سخنگویی در شرایطی استثنایی

محمدعلی مشکیان
سیدمحمد خاتمی، رئیس‌جمهور پیشین و رئیس فعلی موسسه بین‌المللی گفتگوی فرهنگها و تمدنها 21 و 22 بهمن ماه جاری در نشست «گفتمان اسلام و غرب» با عنوان «چه کسی برای اسلام سخن می‌گوید، چه کسی برای غرب سخن می‌گوید» صحبت خواهد کرد. این کنفرانس توسط مرکز گفتمان دانشگاه نیویورک و موسسه دیپلماسی و روابط خارجی مالزی، در کوالالامپور برگزار می‌شود و در آن نزدیک به پنجاه نفر از شخصیت‌های نخبه سیاسی، فرهنگی، دینی، اقتصاددان و نویسنده اسلامی و غربی و نیز نمایندگانی از سازمانهای بین‌المللی از جمله سازمان ملل متحد شرکت خواهند داشت.
آنچه باعث نگارش این مقال گردید تاملی کوتاه در شرایط استثنایی است که آقای خاتمی در آن «برای اسلام» یا «از سوی اسلام» سخنرانی خواهد کرد. در کنار هم قرار گرفتن چندین واقعه تاریخی مهم و رخدادهای بی‌سابقه امروز ایران و جهان اسلام، موقعیتی بی‌سابقه را برای آقای خاتمی رقم زده است که از یک سو باعث اهمیت فزاینده سخنرانی وی شده و از سویی دیگر کار وی را بسیار سخت و پیچیده کرده است:
1- این سخنرانی به نمایندگی از اسلام، درست یک روز پس از عاشورای حسینی برگزار می‌شود. واقعه‌ای بی‌نظیر در تاریخ اسلام که پیام اصلی‌اش حریت و آزادگی و پافشاری بر «حق» حتی تا پای «جان» است. بسیاری از حرکتهای مهم و مثبت اجتماعی در «جهان اسلام» با تاسی از این رخداد تاریخی و با تکیه بر آن شکل گرفته و از دیگر سو نیز عده‌ای با تحریف همین واقعه و سوء استفاده از این جریان ارزنده و احساسات پاک مسلمانان نسبت به قیام عاشورا، امروزه دست به جنایتهایی کور و انتحاری به نام اسلام می‌زنند که جز شرمندگی جهان اسلام و مسلمانان تاثیر دیگری ندارد. خاتمی می‌تواند در این فرصت زمانی به تبیین ابعاد و اهداف قیام تاریخی و تاریخ‌ساز جد خویش و تفکیک آن از خشونتی که همواره دستاویز جهان غرب علیه اسلام بوده، بپردازد.
2- خاتمی گرچه در این کنفرانس به نمایندگی از جهان اسلام سخن می‌گوید، اما یک ایرانی است. کشوری که خود را ام‌القرای جهان اسلام می‌داند درست در روز سخنرانی خاتمی، سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی خویش را گرامی می‌دارد. انقلابی که بر پایه «اسلام» شکل گرفت و بدون شک تاثیرات بسیاری بر جهان اسلام گذاشت. انقلاب «اسلامی» و حکومت شکل گرفته بر اساس آن در طی سالیان گذشته کنش و واکنش‌های بسیاری با جهان غرب داشته است. در این روز تاریخی، سخنان خاتمی نمی‌تواند بدون ارجاع به انقلاب اسلامی و پیامهای آن باشد.
3- ارجاع گزارش پرونده هسته‌ای ایران به شورای امنیت بدلیل اهمیت کشورمان در جهان اسلام تنشی بی‌سابقه را پدید آورده که خواهی نخواهی کل کشورهای اسلامی با آن درگیرند. امروز اگر نوبت ایران است، دیگر کشورهای اسلامی نیز باید خود را در صف ببینند. عللی که غرب برای دست نیافتن ایران به انرژی اتمی قائل است، عللی کاملاً سیاسی است که بیشتر از آنکه به «ایرانی» بودن ما برگردد به «اسلامی» بودنمان مربوط است. خاتمی در باب این نگاه همواره تحقیرآمیز غرب به جهان اسلام که دستیابی مسلمانان به امکانات پیشرفته و پر اهمیت را تهدید برانگیز می‌انگارد. چه خواهد گفت؟
4- این روزها «جهان اسلام» به خاطر چاپ کاریکاتوری از نبی مکرم اسلام(ص) در نشریات اروپایی، در مقابل «جهان غرب» یکپارچه خشم و اعتراض است. تظاهرات کم‌سابقه و فراگیر مسلمانان سراسر جهان به دلیل توهین به مقدساتشان، اتحادی مبارک بوجود آورده که حول محور پیامبر عظیم‌الشان «اسلام» شکل گرفته است. اتحادی که پیامهای بسیار روشنی برای «جهان غرب» دارد. در اصول ابتدایی گفتمان «تحقیر»، «استهزاء» و «توهین» جایی ندارد یا به بیانی دیگر برباددهنده شرایط گفتگو است. احترام و متقابل و همسان دانستن خود و طرف مقابل، اصل اول «گفتگو» است. آقای خاتمی که در این ایام مهم به نمایندگی از اسلام و بعنوان رئیس موسسه بین‌المللی گفتگوی فرهنگها و تمدنها روبروی غربیان سخن خواهد گفت، می‌تواند اشاره‌ای تاثیرگذار به این زیر پا گذاشتن همیشگی اصل اول گفتگو توسط غرب ـ که سابقه‌ای طولانی و دیرینه نیز دارد ـ داشته باشد.
امروز سیدمحمد خاتمی نه بعنوان یک شخصیت حقوقی سیاسی و رئیس‌جمهور پیشین ایران، بلکه به عنوان یک متفکر و شخصیت حقیقی، توسط جهانیان به سخنگویی از جانب اسلام برگزیده شده است و این افتخاری دیگر برای او و ایران است.
او پنجمین سفر خارجی خود پس از اتمام دوران ریاست جمهوری‌اش را هم درست مثل سفرهای قبلی‌اش با هزینه موسسه خصوصی‌اش و برخلاف ادعای مدعیانش، بدون درخواست و یا استفاده از هیچ‌گونه تشریفات دولتی، با هواپیمایی عادی و از سالن ترانزیت مسافرین معمولی انجام خواهد داد.
برای جناب آقای خاتمی در این شرایط استثنایی آرزوی موفقیت و کسب افتخاری دیگر توسط او برای ایران در این شرایط فوق‌العاده حساس داریم.
همتش بدرقه راه کن ای طایر قدس...