در هم شکستن دژهای دفاعی بصره

تهیه و تنظیم : احسان کبیریان/ اصفهان دانشکده افسری سپاه
ان ینصرکم الله فلا غالب لکم فمن ذا الذی ینصرکم من بعده و علی الله فلیتو کل المومنون آن عمران 160
دوران هشت سال دفاع مقدس جمهوری اسلامی ایران در برابر هجوم نظامی رژیم عراق ـ که با ترغیب آمریکا آغاز شد و با پشتیبانی همه قدرت های سیاسی , نظامی و اقتصادی جهان ادامه یافت ـ از بارزترین مقاطع حیات حقیقی این مرز و بوم است .
در دوران دفاع مقدس منطقه عمومی شرق بصره همواره از اهمیت سیاسی و نظامی ویژه ای برخوردار بود و می توان بیان کرد که از نظر فرماندهان یکی از مناطق مهم عملیاتی به شمار می رفت .
در این منطقه , شلمچه نزدیکترین راه برای تصرف یا نزدیک شدن به شهر بصره بود. بعد از پیروزی و موفقیت صددرصد در عملیات والفجر 8 که سبب ایجاد وضعیت جدید در جنگ و تغییر توازن به سود ایران بود . فرماندهان ذهن خود را برای عملیات در سال 65 به شرق بصره معطوف نمودند. در همین برهه از زمان مسایل سیاسی ـ نظامی خاص بر کشور حاکم بود. بحث و تبلیغات وسیع و گسترده بر « تعیین سرنوشت جنگ » که در سال هفتم جنگ شدت گرفت و پیدایش این وضعیت به منزله آغاز شمارش معکوس برای خاتمه یافتن آن ارزیابی می شد. با تنوع , شدت وسرعت وقوع رخدادهای جنگ تدریجا کلیه ظرفیت های لازم برای تداوم آن رو به اتمام بود , به همین دلیل با مشاهده علایم موجود , برخی از تحلیل گران چنین پیش بینی می کردند که زمان خاتمه یافتن یکی از طولانی ترین جنگ های سده معاصر فرا رسیده است . به طوری که آقای هاشمی رفسنجانی در نمازجمعه تهران تاکید می کند; « وضع جنگ الان به جایی رسیده که هر محاسبه نشان می دهد که ما باید هر چه زودتر جنگ را به پایان برسانیم . » (1 )
در چنین موقعیتی افشای قضیه « مک فارلین » 12 آبانماه 1365 کلیه تحولات سیاسی , نظامی روز را تحت تاثیر قرار داد و امکان خاتمه یافتن جنگ از میان رفت واوضاع برای ایران سخت و دشوار شد.
ماجرای « مک فارلین » از این قرار بود که با ربوده شدن هواپیمای تی ـ دبلیو ـ ای آمریکا و برخورداری ایران از امکان بالقوه در حل معضل هواپیما ربایی وهمچنین آزادی گروگان های غربی در لبنان توسط ایران , ضرورت تمایل هر چه بیشتر آمریکا به ایران روشن شد وبا ماموریت سری « رابرت مک فارلین » مشاور سابق رئیس جمهور آمریکا به ایران و تامین برخی از لوازم یدکی تجهیزات مورد نیاز ایران در پی جلب نظر مسئولین ایران بر آمدند. افشای خبر این سفر توسط نشریه لبنانی « اشراع » و سپس با اعلام رسمی از سوی مقامات ایران بازتاب بسیار گسترده ای در محافل داخلی و خارجی داشت و بحرانی عمیق را در منطقه ایجاد نمود . (2 )
در این موقعیت دشوار فرماندهان جوان ایرانی منطقه عملیاتی شلمچه و تصرف شهر بصره را ـ که از مدت ها قبل , سپاه پاسداران انقلاب اسلامی آن را طرح ریزی کرده بود ـ در دستور کار خود قرار دادند.
در این میان آمریکایی ها برای به دست گرفتن ابتکار عمل و جبران کاستی های ناشی از ماجرای مک فارلین به حمایت و تلاش های همه جانبه خود از عراق افزودند تا با ارائه اطلاعات جدید به عراق تبعات ناشی از ناخوشنودی از آمریکا را جبران نماید.
عملیات کربلای 4 با این وضعیت خاص سیاسی , نظامی با امید کسب پیروزی در تاریخ 65,10,3 با رمز مقدس محمد رسول الله (ص ) آغاز گردید و بعد از 24 ساعت پس از شروع , فرمانده کل سپاه به دلیل افشای عملیات که آن هم بر اساس اطلاعاتی که آمریکا به عراق داده بود وبه دلیل همگون بودن منطقه با عملیات والفجر 8 و استفاده عراقی ها از تجاربشان توقف عملیات را صادر کرد و عراقی ها بلافاصله از آمریکایی ها به دلیل واگذاری اطلاعات اساسی به این کشور تشکر کردند.
عراقی ها در رسانه های دنیا تبلیغات زیادی را نسبت به پیروزی خود انجام دادند , هر شب در مناطق عملیاتی جشن می گرفتند و هلهله می کردند و هزاران تیر رسام به شکرانه این پیروزی شلیک می کردند.
در چنین وضعیتی جلسات ویژه ای توسط فرماندهان ایرانی تشکیل می شود , فرماندهان عالی جنگ پس از برگزاری یک جلسه 5 ساعته تصمیم قطعی برای اجرای عملیاتی گسترده در همین مکان اتخاذ می کنند. کارشناسایی خطوط دشمن با سریع ترین شکل ممکن شروع و توجه اصلی در این منطقه به عمق آب معطوف می گردد و راه کارهای مناسب برای عبور بررسی می شود.
برادر محسن رضایی در باره اجرای این عملیات می گوید :
« ما الان در وضعیتی هستیم که باید به سرعت بر خودمان غلبه کنیم ... تنها راه حلی که باید در نظر داشته باشیم این است که با یک روحیه ایثارگرانه , هم صداقتمان را به امام خمینی (ره ) نشان دهیم و هم به خداوند متعال ثابت کنیم که ما برای آخرتمان می جنگیم و ... » (3 ) و بدین ترتیب در طول جنگ برای اولین بار چنین حملات گسترده و پیچیده ای در زمان 15 روز طرح ریزی و آماده اجرا می شود .
ساعت یک وسی و پنج دقیقه بامداد 19 دیماه 1365 , 200 گردان شهادت طلب سپاه در قالب قرارگاه های کربلا ـ قدس و نجف با شنیدن رمز مقدس یا زهرا(س ) به یکباره با خروش رعد آسا بر سر دشمن غافل فرود می آید که بر خلاف تصور فرماندهان خودی دشمن به هیچ یک از محورهای عملیاتی به طور کامل هوشیار نبود و صد درصد غافل گیر می شود.
ارتش عراق که کاری جز جلوگیری از تعمیق عملیات نداشت دیوانه وار 400 گردان خود را وارد منطقه کرد و بیش از 60000 کشته و مجروح بر جای گذاشت .
45 روز شدیدترین درگیری بین ایران و عراق روی داد که رزمندگان اسلام با موانعی چون کانال پرورش ماهی , سنگرهای مثلثی شکل , نهر دوئیجی , نهر جاسم , کانال زوجی , سنگرهای نونی شکل , سیم خاردارهای حلقوی و خورشیدی ـ که به گفته گوینده رادیو عراق زمین منطقه شرق بصره با تایید 4 کشور آلمان , آمریکا , انگلیس و فرانسه , 93 درصد مسلح بود ـ رو به رو شدند و خود را به نزدیکی تنومه عراق رساندند به طوری که صدام در یک مصاحبه اعلام کرد که من اگر 10 سرباز مانند بسیجیان ایران داشتم , دنیا را فتح می کردم . (5 )
با این پیروزی نشان شجاعت , اخلاص , ایثار و فداکاری بار دیگر بر پیشانی بسیجیان ما حک شد , و چه زیبا در روز هشتم این عملیات بعد از توصیف وضع ناخوشایند عملیات توسط برادر محسن رضایی به آقای انصاری در بیت امام (ره ) , بنیانگذار جمهوری اسلامی در پیام خود به رزمندگان می فرمایند :
« از خداوند متعال پیروزی نهایی رزمندگان را خواستارم عزیزان من بکوشید خداوند متعال با شماست و اینجانب دست و بازوی شما را می بوسم . والسلام علیکم و رحمته الله » (6 ) در این عملیات فرماندهان بزرگی چون « حسین خرازی » فرمانده لشکر 14 امام حسین (ع ) , « اسماعیل دقایقی » فرمانده لشکر 9 بدر و حجه الاسلام « عبداله میثمی » روحانی مجاهد و مسئول دفتر نمایندگی امام در قرارگاه خاتم الانبیا(ص ) که در سخت ترین شرایط رزمندگان و بسیجیان را همراهی می کردند , شهید شیرین شهادت را نوشیدند وبه خیل همرزمانشان پیوستند. شهید بزرگوار حاج حسین خرازی در توجیه نیروهایش می گوید : « عملیات اینجا عاقلانه نیست عاشقانه است . »
عملیات بزرگ و مقتدرانه کربلای 5 بعد از فتح فاو موفقیت برترسیاسی ـ نظامی ایران را تثبیت کرد و بصره را در برد توپخانه خودی قرار داد تا صدام از بمباران شهرهای ایران منصرف گردد.
آغاز این عملیات در زمین با ارزش شرق بصره و پیشروی در عمق استحکامات دشمن در موقعی که عراق تبلیغات نسبتا وسیع و گسترده ای را مبنی بر شکست ایران اجرا می کرد از اهمیت زیادی برخورداربود.
شکستن خطوط و استحکامات دشمن و پیشروی در زمین شرق بصره , توانایی ها و قابلیت های نظامی عراق را مجددا پس ازفتح فاو درسال 64 زیر سئوال قرار داد روزنامه آبزرور پاریس می نویسد : « برای اولین بار از آغاز جنگ تا کنون , کارشناسان و ناظران غربی در مورد امکانات دفاعی عراق دچار تردید شده اند . » (7 ) هفته نامه نیوزویک نیز بعد از این عملیات اشاره می کند : « تهاجم ایرانی ها در نزدیکی بصره , حداقل یک چیز را در خصوص جنگ ایران و عراق تغییر داده و آن این است که برای اولین بار این احتمال که یک طرف حقیقتا بردیگری پیروزی شود مطرح ساخته است . » (8 )
روزنامه دیلی تلگراف این عملیات را مقصد عملیات بزرگتری بر شمرده و می نویسد : « تحلیل گران جنگ معتقدند ایران اینک به حمله بزرگ دیگری نیاز دارد که کار جنگ را پیروزمندانه خاتمه دهد . » (9 )
نیویورک تایمز نوشت : « ایران می تواند پیروز جنگ باشد وشکست نخواهد خورد ولی عراق جنگ را نخواهد برد . » (10 )
این عملیات در حالی پایان یافت که علی رغم تثبیت توازن جنگ به سود ایران دامنه فشار علیه ایران گسترش یافت و موانع و دشواری های ادامه جنگ و فائق آمدن بر مشکلات وبرخورداری از وضعیت مناسب برای خاتمه دادن جنگ , بیش از گذشته خودنمائی می کرد به همین دلیل این سئوال در برابر مسئولین وتصمیم گیرندگان سیاسی و نظامی به وجود آمده بود که در وضعیت موجود چه راه حلی برای ادامه پیروزمندانه جنگ یا خاتمه شرافتمندانه آن وجوددارد؟