بیداری اسلامی در آسیای مرکزی و قفقاز

ام‌.‌ای‌کریم
ترجمه: علی نورایی‌یگانه
در حال حاضر کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS) یا اتحادیه جماهیر شوروی سابق بیش از 70 میلیون نفر جمعیت دارند. در حکومت کمونیستی دهه هفتاد در این کشورها مسلمانان اغلب هویت اسلامی خود را تحت شکنجه و آزار و اذیت پنهان می‌کردند.
سیاست اصلاحی گورباچف که در سال 1985 به قدرت رسید، سیاست‌های مذهبی و دینی اتحاد جماهیر شوروی را تسهیل کرد. به طور کلی سیاست اصلاحی گورباچف بر بازسازی زیرساخت‌های اقتصادی براساس آنچه او الگوی غربی می‌دانست متمرکز بود. بدیهی است که گورباچف برای برقراری ارتباط با دنیای خارج مجبور به توسعه آزادی بیان شهروندان کشورش بود. بنابراین افراد دیندار کمتر مورد اذیت و آزار قرار می‌گرفتند و در نتیجه خواستار آزادی بیشتر می‌شدند.
اگرچه کودتای کمونیستی سال 1991 برای سرنگونی گورباچف موفق نبود، اما توانست تحولات تاریخی بزرگی را به ارمغان آورد. به دوره کمونیستی پایان داد و باعث ایجاد کشورهای مستقل مشترک‌المنافع شد. اما در عین حال پایانی بر اقتدار گورباچف نیز بود.
در حال حاضر شش جمهوری از اتحاد جماهیر شوروی سابق یعنی آذربایجان، قزاقستان و ازبکستان و ترکمنستان، قرقیزستان و تاجیسکتان عضو کشورهای مستقل مشترک‌المنافع هستند. که به جز آذربایجان پنج جمهوری دیگر در محدود جغرافیایی آسیای مرکزی واقع شده‌اند. به جز این شش جمهوری حدود 20 میلیون مسلمان که از نظر مالی در وضعیت مالی خوبی نیستند نیز در اطراف فدراسیون روسیه - بزرگترین دولت عضو CIS - پراکنده هستند. این تعداد مسلمان عمدتاً در مناطق قفقاز، تاتارستان، باشکارستان و به تازگی در سایر بخش‌های فدراسیون روسیه متمرکز هستند. فدراسیون روسیه به طور کلی 150 میلیون نفر جمعیت دارد.
بیداری اسلامی در آسیای مرکزی و کشورهای مستقل‌المنافع تأثیرات متفاوتی را در مناطق مختلف بسته به آزادی و سیاست‌های مذهبی و دلبستگی افراد به اسلام داشته است. به طور کلی اسلام در سراسر آسیای مرکزی و کشورهای مستقل‌المنافع در ابعاد فرهنگی و آموزشی خود در حال رشد است.
برای مثال، توسعه مساجد و مؤسسات آموزشی (مدرسه) از مکانی به مکانی دیگر متفاوت است. تنها در ازبکستان بیش از دو هزار مسجد وجود دارد. در حالی که در دوره حکومت شوروی در این کشور فقط 400 مسجد وجود داشت.
مساجد جدید مدارس و مراکز اسلامی اغلب توسط مسلمانان بومی محل پشتیبانی می‌شوند. در بسیاری از موارد کمک‌ها و هدایای مالی از سوی سازمان‌های اسلامی آمده است برخی کشورهای اسلامی چون ایران، ‌عربستان و ترکیه و پاکستان و بعضی دیگر نیز کمک‌هایی را ارائه کرده‌اند. این کشورها حتی بورس‌های تحصیلی را به دانشجویان کشورهای آسیای مرکزی برای ادامه تحصیل در کشورهایشان پیشنهاد می‌کنند. تنها در ترکیه، حدود 10 هزار دانشجوی این منطقه در مؤسسات آموزشی مختلف این کشور در حال تحصیل هستند. دانشگاه‌های اسلامی پاکستان و مالزی، برخی دانشگاه‌های عربستان و الجزایر به طور منظم و دائم زمینه تحصیل دانشجویان آسیای مرکزی در کشورشان را فراهم می‌کنند. این دانشجویان همچنین از کمک‌های تحصیلی توسط خود دانشگاه و یا سازمان‌های دیگر نیز برخوردار می‌شوند. برخی دیگر از دانشجویان آسیای مرکزی در لیبی و مراکش و سایر کشورها نیز مشغول تحصیل‌اند.
انجمن جهانی جوانان مسلمان (WAMY) مجمع جهانی مسلمانان (RAbita)، سازمان‌ بین‌المللی آزادی اسلامی، بنیاد و بانک توسعه اسلامی (SAAR) به طور منظم کمک‌هایی را به برنامه‌های آموزشی و دیگر برنامه‌های توسعه‌ای در آسیای مرکزی ارائه می‌کنند. بعضی از این سازمان‌ها نیز شعبه‌هایشان را در مسکو و دیگر شهرهای آسیای مرکزی با مجوز رسمی از دولت‌های محلی تأسیس کرده‌اند.
این سازمان‌ها همچنین مؤسسات نگهداری ایتام و بیمارستان‌ها را نیز از نظر مالی اداره می‌کنند و کمک‌های بشردوستانه دیگری را نیز در این کشور انجام می‌دهند. بانک توسعه اسلامی تاکنون بیش از 4 میلیون دلار به این کشورها کمک کرده است. در نتیجه درگیری‌های نژادی و منازعات منطقه‌ای مثل جنگ در چچن، تاجیکستان، آبخازیا و قره‌باغ بسیاری از ساکنان این مناطق بی‌خانمان شدند و نیاز شدیدی به کمک‌های بشردوستانه پیدا کردند.
علی‌رغم موانع اقتصادی و نابسامانی‌های سیاسی برای بیداری اسلامی در این منطقه کودکان مسلمان از وضعیت تحصیلی ممتازی برخوردارند. والدین مشتقاند کودکانشان یادگیری ارزش‌های اسلامی را از دوره‌های مهدکودک و پیش‌دبستانی شروع کنند. بعد از ظهرها و پایان هفته‌ها (بصورت پاره وقت) اغلب مدارس مشغول ارائه چنین خدماتی هستند.