فرشاد محمودی
گروه سیاسی - هیات مدیره آژانس بینالمللی انرژی اتمی در جریان اجلاس اضطراری شورای حکام، در قطعنامهای از دبیرکل آژانس درخواست کرده است که پرونده ایران را به شورای امنیت سازمان ملل متحد گزارش کند. بانیان قطعنامه آژانس، ایالات متحده آمریکا، بریتانیا، چین، روسیه، فرانسه و آلمان بودهاند. قطعنامه اجلاس برای دومین بار در تاریخ آژانس، «بدون اجماع» و ناگزیر با رایگیری از تصویب گذشت. جمهوریاسلامی ایران اعلام کرده که اولین پیامد این قطعنامه تعلیق کلیه اقدامهای داوطلبانه تهران خواهد بود. این موضوع را جواد وعیدی عضو هیات نمایندگی ایران در آژانس و سرپرست مذاکرهکنندگان اتمی نیز اعلام کرده است.
ایران در مهر ماه 1382 در جریان سفر همزمان سه وزیر خارجه اروپا به تهران پروتکل الحاقی معاهده منع گسترش سلاحهای اتمی را پذیرفت و در ادامه برای نشان دادن حسننیت فعالیت مراکز اتمی مربوط به چرخه سوخت را به طور داوطلبانه و موقت به حالت تعلیق درآورد. ایران میگوید که موظف به آغاز فعالیتهای مرتبط با غنیسازی اورانیوم است. مجلس شورای اسلامی پاییز امسال در جهت حفظ حقوق ایران در دستیابی به انرژی صلحآمیز هستهای، دولت را موظف کرد تا در صورت ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت، تمامی اقدامهای داوطلبانه را معلق کند. جواد وعیدی عضو هیات مذاکرهکننده ایران و معاون امنیت بینالملل شورای امنیت ملی ایران شب گذشته را در وین پایتخت اتریش و مقر آژانس گذراند و در مصاحبهای گفت که اکنون ما باید غنیسازی را در مقیاس کامل آغاز کنیم. آقای وعیدی در عین حال قطعنامه غرب را منعکس کننده نظر تمام طرفها ندانسته و گفته که این موضوع صرفاً نشاندهنده نگرانی برخی کشورهای معدود است. «این قطعنامه انگیزه سیاسی دارد. نبود اجماع به وضوح نشان میدهد که این مسئله نگرانی بینالمللی نیست.»
در طبقه چهارم آژانس چه گذشت؟
مقر آژانس در دامنه جنوبی رشتهکوههای آلپ قرار دارد و سالن اجلاس شورای حکام در طبقه چهارم این ساختمان. از ساعت 12 و 30 دقیقه روز پنجشنبه 13 بهمن که اجلاس اضطراری آژانس آغاز شد گوشه و کنار این ساختمان شاهد رایزنی و مشورت 35 عضو شورا به همراه ایران بود. 35 عضو هیات مدیره فعلی آژانس را در گروه میتوان دستهبندی کرد: گروه اول شامل کشورهای صنعتی است. این بلوک را ایالات متحده آمریکا و سه کشور اروپایی فرانسه، بریتانیا و آلمان هدایت میکنند. اعضای دائمی این بلوک را آلمان، آرژانتین، استرالیا، بلژیک، برزیل، کانادا، کرهجنوبی، فرانسه، بریتانیا و ژاپن تشکیل میدهند. اعضای غیردائم شورای حکام که عضو اتحادیه اروپا هستند همانند اسلوونی، نروژ، اسلواکی و سوئد کاملاً تحت تاثیر این بلوک قرار دارند. گروه دیگر شامل اعضای جنبش غیرمتعهدها است. لیدری این بلوک را که عضو دائمی شورای احکام است، آفریقای جنوبی (عضو دائمی شورای حکام) و مالزی (که در حال حاضر عضو شورا نیست) به عهده دارند. اخیراً کوبا و سوریه نیز با عضویت در شورای حکام موضع آفریقای جنوبی را تقویت کردهاند. ونزوئلا که پیشتر در شورای حکام حضور داشت در جمع این گروه است. این بلوک را نه قدرتمندان غیر متعهد که اعضای موثر جنبش راهبری میکنند. (مثلاً هند از بزرگترین اعضای جنبش عدم تعهد است که همانند سریلانکا و سنگاپور اگر نه راهی جدا، مسیری دور از غیرمتعهدها را طی میکنند.)اعضای موثر جنبش غیرمتعهدها، حامیان اصلی ایران در اجلاس بودند که نظر منفی به قطعنامه پایانی دادند. گروه سوم، بلوک «نه مخالف، نه موافق» است. اعضای این بلوک به لحاظ دیدگاه، نظری نزدیک به ایران دارند. موافق بهرهگیری از انرژی هستهای صلحآمیز هستند، در مسیر توسعه قرار دارند اما به لحاظ دیپلماتیک یا اقتصادی موضعی ضعیف دارند که آنها را تحت نفوذ به سوی بلوک شمال (مخالفان بهرهگیری ایران از انرژی هستهای) سوق میدهد. کلمبیا، مصر و اکوادور از جمله اعضای این گروه هستند. مصر که از مخالفان عمده گزارش پرونده ایران به شورای امنیت بود، زیر فشارهای دیپلماتیک غرب (در فاصله تعویق اجلاس از جمعه شب تا شنبه صبح) حتی ممتنع رای ندارد بلکه رای مورد نظر غرب را به صندوق ریخت. تنوع آرا و نبود اجماع میان اعضا، اجلاس اضطراری شورای حکام را تا 72 ساعت طولانی کرد و برای دومین بار تصویب قطعنامه را با اجماع غیرممکن ساخت. سفیر آمریکا برای گرفتن آرای موافق و سفیر مالزی برای جلب رای مخالف، با کشورهایی که رای ممتنع داشتند لابی و مذاکره فشردهای انجام دادند. نتیجه این لابیها شکست اجماع و کم شدن 6 رای ممتنع و افزایش آرای مخالف از یک به 3 کشور نسبت به اجلاس تابستانی بود. مذاکرات بلوکهای مختلف و کشورهای عضو باعث شد که سرانجام کشورهای حامی ایران بتوانند بندی را در قطعنامه بگنجانند که به طور غیرمستقیم از وضعیت تسلیحات اتمی اسرائیل انتقاد میکند. ابالات متحده ابتدا حاضر به یادآوری غیرمستقیم موضوع اسرائیل در قطعنامه نبود. این بند با حمایت موثر مصر در قطعنامه اضطراری ذکر شد. عضو جنبش غیرمتعهدها خواستار حذف تمام اشارههای قطعنامه به شورای امنیت بودند که این موضوع با فشار آمریکا و حمایت اروپا که از قبل تصمیمشان را در جلسه لندن گرفته بودند، عملی نشد. اختلاف نظرها در اجلاس اضطراری به گونهای بود که آفریقایجنوبی و الجزایر قبل از اینکه جلسه رایگیری آغاز شود، رای خود را برای رسانهها علنی کردند. این فشرده آن چیزی بود که طی 72 ساعت در طبقه چهارم آژانس سپری شد.
در دامنه کوه آلپ و البرز
کشورهای بانی تشکیل جلسه اضطراری و نویسنده قطعنامه پایانی میگویند که باب مذاکرات ایران و اروپا همچنان باز است. محمد البرادعی مدیرکل آژانس، جکاستراو وزیر خارجه بریتانیا و فیلیپ دوست بلازی وزیر خارجه فرانسه تا کنون این موضوع را اعلام کردهاند.
وزیر خارجه بریتانیا لحظاتی قبل از تصویب قطعنامه آژانس، بیانیهای منتشر کرد و پیشاپیش به استقبال تصویب قطعنامه رفت. در حالی که ملیسا فلمینگ سخنگوی آژانس در دامنهجنوبی رشتهکوه آلپ از کم و کیف قطعنامه پایانی سخن گفته است، اعضای هیات ایرانی در آژانس خبر دادهاند که در تهران در دامنه جنوبی رشتهکوه البرز نامهای در حال نگارش است که از لغو کلیه اقدامات داوطلبانه ایران به آژانس خبر میدهد. خبرگزاریهای نیمهرسمی مهر و فارس در ایران که این خبر را مخابره کردهاند از قول یک منبع مطلع گفتهاند که ایران در حال تهیه نامهای است که بر اساس آن تهران طی مدت معینی غنیسازی صنعتی را آغاز میکند.
سوریه: متحد استراتژیک ایران یکی از 3 کشوری بود که مخالف قطعنامه پیشنهادی رای داد. نماینده دمشق در شورای حکام طی بیانیهای رسمی به تصمیم گروه 1+5 برای گزارش پرونده ایران به شورای امنیت اعتراض کرد و این اقدام را راهحل مسئله ندانست. سوریه که از مهرماه امسال به مدت دو سال به عضویت شورای حکام درآمده است خود پروندهای باز در شورای امنیت سازمان ملل متحد دارد.
ونزوئلا: شاید بتوانیم عنوان «متحد استراتژیک تازه» ایران را در منطقه آمریکای لاتین به ونزوئلا بدهیم. «کاراکاس» برای دومین بار به قطعنامه پایانی اجلاس شورای حکام درباره ایران رای منفی داد تا نشان دهد در عمل هم با ایران همراه است و در روزهای سخت از تهران در مجامع بینالمللی حمایت میکند. ونزوئلا که مناسبات بسیار گرمی با تهران دارد از مخالفان ایالات متحده محسوب میشود.
کوبا: دولت فیدل کاسترو از مهرماه امسال که به جمع اعضای شورای حکام آمده، پیشبینی میشد که در حلقه حامیان ایران حاضر شود. کوبا عضو جنبش غیرمتعهدها است و به زودی ریاست این گروه را به عهده خواهد گرفت. کوبا نیز به قطعنامه پیشنهادی رای منفی داد.
الجزایر: کشور آفریقایی الجزایر که از دوستان ایران محسوب میشود. در اجلاس اضطراری اخیر نیز همانند اجلاس تابستانی، به قطعنامه پایانی رای ممتنع داد.
اندونزی: پرجمعیتترین کشور مسلمان جهان که از پاییز امسال وارد شورای حکام شد، به قطعنامه رای ممتنع داد. این کشور عضو جنبش غیرمتعهدها و سازمان کنفرانس اسلامی است و در مذاکرات هستهای طرف رایزنی ایران است.
بلاروس: بلاروس نیز عضو تازه شورای حکام است. این کشور از دوستان ایران محسوب میشود و در عین حال روابط سردی با ایالات متحده آمریکا دارد. پیشبینی میشد رای بلاروس به قطعنامه منفی باشد، اما این کشور یکی از پنج آرای ممتنع را به قطعنامه پایانی داد.
آفریقایجنوبی: ژوهانسبورگ تلاشهای زیادی را به کار بست تا از اجماع بر سر گزارش پرونده هستهای ایران به شورای امنیت جلوگیری شود. وزیر خارجه ایران چند روز پیش در جریان آخرین رایزنیها و تلاشهای دیپلماتیک سفری یک روزه به این کشور داشت. منابع ملی این عضو موثر جنبش غیرمتعهدها ایجاب کرده است تا رای ممتنع به قطعنامه پایانی اجلاس بدهد.
لیبی: از ورود لیبی به شورای حکام 5 ماه میگذرد. طرابلس در جریان اجلاس بیانیهای منتشر کرد و از لزوم وادار کردن اسرائیل به پذیرش معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای «انپیتی» سخن گفت. لیبی در همین قطعنامه از کشورهای 1+5 پرسیده بود که آیا آژانس از همه ابزار خود برای اطمینان از برنامههای ایران استفاده کرده که میخواهیم موضوع را به شورای امنیت گزارش دهیم؟ رای طرابلس پنجمین رای ممتنع به قطعنامه پایانی اجلاس بود تا از مجموع 5 رای ممتنع 4 رای متعلق به قاره آفریقا شود.
آمریکا: ایالات متحده آمریکا رهبری برنامه «گزارش» پرونده ایران به شورای امنیت را به عهده داشت. سفیر واشینگتن در آژانس تلاشهای بسیاری به کار بست تا قطعنامه دلخواه گروه 1+5 با «اجماع» تصویب شود اما ناکام ماند. به همین منظور دوبار اجلاس را به تعویق انداخت تا با اعضای شورا گفتوگو کند. آمریکا هم اینک برای مدت یک ماه تا یازدهم اسفند ریاست شورای امنیت را نیز به عهده دارد. آمریکا با انتشار بیانیهای گفته است که شورای امنیت، مواضع شورای حکام را تقویت میکند.
استرالیا: طی دو سالی که از بررسی پرونده ایران در شورای حکام میگذرد، استرالیا پای ثابت مخالفتها با ایران بوده است. این کشور در جریان اجلاس با انتشار بیانیهای ضمن حمایت از گزارش پرونده به شورای امنیت اعلام کرد که این موضوع پایان دیپلماسی نیست. استرالیا اعتقاد دارد که شورای امنیت، تنها موضع شورای حکام را تقویت میکند.
بریتانیا: پادشاهی متحده بریتانیای کبیر میزبان اجلاسی بود که در آن گروه 1+5 برای «گزارش» برنامه ایران به شورای امنیت تصمیم گرفتند. تونی بلر نخستوزیر بریتانیا و جک استراو وزیر خارجه، تلاشهای زیادی برای اجماع بر سر این موضوع به کار بستند اما آنها نیز ناکام ماندند. بریتانیا یکی از سه کشور اروپایی است که طی دو سال و نیم گذشته مذاکرات اتمی را با ایران انجام میداد.
کره جنوبی: سئول هر دو باری که درباره قطعنامه پایانی رایگیری شده است. به نفع غرب رای داده است. مناسبات تهران و سئول در جریان موضعگیری کرهجنوبی در اجلاس تابستانی تیره شد و ایران برای مدتی ورود کالاهای کرهای را تحریم کرد.
آلمان: «آنگلامرکل» صدراعظم تازه آلمان مواضع بسیار رادیکال و زنندهای در خصوص ایران دارد. وی از زمانی که به صدراعظمی آلمان انتخاب شده از ارجاع پرونده به شورای امنیت سخن میگوید. آلمان در جریان اجلاس از طرف سه کشور اروپایی بیانیهای صادر کرد و گفت پرونده باید بیش از این به شورای امنیت ارجاع میشد. آلمان تلاش دارد عضو دائمی شورای امنیت شود. تلاشی که تاکنون بیفرجام مانده است اما مواضع بن را به واشینگتن، بسیار نزدیکتر از زمان صدراعظمی گرهارد شرودر کرده است.
فرانسه: فیلیپ دوست بلازی وزیر خارجه فرانسه میگوید گر چه با همکاری کشورش پرونده ایران به شورای امنیت گزارش شده اما این پایان دیپلماسی نیست و درهای مذاکره هنوز باز است.
پاریس پیشنهاددهنده مذاکرات سه کشور اروپایی با ایران بود که از مهرماه 1382 آغاز شده بود. این کشور عضو دائمی شورای امنیت است.
کانادا: همسایه شمالی ایالات متحده روز نخست اجلاس اضطراری بیانیهای منتشر کرد و گفت که شورا تنها یک انتخاب دارد و آن هم گزارش پرونده به شورای امنیت است. کانادا طی جلسات گذشته شورای حکام همواره علیه ایران موضع گرفته و در جریان دوبار رایگیری نیز هر دو بار موافق قطعنامه رای داده است.
روسیه: مسکو که پیشنهاد غنیسازی مشترک اورانیوم را به ایران داده بود سرانجام به قطعنامهای که خود یکی از بانیان آن بود رای داد. ایران اعلام کرده بود که با گزارش پرونده به شورای امنیت طرح روسیه نیز منتفی خواهد شد. روسیه در اجلاس گذشته رای ممتنع داده بود اما این بار رای مثبت به قطعنامه داده است.
روسیه عضو دائم شورای امنیت است. این کشور در حال حاضر ریاست گروه هشت کشور صنعتی را نیز به عهده دارد.
چین: موضع دیگر عضو دائمی شورای امنیت از هنگامی که یکی از بانیان گزارش پرونده ایران به شورای امنیت شد قابل پیشبینی بود. چین در اجلاس تابستانی به قطعنامه اروپا رای ممتنع داده بود.
حجم روابط تجاری ایران و چین در حال حاضر به 7 میلیارد دلار رسیده در حالی که حجم تجارت این کشور با آمریکا 400 میلیارد دلار و بیش از 100 میلیارد به نفع پکن است. این تابرابری تجاری یکی از اهرمهای فشار ایالات متحده به چین بوده است.
اسلوونی: عضو تازه اتحادیه اروپا از مهرماه امسال به عضویت هیات مدیره آژانس بینالمللی انرژی اتمی درآمد و همسو با اتحادیه اروپا به قطعنامه پیشنهادی رای مثبت داده است. این کشور روابط تجاری و دیپلماتیک گستردهای با ایران ندارد.
نروژ: عضو قدیمی اتحادیه اروپا که به تازگی به عضویت شورای حکام درآمده است در نخستین حضورش در شورا موافق قطعنامه پیشنهادی رای داد.
یونان: آتن یکی دیگر از سه کشور اروپایی است که از مهرماه امسال وارد شورای احکام شده است. مناسبات تهران و یونان طی سالهای اخیر گسترش قابل توجهی را شاهد بود، اما این موضوع باعث نشده است که آتن همسو با اتحادیه اروپا نباشد. یونان هم اینک عضو غیردائم شورای امنیت نیز هست.
کلمبیا: از قارهآمریکا، کلمبیا نیز اخیراً به جمع 35 عضو شورای حکام وارد شده است. این کشور نیز در اولین تجربهاش در شورای حکام به نفع غرب رای مثبت به قطعنامه پایانی اجلاس داده است.
هند: شریک عمده ایران در آسیا که قرار است گاز طبیعی ایران را نیز از راه یک خط لوله خریداری کند اینبار نیز به قطعنامهای که تهران هیچ رضایتی از آن نداشت رای مثبت داد. دهلینو اولین بار در جریان اجلاس تابستانی شورای حکام علیه ایران رای داد که این موضوع باعث تعجب ناظران سیاسی شد و به موضعگیری احزاب چپ این کشور انجامید چنان که دهلی طی روزهای گذشته میگفت که احتمالاً رای ممتنع به قطعنامه خواهد داد اما اینبار نیز به قطعنامهای که پرونده ایران را به شورای امنیت گزارش میکند رای داده است.
سنگاپور: با رای مثبتی که سنگاپور به قطعنامه پایانی داده است عملاً از جمع کشورهای غیرمتعهد خارج شده است. این کشور طی بیانیهای اعلام کرده که موافق تحقیقات اتمی نیست و ادعا میکند از برنامههای ایران نگران است. سنگاپور در اجلاس تابستانی نیز رای مثبت به قطعنامه داده بود.
غنا: سفیر آمریکا تلاش زیادی کرد تا رای غنا به نفع قطعنامه پایانی باشد. این اتفاق رخ داد و این کشور عضو جنبش غیرمتعهد همسو با خواست غرب رای خود را به صندوق ریخت. غنا نیز اکنون عضو غیردائم شورای امنیت است.
اکوادور: عضو جنبش غیرمتعهدهای شورای حکام موضعی همسو با این جنبش نداشت و همچون اجلاس تابستانی به قطعنامه پیشنهادی رای مثبت داد.
سوئد: سوئد از مجموعه کشورهای اتحادیه اروپایی است که موضع خود را درباره برنامههای غنیسازی اورانیوم ایران گرچه اعلام نکرد اما قابل پیشبینی است که همسو با اتحادیه اروپا رای خواهد داد. این کشور در اجلاس تابستانی نیز همین گونه عمل کرده بود.
مصر: قاهره تلاشهای گستردهای به کار برد تا درباره قطعنامه پایانی«اجماعی صورت» نگیرد اما در پایان اجلاس و در جریان رایگیری خود به قطعنامه پیشنهادی رای مثبت داد. مصر پنج ماه است که به عضویت شورای حکام درآمده است.
بلژیک: عضو دائم شورای حکام اینبار نیز به قطعنامه اجلاس رای مثبت داد. بروکسل هفته گذشته میزبان جلسهای بود که سه کشور اروپایی و ایران آخرین رایزنیهای خود را در آن انجام دادند و مواضع خود را اعلام کردند. سرپرست مذاکرات اتمی ایران در پایتخت بلژیک اعلام کرد که ایران از حق خود در تحقیقات سوخت اتمی دست نخواهد کشید. پایتخت بلژیک میزبان مقر اتحادیه اروپا است.
برزیل: کشور در حال توسعه برزیل که خود از استفادهکنندگان انرژی اتمی است، رای به قطعنامهای داده است که پرونده ایران را به شورای امنیت گزارش میکند. این کشور در سالهای اخیر روابط گرمی با اروپا به خصوص فرانسه پیدا کرده است. برزیل در اجلاس تابستانی رای ممتنع به قطعنامه پایانی داده بود.
ژاپن: توکیو در حال حاضر عضو غیردائم شورای امنیت است. ژاپن اخیراً پیشنهاد کرده بود که در جریان اختلاف ایران و اروپا نقش میانجیگر را به عهده بگیرد اما تهران این موضوع را نپذیرفت. ژاپن در اجلاس تابستان نیز رای مثبت به قطعنامه داده بود. توکیو دومین شریک تجاری ایران در آسیا محسوب میشود و عضو گروه 8 کشور صنعتی است.
پرتغال: رهبران پرتغال تا به حال ترجیح دادهاند که موضع مشخصی درباره برنامههای ایران اتخاذ نکنند اما در جریان رایگیری در شورای حکام هر بار همسو با اتحادیه اروپا به قطعنامه پیشنهاد رای مثبت دادهاند.
اسلواکی: اسلواکی عضو تازه اتحادیه اروپا است و قابل پیشبینی بود که رای آن کشور نیز در تبعیت از خواسته کشورهای عمده اتحادیه، موافقت با قطعنامه پیشنهادی باشد. سفیر ایران در اسلواکی اخیراً اعلام کرده بود که حجم مبادلات تجاری دو کشور صددرصد افزایش یافته است.
یمن: عضو جنبش غیر متعهدها و سازمان کنفرانس اسلامی در اجلاس تابستانی به قطعنامه پایانی رای ممتنع داده بود اما اینبار رای موافق به صندوق ریخته است.
سریلانکا: کشور کوچک سریلانکا گرچه در اجلاس گذشته از همسایه قدرتمندش تبعیت نکرده و رای ممتنع به قطعنامه داد اما در اجلاس اضطراری خود را به غرب نزدیک کرد و رای مثبت به صندوق انداخت.
آرژانتین: بوئنوس آیرس در حال حاضر عضو غیردائم شورای امنیت است. این کشور در اجلاس اضطراری همچون بار گذشته رای مثبت به قطعنامه پایانی داد.
موضع ایران:
نیلوفر منصوریان: دیروز پس از آنکه شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی ارسال گزارش پرونده هستهای ایران را به شورای امنیت سازمان ملل متحد تصویب کرد، جواد وعیدی معاونت امنیت بینالملل شورای عالی امنیت ملی در وین تنها مقام رسمی ایران بود که نسبت به این موضوع واکنش نشان داد. او در وین محل آژانس بینلمللی انرژی اتمی تاکید کرد که قطعنامه اخیر شورای حکام دست دولت ایران را برای ادامه اقدامات داوطلبانه بست. به گزارش ایسنا او که با صداوسیمای جمهوریاسلامیایران گفتوگو میکرد اظهار داشت: ایران با تصویب قطعنامه اروپاییها موظف به متوقف کردن همه اقدامات داوطلبانه و آغاز غنیسازی در نطنز است. وعیدی با بیان اینکه دولت ایران هیچگاه از پیچیدهتر شدن اوضاع استقبال نکرده است افزود: با توجه به قطعنامه اخیر شورای حکام که با فشار سه کشور اروپایی و آمریکا تصویب شد، دست دولت ایران برای ادامه اقدامات داوطلبانه بسته شد.
رای موافق به قطعنامه:آمریکا، استرالیا، بریتانیا، آلمان، فرانسه، کانادا، روسیه، چین، اسلوونی، نروژ، یونان، کلمبیا، هند، سنگاپور، غنا، اکوادور، سوئد، مصر، بلژیک، برزیل، ژاپن،پرتغال، اسلواکی، یمن، سریلانکا، آرژانتین.
رای ممتنع به قطعنامه:الجزایر، اندونزی، بلاروس، آفریقایجنوبی، لیبی.
رای مخالف به قطعنامه:سوریه، ونزوئلا، کوبا .