اعتماد عمومی در جامعه علوی

صالح اسکندری
از دیرهنگام و شاید به گزافه نباشد از زمان پیدایش زندگی اجتماعی انسان مقوله اعتماد عمومی یکی از شاخصه‌های اصلی اقتدار ملی بوده و امروز نیز با در هم تنیدگی جوامع بشری اگرچه صورتی پیچیده‌تر اختیار کرده اما هنوز وجهه شاخص خود را حفظ نموده است.
در واقع یکی از اقتضائات جوامع دموکراتیک امروزی با پیچیدگی‌های خاص خودشان ابهام‌زایی و افسون‌انگیزی در ابتدائیات زندگی انسانی است که شاید ارایه این تصاویر و تخیلات موهوم لازمه وجودی دموکراسی‌های تکثرگرای لیبرال دنیای امروز باشد.
به هر حال مجال بحث اجازه اطاله سخن در این باب نخواهد داد اما مقوله اعتماد عمومی در تعاملات بین مردم و دولت هم‌اکنون در نظام مردمسالاری دینی به عنوان شاخصی خیره‌کننده و گاه چشم‌نواز مورد بحث قرار می‌گیرد و در برهه‌های مختلف حرکت اسلامی نظام مردمسالاری دینی، پاسخ‌های متفاوتی را برانگیخته است. مردمسالاری دینی که آتیه آرمانی خود را در حکومت علوی می‌بیند بایستی با نگاهی محققانه و مفسرانه به پنج سال خلافت مولای متقیان(ع) مولفه‌های اصلی جلب اعتماد عمومی در تعاملات بین مردم و دولت را بیابد و برای امروز خود برنامه‌ریزی عملیاتی کند.
ایشان در نامه مشهور خود به مالک اشتر نخعی می‌نویسد: "بدان ای مالک! هیچ وسیله‌ای برای جلب اعتماد عمومی بهتر از نیکوکاری به مردم و تخفیف مالیات و عدم اجبار مردم به کاری که دوست ندارند، نمی‌باشد."
در واقع امیرالمومنین(ع) سه مولفه اصلی را برای جلب اعتماد عمومی طراحی و تبیین می‌کنند که این مولفه‌ها در سیاستگذاری‌های امروزی به نحو شایسته می‌توانند تاثیرگذار باشند. اولین شاخصه در فرمایشات حضرت علی(ع) پیرامون اعتماد عمومی،"نیکوکاری به مردم" است.
آنچه که امروز بین دولت‌های مدرن و مردم در جریان است روابطی تعریف شده در چارچوب قانون بوده که البته این امر تنها در بهترین حالت اتفاق می‌افتد و معمولا تضییع حقوق اتباع و قانون‌شکنی چه از جانب دولت و چه از سوی مردم کاملا معمول و رایج بوده و هر روزه در جای جای دنیای دموکراسی رخ می‌دهد و به وضوح نیز مشهود است.
اما نیکوکاری به مردم که در گفتمان علوی مطرح می‌شود فراقانونی بوده و مسبوق به چارچوب‌های عرفی نیست. حتی این نیکوکاری به چارچوب‌های سرزمینی، جغرافیایی و نژادی نیز محدود نمی‌شود و در تعریف متمایزی که حضرت امیر(ع) از مردم ارایه می‌دهند جای می‌گیرد که "مردم دو دسته‌اند: دسته‌ای برادر دینی تو و دسته دیگر همانند تو در آفرینش می‌باشند." لذا به نظر می‌رسد که نیکوکاری به مردم با ملحوظ داشتن دلالت اتم و اکمل آن یکی از مولفه‌های اصلی اعتماد عمومی است. نیکوکاری و محبت اسلامی بین حاکم و مردم به طور فطری و غریزی اعتماد اجتماعی را جلب می‌کند و یادآور رحمت و محبت الهی است.
اما مولفه دوم از نظر حضرت علی(ع) تخفیف مالیات‌هاست که البته امروز می‌توان از آن تفسیر به بهبود وضع معیشتی مردم کرد. بهبود وضعیت معاش مردم برعهده حاکم است که با سامان‌دهی اقتصادی و برقراری عدالت در ساحات مختلف اجتماعی‌، فرهنگی و اقتصادی زمینه‌ساز زندگی بهتر مردم باشد. امروز در کشور ما نابسامانی اقتصادی یکی از اصلی‌ترین لطمه‌ها به روحیه اعتماد عمومی است.
و سومین مولفه اعتماد عمومی در ناحیه حضرت امیر(ع) به مالک اشتر "عدم اجبار مردم به کاری که دوست ندارند" می‌باشد. مردم در بخش‌هایی از زندگی خود علی‌الخصوص حوزه‌های خصوصی اجبار و دخالت دولت را نمی‌پسندند. در واقع اکراه مردم به اموری که آن را نمی‌پسندند روحیه اعتماد عمومی را خدشه‌دار می‌سازد. البته این به معنای نفی مسئولیت و رشد و تعالی مردم که بر دوش حاکم و دولت است نمی‌باشد. بلکه بنابر آیه شریفه "لا اکراه فی‌الدین قدتبین الرشد من‌الغی" بایستی ساز و کار و مکانیسمی متفاوت برای رشد و تعالی مادی و معنوی مردم از جانب حاکم طراحی شود.
اما امروز در دولت دکتر محمود احمدی‌نژاد میثاق چهارگانه دولت یعنی عدالت مهرورزی با بندگان خدا، پیشرفت و تعالی کشور مبتنی بر مولفه‌های اعتماد عمومی حضرت امیر(ع) طراحی شده که به وضوح تنها با گذشت چند ماه این اعتماد اجتماعی نمود یافته و عینی‌ترین شاهد آن حضور بی‌سابقه مردم در راهپیمایی 22 بهمن 84 در نکوداشت سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی و حمایت از فعالیت‌های صلح آمیز هسته‌ای کشور بود.
سخنان حضرت امیر(ع) نه متعلق به 1400سال پیش، بلکه متعلق به همین روزهاست که اگر با کمی دقت و جدیت به آنها پرداخته شود راهگشای بسیاری از مشکلات کشور خواهند شد.