رویکرد توازن در سیاستگزاری دفاعی مصر

دکتر حمید هادیان
ژنرال ابوغزاله وزیر دفاع سابق مصر، استراتژی نظامی مصر را بدین شرح می‌گوید: «دو اصل استراتژی نظامی و امنیتی مصر ایجاد موازنه نظامی و بازدارندگی در روابط با کشورهای پیرامونی است. سیاست نظامی- امنیتی مصر فقط استقلال، تمامیت ارضی، تأمین امنیت مرزها، سواحل، آبهای زیرزمینی و منابع اقتصادی است.» به نظر می‌رسد که اصول مذکور طی دهه‌های گذشته تاکنون به اشکال ذیل باشند:
1- حفظ و گسترش پیوندهای نظامی با غرب به ویژه با آمریکا به خصوص پس از 11 سپتامبر؛
2- ایجاد بازدارندگی در قبال کشورهای هدف؛
3- موازنه قوا در منطقه؛
«رویکرد» در دیدگاه‌های نظری علوم انسانی به ویژه سیاسی و روابط بین‌الملل بر جنبه‌های کاربردی و فنی و در علوم نظامی بر جنبه‌های تاکتیکی و تکنیکی معطوف است. این مقاله نیز در نظر دارد بر جنبه‌های تاکتیکی و تکنیکی نظامی توازن در روند سیاستگزاری دفاعی جمهوری مصر بپردازد.
کالبد‌شکافی رویکرد تاکتیکی نظامی توازن در روند سیاستگزاری نظامی- دفاعی آن کشور از یک سو به دکترین و استراتژی نظامی ملی و از سوی دیگر به متولیان و شخصیت‌های ذی‌نفوذ در تدوین و تنظیم استراتژی مذکور معطوف است و در این میان نقش ارتش در سیاست‌‌سازی جامعه مصر برجسته‌تر می‌شود.
استراتژی امنیت ملی و استراتژی نظامی ملی که بر محور سیاسیت‌های امنیت ملی و در ارتباط با آنان شکل می‌گیرد، خط‌مشی استراتژیک برای فرماندهان رزمی را فراهم می‌آورند. این نوع استراتژی مقاصد نظامی، تدابیر نظامی و سیاست‌های ملی، منافع ملی، نیروهای نظامی و تدارکات و لجستیک را یکپارچه و تلفیق می‌کند.
استراتژی نظامی ملی که از استراتژی امنیت ملی منشعب می‌شود، تلاشی در جهت ایجاد صلح، بازداشتن دشمن از تجاوز، شکست آن، جنگ و پیروزی است. استراتژی نظامی و سیاست دفاعی راهنمای استراتژیک به منظور به کارگیری نیروی نظامی است. در استراتژی نظامی ملی نظر مشورتی و تعیین کننده شخصیت‌های حقوقی و حقیقی قابل توجه است.
رویکرد تاکتیکی و تکنیکی توازن در استراتژی نظامی ملی و روند سیاستگزاری دفاعی مصر و نیز نقش ارتش و مقامات ارشد نظامی و امنیتی آن کشور در تدوین و تصویب این استراتژی قابل بحث می‌شود. به نظر می‌رسد که در ‌white paper جمهوری مصر رویکرد توازن برای مقابله با 3 نوع تهدید شامل تهدید سیاسی، تهدید سرزمینی و تهدید جمعیتی باشد. این مقاله نیز در نظر دارد تا این رویکرد را در قبال تهدید سرزمینی مورد بحث و تحلیل قرار دهد. مصر در مجاورت مرزی با اسرائیل در صحرای سینا، نوار غزه و گذرگاه فیلادلفیا و نیز با سودان بر سر منازعات تاریخی ارضی و مرزی تهدیدات سرزمینی را احساس می‌کند. بخشی دیگر از امنیت سرزمینی مصر در قبال روند تسلیحاتی منطقه و رقابت تسلیحات غیرمتعارف در خاورمیانه عربی و آفریقایی است. مصر دارای وزن استراتژیک در خاورمیانه عربی و آفریقایی است.
ساختار فکری و اجرایی سیاستگزاری دفاعی جمهوری مصر و سلسله جنگ‌های 1948، 1967 و 1973 اعراب و اسرائیل به ویژه در جنگ اکتبر شکل گرفت. ورود ارتش به سیاست مصر نیز از دهه 60 م آغاز شد و ریشه و زیربنای دولت‌سازی در مصر با ارتش‌سازی در آن کشور گره خورده است. سرهنگ پیاده جمال عبدالناصر، سرهنگ ستاد انورسادات و سرهنگ خلبان حسنی‌مبارک از رهبران مصر و رده نظامیان سیاستمدار به شمار می‌روند.
رویکرد توازن در سیاستگزاری دفاعی مصر در خودکفایی دفاعی آن کشور و حفظ و گسترش پیوندهای نظامی با غرب به ویژه آمریکا دیده می‌شود. حفظ آمادگی نیروهای مسلح مصر و بالا بردن توازن نظامی و رزمی آنان با تهدیدات احتمالی و ایفای نقش مؤثر در ترتیبات امنیتی منطقه‌ای، مصر را در شرکت هر چه بیشتر در مانور مشترک نظامی با آمریکا، بریتانیا و برخی کشورهای منطقه در حوزه مدیترانه و سینا ترغیب کرده است. آشنایی با تسلیحات پیشرفته و شیوه‌های نوین جنگی غرب نیز از دیدگاه برنامه‌ریزان نظامی مصر، گامی در جهت دستیابی به تکنولوژی برتر تسلیحاتی غرب برای پیشبرد رویکرد توازن منطقه‌ای است.
فیلد مارشال طنطاوی از بازدارندگی و توازن به عنوان 2 پایه اصلی در روند دفاعی مصر نام می‌برد.
وی تأکید می‌کند که این دو اصل از طریق خودکفایی دفاعی و پیوندهای نظامی با غرب به ویژه با آمریکا تحقق پیدا می‌کند. تجهیز و نوسازی تسلیحات موجود، خرید تسلیحات پیشرفته و نوین و گسترش صنایع پدافندی- نظامی داخلی از اجزای اصلی این دو اصل به شمار می‌روند.
خودکفایی دفاعی و حفظ پیوندهای نظامی با غرب به ویژه آمریکا در چارچوب رویکرد تاکتیکی و تکنیکی توازن نظامی مصر در منطقه خاورمیانه عربی- آفریقایی در نیروی زمینی مبتنی بر تانک و آتش پر حجم موشک‌های زمین به زمین و در نیروی هوایی مبتنی بر آتش هوا به زمین و سیستم دفاع موشکی است. به خاطر داشته باشید که رهبران نظامی- سیاسی مصر از ناصر تا مبارک از نیروهای زمینی و هوایی بودند. مصر از توازن زمینی- زرهی و هوایی دفاع موشکی برخوردار است. مصر اولین کشور تولید کننده موشک‌های بالستیک زمین به زمین بود که بعدها به عراق و لیبی اشاعه پیدا کردند.
بر اساس سلسله مراتب نظامی ارتش جمهوری مصر، نیروی زمینی ارشد و بزرگترین شاخه نیروهای مسلح است. ساختار سازمانی نیروی زمینی ارتش مصر به دو سپاه، 4 منطقه نظامی و لشکرهای پیاده، زرهی و مکانیزه به همراه تیپ‌های هوابرد، گارد ریاست جمهوری و واحدهای آتش توپخانه و موشکی زمین به زمین است.
ارتش اسرائیل دارای 4 سپاه است و در برخی کشورها قرارگاه جایگزین سپاه می‌شود. جنگ‌افزارهای مصر روسی، آمریکایی و اروپایی و چینی است. اما جنگ‌افزارهای برزیلی نیز در نیروی زمینی آن کشور دیده می‌شود. در مأموریت‌های محوله به نیروی زمینی تانک‌ها، آتش پشتیبانی توپخانه و موشکی رکن اصلی در مانور آن نیرو است. در بین مقامات عالی‌رتبه نظامی مصر این اصطلاح جا افتاده است: «قدرت ارتش از دهانه موشک‌ها است.»
نیروی هوایی ارتش مصر روسی، آمریکا و اروپایی و چینی است. فرماندهی پدافند هوایی و دفاع موشکی رکن اصلی در نیروی هوایی آن کشور است.
مهمترین هدف سیاستگزاران نظامی مصر به کارگیری رویکرد توازن و موازنه قوا در تاکتیک‌های زمینی و هوایی در منطقه خاورمیانه عربی- آفریقایی است. مصر از جمله کشورهایی است که هنوز کنوانسیون تسلیحات شیمیایی را امضاء نکرده است. اگرچه این کشور کنوانسیون تسلیحات میکروبی را در اکتبر 1972 امضا کرده ولی آن را به تصویب نرسانده است. گفته می‌شود که مصر از پتانسیل‌های بالقوه و بالفعل تسلیحات شیمیایی و میکروبی برخوردار است.
به نظر می‌رسد که مصر از این نوع تسلیحات برای تعقیب سیاست توازن و بازدارندگی در منطقه دنبال می‌کند. همچنین مصر گستره رویکرد توازن و بازدارندگی را برای ورود به ترتیبات امنیتی منطقه خلیج فارس دنبال کرد، ولی در سال 1991 با مخالفت عربستان سعودی مواجه شد.
مصر و سوریه از بانیان بیانیه دمشق بودند و خواستار برقراری توازن قدرت در منطقه خلیج فارس و در پی اشغال کویت توسط عراق بودند که با مخالفت عربستان سعودی مواجه شد. همچنین مصر رویکرد توازن را در سیاست عربی نیز به کار گرفته است. آن کشور نقش بسیار مهم در انعقاد قرارداد صلح بین دولت مرکزی سودان و شورشیان جنوب سودان داشته است. جالب اینجاست که خط‌مشی توازن و موازنه قوا در سیاستگزاری خارجی آن کشور نیز دنبال می‌شود:
1- تقویت روابط منطقه‌ای و بین‌المللی در حمایت از فرآیند آزادسازی اقتصادی و اجتماعی؛
2- مشارکت فعال در تلاش برای ایجاد صلح در خاورمیانه عربی و آفریقایی؛
3- گسترش همکاریهای عربی و آفریقایی در تمام حوزه‌ها؛
4- گسترش همکاریهای جنوب- جنوب.
ریشه‌یابی خط‌مشی سیاستگزاری خارجی و دفاعی مصر به رابطه تنگاتنگ بین ارتش و سیاست در آن کشور باز می‌گردد. سیاستمداران نظامی و نظامیان سیاستمدار نقش مهمی در استراتژی دفاعی و نظامی ملی مصر دارند. دولت‌سازی در مصر با ارتش‌سازی همراه بوده است. بسیاری از تجارب ستادی، مجتمع‌های صنعتی- نظامی و مدیریت سیاسی- امنیتی- نظامی به امور غیر نظامی منتقل شده است. صنعت سیاسی در ارتش مصر دولت‌سازی و سیاست‌سازی را در آن کشور میسر کرده است. ژنرال محمد نجیب، سرهنگ ناصر، سرهنگ سادات و سرهنگ خلبان مبارک از نیروهای زمینی و هوایی به کادر رهبری سیاسی مصر راه یافتند.
پست‌های حساس و کلیدی سازمان‌های امنیتی و اطلاعاتی مصر در دست فرماندهان نظامی است و حتی سیاست امور کشوری و امنیت داخلی مصر نیز از سوی ستاد مشترک ارتش مصر تنظیم می‌شود. ارتش نه‌ تنها در سیاست بلکه در امور اقتصادی، کشاورزی، عمران و آبادی و به ویژه صنعتی نقش حساس و سازنده‌ای دارد. ژنرال ابوغزاله نقش بسیار مهمی در تسریع صنعت سیاسی در نیروهای مسلح داشته است. بدیهی است که جامعه شناسی سیاسی مصر بدون در نظر گرفتن نقش ارتش در لایه‌های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فنی آن کشور امکان پذیر نیست. ارتش مصر مانند ارتش ترکیه خود را ضامن قوی در حفظ تمامیت ارضی و حاکمیت ناسیونالیسم عربی در آن کشور می‌داند و معادلات سیاسی نیز در این چارچوب رقم می‌خورد. به نظر می‌رسد که ارتش و سیاست در مصر با روندهای جدیدی شامل تحولات جمعیتی و شهرنشینی و مدرنیسم، مسائل ناشی از رشد اقتصادی و بازسازی و آزادسازی اقتصادی، جوامع راکد و فرسایش کنترل دولت و آزادسازی سیاسی مواجه‌اند.
تحولات اخیر در مصر و برگزاری انتخابات اخیر ریاست جمهوری مصر در این چارچوب قرار می‌گیرد. به نظر می‌رسد که گفتمان جنگ سرد آمریکایی‌ها ثبات و دموکراسی به دموکراسی و ثبات مبدل شده است. شاید گردش ادواری نخبگان در انتخابات اخیر ریاست جمهوری به ویژه در کابینه مصر و نیز ورود نسل جدید از مدیران کشور به هیأت دولت رویکرد داخلی توازن و بازدارندگی در قبال چهار روند نامبرده شده باشد.