عبور از هیأت‌سالاری

نظام‌الدین قهاری
در خوشبینانه‌ترین تحلیل، گرایش فعالان داخلی به تجمع در تشکل‌های سیاسی را باید در مقوله افزایش تجارب و تعقل سیاسی قرار داد و پی بردن بر ضرورت تشکیل نهادهای مدنی به منظور اعمال هر اقدام اجتماعی را به آن افزود. مسلماً فضای نسبتاً بازی که برای گفت‌وگو و توسعه و افزایش کمی و کیفی نوشتارهای مختلف در هشت سال ریاست جمهوری آقای خاتمی به وجود آمد و توصیه‌های ایشان بر توسعه جامعه مدنی و مردم‌سالاری و تجاربی که بعد از گذشت 27 سال از انقلاب 22 بهمن کسب گردید، نیز مؤثر بوده است.
اصولاً تشکل‌های سیاسی به صورت حزب یا سازمان و... که بعد از انقلاب مشروطه در ایران به وجود آمدند مربوط به دوران مدرن اروپا است و در جوامعی شکل می‌گیرد که جامعه وضع پایدار و تثبیت شده داشته و طبقات مختلف در آن نیز بوجود آمده باشد. این شرایط در جوامع صنعتی با زیرساخت فکری لیبرالیسم صنعتی (فرهنگی و علمی) ارتباط نزدیک دارد که قابل قیاس با جوامع در حال گذار و با بینش‌های عمیق سنتی نیست. به هر حال احزاب جوامع مدرن دارای برنامه‌های از پیش تدوین شده می‌باشند که با در نظر گرفتن نظرات و منافع اعضا و حک و اصلاح آن به جامعه عرضه و از آن دفاع می‌گردد و سعی می‌نمایند از راه‌های قانونی به اجرا گذاشته و خواسته‌های اعضاء خود را کسب نمایند. ضمناً به مرور زمان هم‌فکری و همکاری و گذشت و فداکاری هم در بین اعضا به وجود آمده نهادینه و پایدار می‌گردد. اعضای این چنین احزابی دارای تجارب سیاسی و اقتصادی عملی فراوان بوده و از توان مدیریت اجرایی بالایی در تمام سطوح جامعه برخوردارند. این احزاب برای احراز پست‌های قضنه و اجرایی بر اساس موازین قانونی برقابت‌های سالم با یکدیگر می‌پردازند و در مواقع ضروری هم به تشکیل جبهه یا ائتلاف‌های کوتاه یا دراز مدت با یکدیگر دست می‌زنند.
این احزاب معمولاً از گردهم‌آیی نمایندگان هژمونی نهادهای مختلف مدنی و اجتماعی زیر مجموعه حزبی، شامل انجمن‌ها، اتحادیه‌ها، سندیکاها، کانون‌ها، تعاونی‌ها و گروه‌های هنری، ورزشی، علمی و NGO ها تشکیل می‌گردد که ضمن همکاری دسته جمعی برای حفظ حقوق و رعایت منافع و خواسته‌های زیر مجموعه‌ها و هم‌آهنگی بین آن‌ها به هم‌فکری ایدئولوژیک و ایجاد ارتباط و اعتماد و همکاری‌های منظم می‌رسند.
ائتلاف از خرد تا کلان معمولاً همکاری و همیاری بین افراد (از دو نفر به بالا) و یا گروه‌ها و تشکل‌های سیاسی و اجتماعی به منظور انجام یک کنش کوتاه مدت انجام می‌گیرد و پس از پایان آن ممکن است پایان پذیرد. ائتلاف‌ها معمولاً برای شرکت در انتخابات صورت می‌پذیرد. زیرا افزودن آرای افراد منفرد یا گروه‌هایی که به تنهایی امکان موفقیت در انتخابات را ندارند امکان موفقیت کاندیداهای مؤتلف را افزایش خواهد داد. طرف‌های ائتلاف سعی می‌کنند اهداف مشترک را تعقیب کنند و زمینه پیروزی را طوری فراهم نمایند که به عنوان تجربه‌ای موفق و مفید بعدها هم بتوان از آن بهره‌گیری کرد. جبهه‌ها معمولاً برای نیل به یک هدف و خواسته مشترک عمومی که منافع عامه را در بر داشته باشد، تشکیل می‌گردد. جبهه از اتحاد بین سازمان‌ها احزاب و اتحادیه و گروه‌ها و افراد مستقر به وجود می‌آید. در گذشته جبهه‌های داخل ایران بیش‌تر برای مقابله با تهاجم نیروها و دولت‌های خارجی تشکیل می‌گردید یعنی کسانی که به سرزمین و منافع ملی و منافع متعلق به ایران نظر سوء و تجاوز داشتند. به عنوان مثال زمانی که نیروهای بیگانه بعثی از غرب کشور ما را مورد تجاوز قرار دادند. تمام سازمان‌های ملی اعم از دولتی یا غیردولتی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و افراد منفرد بسیج شده و به مناطق جنگی هجوم آوردند و جبهه دفاع از میهن را تشکیل دادند. رهبری در این جا با امام خمینی بود.
در زمان اوج نهضت ملی که با کوشش عموم ملت برای استیفای حقوق ایران از شرکت نفت انگلیس همراه بود، جبهه ملی با مشارکت شخصیت‌های ملی ـ سیاسی حول شخصیت دکتر مصدق تشکیل گردید. البته بعضی از آن‌ها عضو احزاب ملی بودند ولی افراد منفرد بسیار بیش‌تر بودند.
برای تشکیل جبهه گسترده و وسیع که از حمایت اکثریت مردم برخوردار باشد، نخست نیاز به ایجاد و ارایه یک انگیزه عام می‌باشد که به سرعت تبدیل به ذهنیت مستمر جمعی گردد. در مرحله بعد رهبری آگاه و هشیار، قاطع، آینده‌نگر و شجاع که ممکن است منفرد یا جمعی باشد.
جبهه‌ها در اکثر کشورهای جهان در مبارزه با نیروهای بیگانه و اشغالگر تشکیل می‌گردد. از این رو از حمایت اکثریت قریب باتفاق مردم برخوردار می‌باشد.
البته حضور احزاب توانمند با کمیت و کیفیت بالا در تشکیل جبهه‌ها قوی و فراگیر از اولویت برخوردار است، اما همان طور ذکر گردید جبهه‌ها که باید مورد حمایت انبوه توده‌ها قرار گیرد در درجه اول نیاز به یک انگیزه عام و رهبری داهیانه دارد و سازماندهی مردم به وسیله افراد با تجربه که در احزاب آموزش دیده‌اند صورت می‌گیرد.
در کشور ما هنوز شرایط تشکیل احزاب، آن‌گونه که گفته شد فراهم نگردیده است لذا اگر تشکیل جبهه‌ای فراگیر ضرورت غیرقابل اجتناب دارد نباید منتظر تشکیل احزاب ماند. از منفردین فراوان می‌توان استفاده کرد. البته مشکلات خاص خود را دارد. در این جا باید به اهداف و ضرورت‌ها اولویت داد. تشکیل همزمان جبهه و احزاب فراگیر هیچ‌گونه مبانیت و تضادی با هم ندارد. البته تشکیل احزاب قوی که بر نهادهای متعدد و مردمی و مدتی استوار بوده و دارای ایدئولوژی مدون باشند نیاز به زمان و فرصت‌های بیش‌تر به دلیل داشتن انگیزه عام که ضرورت اجتناب‌ناپذیر و مجذوب‌کننده‌تر دارد سهل‌الوصول‌تر می‌باشد. بنابراین همراستا و هم‌زمان بودن فعالیت احزاب و جبهه هیچ‌گونه تضادی نداشته و سبب غفلت نمی‌گردد.
جمعی از اصلاح‌طلبان خیلی دیر به فکر تأسیس جبهه حمایت از دموکراسی و حقوق بشر افتاده‌اند و فرصت‌های مفیدی را از دست داده‌اند، در حالی که بعد از خرداد 76 و انتخابات آقای خاتمی با آرای انبوه مردم می‌توانستند میلیون‌ها مردمی که به مدیریت کلان کشور علاقه‌مند شده بودند با عنوان جبهه حمایت از جامعه مدنی و مردم‌سالاری هدایت کرده و به تشکیل سازمان قوی و یک پارچه مبادرت ورزند. اینک با توجه به کنارگزینی آن همه هوادار آقای خاتمی و کنار ماندن از قدرت اکثر اصلاح‌طلبان نباید انتظار موفقیت چندانی را داشته باشند نگران که بخواهند بهای سنگینی بپردازند.
تشکل‌ها و هسته‌ها و محافل‌های دیگر که اپوزیسیون موجود و به اصطلاح قانونی را تشکیل می‌دهند، هنوز از شرایط واقعی تشکل نهادهای مدنی پیش گفته شد. مسلماً سهمی در هیچ یک از بلوک‌بندی‌های آینده قدرت ندارند. چنان‌چه خودشان هم صادقانه اظهار داشته‌اند. در کوشندگی اجتماعی ـ سیاسی خود چشم‌داشتی به قدرت ندارند.
تشکل‌های موجود به دو دسته کلی تقسیم می‌گردند. هیئت‌سالارها که اعضای آنان ریشه‌ها و همبستگی‌های عمیق و محکمی در روابط اقتصادی، اجتماعی، مذهبی، فرهنگی عاطفی و خانوادگی یکدیگر دارند. هیئت‌ها در لابلای قشرهای مختلف مردم متدین به خصوص بازاریان، پیشه‌وران کیسه خرد و کلان، صنعت‌کاران سنتی، توزیع‌کنندگان مواد مصرفی و غذایی از خرد تا کلان نفوذ دارند. تشکلی که به نام هیئت‌های مؤتلفه توانسته جمع کثیری از این هیئت‌ها را متحد سازد، شکل واقعی و نزدیکی به فرهنگ اتحاد عامه مردم را دارا می‌باشد. و سبب سابقه طولانی در ایجاد این اتحاد و پیوستگی و تأثیرات وسیعی که در دوران قبل و بعد از انقلاب، جنگ تا سال‌های اخیر در تحولات کشور گذاشته، هنوز دارای جایگاه مستحکمی می‌باشد. و به سازمان‌بندی حزبی واقعی بسیار نزدیک است. هر تشکل صنفی، اتحادیه‌ای و حتی سندیکایی دیگری که به وجود آید نمی‌تواند با این ائتلاف سابقه‌دار و پرتجربه ارتباط برقرار ننماید.
دیگر تشکل‌های سیاسی که مربوط به دوران مدرن و حتی پیش از مدرن هستند، هنوز چنین روابط عمیقی با طبقات اجتماعی برقرار نکرده‌اند. همچنین تشکیل‌دهندگان سندیکاها و اتحادیه‌ها کم‌تر سراغ آن‌ها می‌روند. بنابراین لایه‌های نازک تکنوکرات‌ها، بوروکرات‌ها دانشجویان فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌ها و... هنوز به آن هژمونی عصر مدرن صنعتی ـ علمی نرسیده‌اند که اتحادیه‌های مستقل و پایداری از خود بسازند. تا بعدها بتوانند پایه‌ها و نهادهای مدنی مثل احزاب را تشکیل دهند و بسیاری از افراد لایه‌های ذکر شده به سبب گرایش به منافع شخصی به سرعت مجزوب تشکل‌های سنتی پیش گفته شده می‌گردند.
تشکل‌های دانشجویی که خیلی به آنان اولویت و اهمیت داده می‌شود، در خوش‌بینانه‌ترین بررسی آماری بیش از ده درصد دانشجویان را تشکیل نمی‌دهند.
بدون انحراف باید گفت تا زمانی که قریب %80 بودجه عمومی در دست دولت از راه فروش نفت و فرآورده‌های آن به دست می‌آید و همه افراد جامعه به این درآمد وابسته هستند، مستقیم یا غیرمستقیم، بنابراین خواه و ناخواه از بودجه عمومی بهره‌برداری می‌گردد.
شاید یکی از دلایل عموم ورود به دوران مدرن و عدم تشکیل نهادهای مدنی غیردولتی همین موضوع باشد که هیچ سرمایه‌گذاری مستقلی در بخش صنایع تولیدی، خدماتی، رفاهی و... صورت نمی‌گیرد و بودجه دولت از مالیات‌های مستقیم تأمین نمی‌گردد.
اما اگر سازمان‌های سیاسی برای فعالیت‌های خود مستقیماً از محل بودجه عمومی کمک بگیرند. یعنی ردیفی در بودجه سالیانه دولت برای کمک به اپوزیسیون در نظر گرفته شود. باید پذیرفت، دیگر نمی‌توان به این سازمان‌ها اپوزیسیون خطاب کرد. هر چند در کشورهای اروپایی کمک‌های دولت به گروه‌های منتقد و اپوزه رایج و شایع است بدون آن که چشم‌داشت حمایت از آن‌ها داشته باشند. ولی در ایران هنوز این فرآیند شاق و غیرممکن به نظر می‌رسد. بنابراین لازم است سازمان‌های سیاسی برای حفظ استقلال رای، استقلال مالی خود را حفظ نمایند و به بودجه عموم متکی نباشند. برای تأمین درآمد مشروع بتوان به اقدامات زیر مبادرت ورزید ـ اختصاص درصدی از درآمد ماهیانه اعضا برای سازمان پذیرش هدایا از سوی هواداران ـ ایجاد شرکت‌های تعاونی، خدماتی و صندوق وام و قرض‌الحسنه. شرکت در خرید و فروش سهام کارخانه‌ها و صنایع داخلی در معاملات بورس فروش محصولات فرهنگی مثل کتاب و نشریات مختلف چاپ آگهی‌های تجارتی در نشریات سازمان، تهیه فیلم‌های سینمای مستند، آموزش و اجتماعی، برقراری تئاتر و کنسرت با هنرمندان و کسب درآمد از فروش بلیط، برپایی نمایشگاه‌های هنری ـ صنایع دستی ـ آموزشگاه‌های علمی و آموزشی و باشگاه ورزشی ـ کار دسته جمعی و ده‌ها از این قبیل کارها راه‌های مناسبی برای کسب درآمد و تأمین هزینه‌ها خواهد بود.