوده که تا سال 1383 به 4/98 درصد رشد یافت.
نسبت جمعیت شهری قابل دسترسی به فاضلاب شهری در ایران نسبت به کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه خیلی پایین است و قابل مقایسه نیست، با عنایت به اینکه میانگین آن در ایران 19 درصد است ولی در کشورهای توسعه یافته 95 درصد و در کشورهای درحال توسعه هم تقریباً 64درصد است که نشان دهنده این است که به امر فاضلاب در ایران توجه چندانی نشده است وباید به امر فاضلاب شهری بیشتر مورد توجه قرار گیرد.
خانه‌ای روی آب
با توجه به ویژگی شاخص های عمران شهری و نحوه خدمات رسانی و مدیریت در شهرها و نیز ویژگی های اقتصادی و اجتماعی و کالبدی شهرهای مختلف ایران حد مطلوب برای خدمات شهری رایج نبوده است به عبارت دیگر شاخصی به عنوان حد مطلوب دستیابی به خدمات، تسهیلات و تأسیسات شهری که برای کشورهای مختلف مورد تأیید است، وجود ندارد و حتی در یک کشور با شرایط متفاوت اقتصادی و کالبدی نیز شاخص های عمده شهری را نمی توان به صورت یکسان و واحد تعمیم داد.
حفاظت از منابع آب در مقابل آلاینده ها و به کارگیری روش های بازیافت آب در کشور ما که از مناطق کم آب جهان به شمار می رود از اهمیت ویژه ای برخوردار است. همچنین رشد فزاینده جمعیت شهرها و گسترش روزافزون شهرهای بزرگ می تواند در آینده ای نزدیک بحران های اجتماعی زیست محیطی، بهداشتی جدی را به همراه داشته باشد که هزینه آن به مراتب بیشتر از هزینه لازم برای ایجاد تأسیسات جمع آوری و دفع فاضلاب است و با توجه به آمار و اطلاعاتی که در این خصوص آمده است باید گفت که در ایران باید بیشتر به امر فاضلاب شهری توجه شود و تا حد امکان مصرف بالای آب شهری را کاهش دهیم و با توجه به مقایسه ای که صورت گرفته، بیشترین میزان برخورداری از شبکه توزیع آب سالم شهری در کشورهای درحال توسعه جهان 100 درصد است و این میزان در ایران حدود 97 درصد است در حالی که وضعیت جمعیت تحت پوشش فاضلاب کشور ما از حداقل برخورداری شاخص مشابه آن در کشورهای درحال توسعه پایین تر است، شاخص آب به حساب نیامده که به عنوان مثال در آلمان 7 درصد، ژاپن 9درصد و سنگاپور 18درصد ولی در ایران 30 درصد است.
در کشور ایران میزان جمعیت تحت پوشش فاضلاب شهری در سال 1378به میزان 15 درصد بوده است که تا سال 1380 به 19 درصد رسیده است و افزایش این رقم تا سال آینده 3/31 درصد و تا سال 1388 تا 40 درصد پیش بینی شده است. ولی در پیش بینی هایی که انجام می شود چندان موفقیتی حاصل نشده است.
فاضلاب 4/18 درصد پیش بینی شده که عملکرد آن 2/16 درصد بوده است و در سال 1381 هم 2/21 درصد پیش بینی شده بود که در عملکرد به 19 درصد رسیده است پس می توان گفت که در پیش بینی های صورت گرفته نمی شود اعتماد کرد ولی در سرمایه گذاری احداث تأسیسات فاضلاب سهم سرمایه گذاری دولت روبه کاهش است که در سال 1378 که 4/69 درصد بوده تا سال 1383 به 1/45 درصد رسیده است. که این یک رشد منفی 3/8- درصد را داراست که بیانگر دخالت بیشتر شرکتهای آب و فاضلاب در امر احداث تأسیسات فاضلاب و بخش های خصوصی است و تا حدودی شاید از بار مالی دولت کاسته شود. استان اصفهان 45 درصد و چهارمحال و بختیاری 40درصد و همدان۵۱درصد بیشترین جمعیت شهری زیر پوشش شبکه فاضلاب شهری را دارا هستند. نسبت جمعیت شهری قابل دسترسی به فاضلاب شهری در ایران نسبت به کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه خیلی پایین است که قابل مقایسه نیست. با عنایت به اینکه میانگین آن در ایران 19درصد، در کشورهای توسعه یافته 95 درصد و در کشورهای در حال توسعه هم تقریباً 64درصد است که نشان می دهد به ساماندهی فاضلاب در ایران توجه چندانی نشده است و باید موضوع طراحی شبکه فاضلاب شهری بیشتر مورد توجه قرار گیرد.
همچنین براساس بررسی های انجام شده، سرانه مصرف آب در ایران 1360متر مکعب است در صورتی که میانگین جهانی آن۶۵۰ و میانگین کشورهای درحال توسعه 520 و میانگین کشورهای توسعه یافته 1200 مترمکعب است که نشان دهنده مصرف بالای آب در ایران است. از سوی دیگر میانگین مصرف آب شهری به منابع آب در ایران به 39 درصد می رسد در صورتی که این رقم در دنیا 17درصد و کشورهای درحال توسعه 16 درصد و کشورهای توسعه یافته 21درصد است که این روند نشان دهنده بالا بودن مصرف آب و در نهایت مواجهه مردم با بحران آب است.