اصلاحات کنترل شده

مصر اولین انتخابات چند نامزدی خود را برگزار کرد. در گذشته رأی‌دهندگان فقط در یک همه‌پرسی نامزد منتخب پارلمان را تأیید می‌کردند، اما در این انتخابات 10 کاندیدا شرکت داشتند.
نتیجه نهایی انتخابات از همان ابتدا قابل پیش‌بینی بود و بسیاری بدون تردید می‌دانستند که حسنی مبارک در این انتخابات پیروز می‌شود. اما این انتخابات بیش از همه برای مصر‌ی‌ها اتفاق مهمی بود و طبقه سیاسی در حال ظهور این کشور درس‌های زیادی از رأی‌گیری فرا گرفتند. این انتخابات اولین گام در مسیر تغییرات سیاسی و اصلاحات کنترل ‌شده‌ای بود که مبارک آن را آغاز کرده است. این واقعه برای آمریکا هم مهم و قابل توجه است؛ چرا که نتیجه سیاست‌هایی است که ما به شدت از آن حمایت می‌کردیم. مصر به عنوان کشوری غالب در دنیای عرب گام مهمی به سوی دمکراتیزه شدن برداشت. در رسانه‌های عرب و سراسر کشورهای عربی این انتخابات از نزدیک و با توجه و دقت زیاد دنبال شد. اعراب به دنبال آن بودند که ببینند اولین و مهمترین گام در این مسیر چگونه برداشته می‌شود.
مبارک از زمان‌ ترور انورسادات یعنی 24 سال قبل در قدرت بوده است. چه چیز او را به گشوده‌تر کردن عرصه رقابت هر چند به صورت کنترل شده واداشت؟ مجموعه‌ای از عوامل در پاسخ به این سؤال دخیل بوده است. کسی به درستی نمی‌داند در ذهن مبارک چه گذشته است . اما در دنیای عرب اکنون جوی غالب به سوی دمکراسی ایجاد شده است و نمونه‌های آن را می‌توان در کشورهای غیرعربی هم دید. دوم اینکه نفوذ آمریکا بسیار مهم بود . ما در دیپلماسی خود به صراحت اعلام کردیم که گام برداشتن مصر در این مسیر در روابطمان با این کشور بسیار مهم است . اما این را هم می‌دانیم که مبارک در همه محاسباتش با این باور پیش رفته است که باید در خط اول بازی باشد نه در پس آن. او خواستار آن است که در این روند پیشگام باشد و برای دیگران در دنیای عرب الگویی به جا بگذارد.
آن طور که گزارش‌ها نشان می‌دهد انتخابات در فضایی آرام برگزار شده است. موارد خشونت اگر هم وجود داشته باشد، در حداقل ممکن بوده است. مبارک در همه نقاط سراسر کشور فرصت تبلیغات داشت و مخالفان اگر چه فقط سه هفته برای آرایش انتخاباتی فرصت داشتند، اما آنها هم تبلیغات خود را انجام دادند. دو حزب عمده مخالف، یعنی «وفد» به رهبری نعمان جمعه و «غد» به رهبری ایمن‌نور پیام و صدای خود را به همه مردم رساندند و تلویزیون هم برای استفاده آنها در دسترس بود.
نکته مهم این بود که پلیس و نیروهای امنیتی به خوبی اوضاع را اداره کردند. موردی از سرکوب یا حضور قدرتمند پلیس در خیابان‌ها وجود نداشت . فضای ارعاب و ایجاد وحشت از سوی پلیس دیده نمی‌شد . درباره نظارت سازمان‌های غیر دولتی بر انتخابات اخبار ضد و نقیضی وجود داشت و معلوم نبود دولت چنین اجازه‌ای می‌دهد یا نه. اما سرانجام این اجازه صادر شد.
میزان مشارکت چندان بالا نبود و این موضوع دلایلی داشت. اول در دسترس نبودن کارت‌های ثبت‌نام انتخابات و دوم اینکه نسبت به فعالیت سیاسی همواره نوعی بدبینی و بی‌تفاوتی در این کشور وجود داشته است. از سوی دیگر با توجه با ناآشنایی مردم با فعالیت سیاسی ، هر فرد هنگام رأی دادن این نگرانی را دارد که با انتخاب گزینه مورد نظرش چه تهدیدات یا عواقبی در انتظار اوست. اگر به نامزدهای مخالف رأی دهد با توجه به قدرت ریاست جمهوری در مصر نگران آن است که حکومت را به چه کسی می‌سپارد . افرادی چون ایمن‌نور و نعمان‌جمعه پیشینه و تجربه سیاسی محدودی دارند و چندان برای مردم مصر شناخته شده نیستند.
به همین دلیل مشارکت در این انتخابات در سطح محدودی بوده است. مبارک اکنون 77 ساله است. با فرض اینکه تا پایان این دوره یعنی تا شش سال دیگر دوام بیاورد در پایان دوره 83 ساله خواهد بود. بنابراین او آخرین سال‌های ریاست جمهوری را می‌گذراند. به همین دلیل گام‌های بعدی او اهمیت زیادی دارد. آنچه اکنون در مصر شاهد هستیم یک روند سیاسی کنترل شده است. مبارک می‌خواهد مصر را به سوی اصلاحات دمکراتیک پیش ببرد. اولین معیار برای سنجش این تعهد انتخابات پارلمانی آینده است. اما مبارک در این مورد هم مانند موارد دیگر با احتیاط کامل عمل می‌کند. انتخابات پارلمانی هم واقعه با اهمیتی است.
طبق قانون اساسی فعلی نمایندگان پارلمان تصمیم می‌گیرند که چه احزابی می‌توانند در انتخاباتد بعدی ریاست جمهوری در سال 2011 نامزد معرفی کنند. برای انکه بتوان نامزدی در انتخابات معرفی کنند. برای آنکه بتوان نامزدی در انتخابات معرفی کرد باید در پارلمان 22 کرسی داشت.
بنابراین موقعیت احزاب مخالف در انتخابات پارلمانی آینده اهمیت زیادی دارد. در این انتخابات اخیر که اولین انتخابات فعال و واقعی با پوشش تلویزیونی گسترده در مصر بود، شاهد انتقادات گسترده‌ای از وضعیت و شرایط کشور بودیم و حتی برای اولین بار انتقاد مستقیم و شخصی از رئیس جمهور و همسرش را شنیدیم. موتوری به راه افتاده است که نتایج کار آن را باید به دقت دید. نکته دیگر این که در این انتخابات همه احزاب از جمله حزب خود مبارک از ضرورت لغو قانون شرایط اضطراری سخن گفته‌اند که فعالیت سیاسی در مصر را محدود کرده است. این قانون فعالیت‌ سیاسی در مصر را به شدت محدود کرده و از اولین قوانینی است که باید با آن برخورد شود . باید دید آیا این قانون برداشته می‌شود و یا با قانون مشابه دیگری جایگزین می‌شود . این قانون که از همان ابتدای استقلال مصر در این کشور حاکم بوده است به دولت ، قدرت قابل توجهی در همه زمینه‌ها می‌دهد. نکته مهم بعدی که باید به آن توجه داشت نه فقط انتخابات پارلمانی که تحولات درونی پارلمان است . باید دید در یک انتخابات گسترده و آزاد توازن قدرت و روابط درون پارلمان چگونه خواهد بود و توازن قدرت میان رئیس جمهور به عنوان رئیس دستگاه اجرایی و مجلس چگونه است.
بدون شک اعضای قدیمی ساختار قدرت تغییر می‌کنند. وفادارانی که سال‌هاست گرد رئیس جمهور بوده‌اند رفته‌رفته از عرصه خارج می‌شوند. این به آن معنی نیست که نفوذشان را از دست می‌دهند؛ مبارک همواره به دقت روابط با ارتش را تنظیم و حفظ کرده است. اما در شرایط جدید سیاسی مصر ارتش و گارد قدیمی زیر‌ذره‌بین خواهند بود.
نقش جمال مبارک پسر حسنی مبارک در این میان قابل توجه است . او سیاستمدار ماهر و فعالی است و جایگاه قدرتمندی در حزب دارد. جمال در مدیریت این اصلاحات در پشت پرده نقش مهمی داشته و از بازیگران اصلی انتخابات بوده است. بسیاری از مصری‌ها بر این باورند که او نامزد انتخابات در سال 2011 است. اما تا آن زمان فرصت زیادی باقی است و در این مدت اتفاقات زیادی روی می‌دهد. طبق قوانین کنونی، جانشینی موقت برای رئیس جمهور پیش بینی شده؛ به این ترتیب که رئیس پارلمان برای سه ماه قدرت را به دست می‌گیرد و بعد یک نامزد انتخاب شده وبه همه‌پرسی گذاشته می‌شود.
اما موضوع اصلی در سال‌های آینده این نیست، بلکه مسائلی که در انتخابات مورد شدید‌ترین انتقادات قرار گرفته‌اند؛ بیکاری، رشد پایین اقتصاد و شرایط جوانان از جمله این موارد هستند.
در این میان بعضی در داخل مصر و در خارج درباره نقش آمریکا در تحولات مصر می‌پرسند. کاندولیزا رایس وزیر خارجه آمریکا چندی پیش به مصر رفت و در قاهره سخنرانی کرد که موضوع آن درخواست برای انجام اصلاحات بود.
بعد از انتخابات ، وزرات خارجه و مقامات دیگر آمریکا بیانیه صادر نکردند یا واکنش چندانی نشان ندادند؛ چون راه درازی در پیش است، همه در انتظار روزهای بعد هستند.
تأثیر این انتخابات بر دیگر کشورهای عربی به ویژه کشورهای بسته‌ای شبیه لیبی، تونس و سوریه هم قابل توجه است. این کشورها همه از نزدیک این انتخابات و تحولات بعد از آن را زیر نظر دارند.
دولت‌های عربی می‌خواهند ببیند مصری‌ها با مبارک چه می‌کنند. از آن مهمتر برای دولت‌های عربی وضعیت اخوان‌المسلمین مصر و آینده آن و تأثیرش بر حکومت آینده قاهره است. اخوان‌المسلمین در این انتخابات به عنوان یک حزب غیرقانونی و به طور مستقیم شرکت نکرد . اما در بیانیه‌هایش از مصری‌ها خواست که رأی را بدهند اما نه به رئیس جمهور فعلی.
برای ما آمریکایی‌ها آنچه در مصر اتفاق می‌افتد مهم است. مصر کشوری است که ما در 30 سال گذشته نزدیکترین رابطه ممکن را با آن داشته‌ایم. مصر کشوری است که از بازیگران اصلی صلح‌ خاورمیانه بوده و هست و در آینده بر روابط اسرائیل و فلسطینی‌ها هم تأثیر‌گذار است؛ در عراق و تحولات آینده هم تأثیرات زیادی دارد.
مصر هنوز تفکر فرهنگی و حتی ملاحظات اصلاحی دنیای عرب است. آمریکا در پیشبرد روند دمکراسی در مصر نقش مهمی داشت اما از حالا به بعد باید گذاشت که مصری‌ها خودشان محصول کارشان را درو کنند و شرایط را از کانال‌های دیپلماتیک به پیش ببرند. در سال‌های آینده فرصت‌های زیادی پیش خواهد آمد که آمریکا طی آن بتواند با احزاب سیاسی، نامزدها، قضات و رسانه‌های مصری دیالوگ برقرار کند. این روزها در بعضی رسانه‌ها (آمریکا) حرف‌هایی با این مضمون زده می‌شود که این انتخابات آزاد و منصفانه نبوده است. اما من این حرف‌ها را قبول ندارم. برای من این مهم است که در مصر یک روز تاریخی اتفاق افتاد و صفحه‌ای از تاریخ آن ورق خورد.