از بیانیه تهران تا قطعنامه نیویورک

همزمان با معلق ماندن تصمیم ایران در عدم‌خروج از پیمان ان.پی.تی، خودداری از کاهش سطح مناسبات با روسیه و چین به‌دلیل حمایت از تصویب قطعنامه چهارم تحریمی و تنها تصویب طرح الزام دولت به کاهش همکاری‌ها با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و آن هم تنها در قالب پیمان ان.پی.تی و صدور بیانیه شورای‌عالی امنیت ملی در محکومیت قطعنامه چهارم و با وجود تحریم‌های گسترده شورای امنیت علیه برنامه هسته‌ای ایران دیگر کشورها و اتحادیه‌های بین‌المللی هم اعلام کرده‌اند که با تصویب تحریم‌های یکجانبه دایره تحریم‌ها علیه ایران را گسترش خواهند داد.
تحریم‌های یکجانبه استرالیا علیه بانک ملت و فرمانده قرارگاه خاتم‌الانبیاء جانشین فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، توافق بر سر تحریم‌های جدید در نشست وزرای امور خارجه 27 کشور اتحادیه اروپایی در لوکزامبورگ و تصمیم کنگره آمریکا برای تحریم‌های یکجانبه علیه ایران تا 3 هفته دیگر از دیگر اقداماتی است که متعاقب صدور قطعنامه 1929 صورت گرفته یا صورت خواهد گرفت. اگر چه پیش‌بینی می‌شود که صادرات نفت خام ایران از جانب اتحادیه اروپایی و یا حتی آمریکا تحریم نخواهد شد، ولی از راه قطع سرمایه‌گذاری‌های خارجی، ممانعت از ارسال قطعات فنی و همچنین خودداری از بیمه فروش محمولات نفتی، تولید نفت و گاز و همچنین بازاریابی و صادرات نفت خام ایران با دشواری‌های بسیاری روبه‌رو می‌شود.
تهران هم در مقابل و با درک این مسئله بهره‌برداری از میادین نفتی را هفته گذشته به کنسرسیومی از شرکت‌های داخلی واگذارد کرد. فازهای۱۳، ۱۴، ۲۲، ۲۳و24 پارس‌جنوبی در مناقصه‌ای داخلی با مبلغ بیش از 21هزار میلیارد تومان به مجموعه‌ای از شرکت‌های ایرانی واگذار شده که قرارگاه خاتم‌الانبیاء نیز در آن مشارکت دارد. برای توسعه این دو فاز پارس‌جنوبی، قرارگاه خاتم‌الانبیاء به همراه شرکت‌های صدرا، ملی حفاری و مهندسی و ساخت تأسیسات دریایی کنسرسیوم تشکیل خواهند داد.
رویکرد وارونه هسته‌ای غرب
ایران در نشست ژنو و در آخرین دور از مذاکرات خود با گروه 1+5 که نهم مهر ماه گذشته ـ اول اکتبر ـ برگزار شد، موافقت اصولی خود را برای ارسال ذخیره اورانیوم غنی شده خود به روسیه برای پالایش و تأمین سوخت مورد نیاز برای رآکتور تحقیقاتی تهران اعلام کرد.
براساس این توافق، قرار بود ایران اورانیوم غنی شده خود با غلظت پایین را به روسیه بدهد تا در آنجا به اورانیوم با غنای 75/19درصد تبدیل شده و سپس فرانسه آن را به میله‌های سوخت تبدیل کند. ویلیام برنز، نماینده آمریکا در نشست ژنو و در حاشیه در دیدار با جلیلی، همتای ایرانی‌‌اش بر سر ارسال 1200 کیلوگرم از 1500کیلوگرم اورانیوم غنی شده ایران با غنای 5/3 تا 5درصد برای تبدیل به 200کیلوگرم اورانیوم با غنای 75/19درصد توافق کردند؛ توافقی که البته بعدها مورد تکذیب تهران و تردید گروه وین شامل روسیه، فرانسه، آمریکا و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی قرار گرفت.
البته در آن زمان این نکته قابل طرح بود که تلاش و به تعبیر بهتر تعارف به مذاکره از سوی اتازونی‌ها، بهره‌گیری از راهبرد مذاکره به‌مثابه ابزار تعدیل خواسته‌های فزون یافته ایران در سازوکار کنترل شده مذاکرات است؛ سازوکاری که در قالب دیپلماسی هویج و چماق پاسخ به خواسته‌های غرب از سوی ایران را دنبال می‌کرد.
به‌واقع افزودن چاشنی 4قطعنامه و 2بیانیه به مکانیسم خنثی مذاکرات هسته‌ای هنگامی که نتوانست قطار سرعت گرفته برنامه هسته‌ای ایران را با دست انداز مواجه سازد کاخ سفید بدون توجه به این امر که قطار هسته‌ای ایران اصولا ترمز ندارد، با عقب‌نشینی از این خواسته همیشگی، ابتکار طرح مذاکرات را مطرح ساخت.
خواستی که برگرفته از تنگناهای منطقه‌ای نظیر بحران عود یافته افغانستان و معمای لاینحل صلح اعراب و اسرائیل بود. تحول در گفتار و چرخش در رفتار که نهایتاً به یک عقب‌نشینی مقطعی از خواسته‌های کاخ سفید منجر شد از یک‌سو اقدامی اعتمادساز برای یافتن رهیافت‌هایی برای گفت‌وگوهای بیشتر و از سوی دیگر هم پادگردی مصلحت‌آمیز برای مشارکت بیشتر تهران در حل معادله چند مجهولی امنیتی افغانستان بود. سکه‌ای که هر کدام از دو روی آن می‌افتاد، باب طبع ایران قرار می‌گرفت و بازی دو سر بردی برای واشنگتن می‌بود.
این امر بدان معنا بود که مذاکرات اکتبر یک تله دیپلماتیک برای تهران است؛ تله‌ای که در آن رؤیای خلع سلاح دیپلماتیک تهران جست‌وجو می‌شد تا از این رهرو با اقناع افکار منفعل جامعه جهانی و متحدان چند‌پاره واشنگتن حرکت به سوی تحریم‌های بیشتر پذیرفتنی‌تر جلوه دهد. در آن زمان اوباما با گام پیش نهادن در این راه و فرستادن برنز می‌خواست بگوید که سایه تهدید و تطمیع گرم از فراز روابط دو کشور رخت برخواهد بست اگر با اقدامات متقابل تهران اقناع شود؛ اقناعی که تنها تعلیق فعالیت‌های هسته‌ای ایران را نشانه رفته است.
البته همزمان هم این احتمال را پنهان نمی‌کند که اشتیاقش به گفت‌وگو و مذاکره زودتر می‌تواند به جمع شدن تفکر چند پاره و متحدان پراکنده آمریکا بر سر میز تحریم منجر شود. این امر بدان معناست که دست یافتن بر کرسی اجماع جهانی علیه ایران برای چماق زدن‌های شدیدتر، سهل‌تر خواهد بود. اشتیاقی که پیش از این با مصالحه با چین بر سر تعرفه واردات فولاد، مسئولیت تبت، تایوان و روسیه بر سر استقرار سامانه دفاع موشکی ایالات متحده در شرق اروپا پاسخ داده شده بود. آمریکا گمان می‌کرد که با طرح دوباره مبادله سوخت و مخالفت تهران شروع دور جدید تحریم‌ها را سرعتی مضاعف خواهد بخشید.
بر این مبنا ایالات متحده سعی داشت با گذشت بیش از 8 ماه، اما همچنان ایران را به مبادله سوخت 5/3 تا 5 درصد با سوخت با غنای 20 درصد وادار کند. از این‌رو رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر ترکیه و لوئیز ایناسیو لولا داسیلوا، رئیس‌جمهور برزیل را راهی تهران کرد تا در قالب میانجیگران هسته‌ای از تهران بخواهند طرح مبادله را بپذیرد؛ مبادله‌ای که البته در توافقنامه تهران برخلاف توافقنامه وین به طرح تحویل سوخت تغییر یافته بود.
اما ایالات متحده و تروئیکای اروپایی با مشاهده توپ هسته‌ای در زمین خود و برخلاف انتظار و بی‌توجه به مفاد توافق تهران و مکاتبات ایران با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و گروه وین و انعطاف اعتمادساز ایران تنها پس از 23 روز از گذشت این توافقنامه، قطعنامه 1929 را به تصویب رساند.
این تجربه تلخ دیپلماسی هسته‌ای نشان می‌دهد که با بازخوانی مذاکرات صورت گرفته قبلی هم برآوردی غیر از اتخاذ راهبری دوگانه در مواجهه با پرونده هسته‌ای ایران نداشته است.
ارائه مشوق‌های تجاری و بازرگانی در قالب هویج‌های تشویقی به ایران همان راهی را رفته که تنبیه‌های مالی و اقتصادی در قالب چماق‌های تحریمی پیموده است. آمیزه‌های دوگانه از هویج و چماق در پروسه مذاکرات هسته‌ای با هدف بهره‌گیری از پتانسیل‌های دیپلماسی خلاق برای ممانعت از دستیابی ایران به سطح بالاتری از فناوری هسته‌ای تببین شده است.
تمایل دیرهنگام و شگفتی توافق تهران هم صرفاً راهبردی دیرپا برای کنترل هدفمند مهره ایران در پازل مذاکرات هسته‌ای قابل ارزیابی است. سازوکاری که به شکلی هوشمندانه و با بهره‌گیری از آشفته‌سازی‌ رسانه‌ای و جنجال‌سازی‌ خبری به حاشیه راندن محتوای گفت‌وگوها را نشانه می‌رود. شاخصی بارز که عموماً با حفظ بستر سیاسی و رسانه‌ای سنگین بر سر مذاکرات سوپاپ اطمینانی را فراروی غرب می‌گشاید تا از این رهرو از منگه دیپلماتیک ایجاد شده بگریزد. گریزی که نتیجه آن در گرو خواست و تمایل عینی و عملی به مذاکره تبلور می‌یابد نه‌مذاکره برای مذاکره.