همکاری در روابط بین‌الملل

محمود کریمی
همکاری و اختلاف دو نوع رابطه دولتها تلقی می شوند اما این دو لزوما انواع روابط متضاد نیستند، روابط سیاسی بندرت عاری از اختلاف هستند. به طورکلی دولتها منافع ملی خود را آنگونه که مشخص می سازند، دنبال می کنند. همه دولتها هدفهای حیاتی و میان مدتی مانند امنیت، استقلال، وحدت ملی و رفاه اقتصادی را دنبال می کنند. دولتها خیلی زود درمی یابند که هماهنگ سازی سیاستها با دولتهای دیگر، ایجاد ترتیبات مبتنی بر عمل متقابل و تنظیم انواع قواعد و دستورها و مقرراتی که به آنها اجازه می دهد مناسبات خود را بر پایه ای استوار و قابل پیش بینی مبتنی سازد، برای دستیابی به برخی اهداف و ارزشها کارایی بیشتری دارد. ‏محققان روابط بین الملل در مورد همکاری تعاریفی را ارائه داده اند،جوزف فرانکل کنش متقابل بدون کشاکش در روابط دولتها را همکاری می داند. رابرت کوهن همکاری را نمایانگر شرایطی می داند که در آن بازیگران شرکت کننده از طریق فرایند هماهنگ سازی خطی مشی ها برای سازگار ساختن رفتار خویش با نیازهای دیگران گام هایی بر می دارند. از نظر کوهن همکاری سرشتی سیاسی دارد، زیرا مستلزم سازگاری یافتن شرکت کنندگان با نیازها و منافع یکدیگر است. ‏
هالستی شرایطی را برای همکاری میان دولتها و هماهنگی در خطی مشی ها لازم می داند. ‏
هماهنگ یا مکمل بودن منافع، مقاصد و نیازهای دولتها.‏
توزیع عادلانه هزینه ها، خطرها، مسئولیتها، پاداشها، میان طرفهایی که با هم همکاری دارند.‏
اطمینان به اینکه تعهدات اجرا خواهند شد و اینکه درجه احتمال شکست آنها پایین باشد.‏
کنشهای متقابل که تقریبا بر اساس عمل متقابل هستند، در این مورد قابل اعتماد بودن و قابل پیش بینی بودن اعمال لازم است. ‏
ارزش های مشترک سیاسی و اجتماعی، منافع مشترک و بهره مندی متقابل، تصویری واحد از یک تهدید فرضی و یا تعریف واحد از امنیت، وابستگی و نیاز متقابل و بالاخره گستردگی ارتباطات در میان واحدها، مجموعه شرایطی است که نظریه پردازان روابط بین الملل کم و بیش وجود آنها را برای فراهم آوردن زمینه همکاری و همگرایی لازم می دانند. داد و ستد و مبادلات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تیز می تواند همبستگی دولتها را گسترش دهد. بر این اساس هر قدر میزان مبادلات و وابستگی متقابل دولتها با یکدیگر بیشتر شود، آنها بیشتر به هم نزدیک می شوند. البته این نکته را نیز باید در نظر داشت که صرف وجود مبادلات منجر به همگرایی نمی شود مگر اینکه فرایند ارتباطی با پاسخگویی متقابل همراه باشد. ‏
هر چه تشابه نظام های حکومتی بیشتر باشد سازگاری آن بیشتر خواهد بود و برعکس وجود رژیمهای سیاسی متفاوت مانع همبستگی می گردد. مشابهت نظام های حکومتی تاکید بر ارزشهای یکسان از سوی آنها را به دنبال دارد که این امر در همسو شدن جهت گیری های آنها بسیار موثر است. در مناطقی که ارتباطات( ارتباطات شخصی، رسانه های گروهی، رفت و آمدها و مبادلات نخبگان و نقل و انتقالات) در بین کشورها در سطح بالایی قرار دارد همبستگی بسیار بیشتر از مناطقی است که از سطح پایین ارتباطات برخورداند. چگونگی توزیع قدرت در سطح یک منطقه جایگاه هر یک از کشورهای منطقه و میزان تاثیر و نقش آنها را در روند همکاری و همگرایی منطقه ای آشکار می سازد.
در صورتی که یک منطقه دارای یک قدرت منطقه ای برتر باشد با حمایت این قدرت برتر از همکاری و همگرایی، همگرایی منطقه ای تقویت می شود. اگر یک منطقه با تمرد قدرتهای منطقه روبرو باشد، اگر این قدرتها با یکدیگر به سازگاری برسند و مشابه و مکمل همدیگر باشند، امکان موفقیت روند همکاری وجود دارد ولی در مناطقی که این قدرتها هیچگونه سازگاری با یکدیگر ندارند بلکه در رقابت با هم برای کسب موقعیت منطقه ای به سر می برند، این روند همکاری را مختل می سازد و به جای آن رقابت های دائمی بروز می کند.‏دخالت قدرتهای بانفوذ در یک منطقه می تواند موجب رقابت در میان دولتهای آن منطقه شود و یا برعکس همکاری کشورهای آن منطقه را به دنبال می آورد. نوع کمک نظامی و دخالت قدرتهای بانفوذ بر روابط اثر می گذارند.
قدرتهای بانفوذ معمولا بر علل و انگیزه های روابط کمتر از سایر عناصر ساختار روابط تاثیر می گذارند. هر چه قدرتهای بانفوذ در یک منطقه کمتر باشد و یا تفوق یک قدرت بانفوذ بر دیگر قدرتها به نحوی بارز باشد که آنها را تحت الشعاع قرار دهد، کشورهای آن منطقه بیشتر به سوی همکاری سوق داده می شوند و برعکس تعدد قدرتهای بانفوذ می تواند رقابت را جایگزین همکاریهای منطقه ای سازد. نکته آخر اینکه نوع روابط قدرتهای بانفوذ در یک منطقه نیز نقشی اساسی در ایجاد زمینه همکاری و یا رقابت کشورهای یک منطقه ایفاء می نماید، همسویی آنها با یکدیگر موجب کاهش رقابتها و منازعات می شود و برعکس رقابت آنها با یکدیگر رقابت کشورهای منطقه مورد نفوذ را به دنبال می آورد.‏