در جست‌وجوی هویت تاریخی

سهام‌الدیمن فراهانی
اواخر سال 84 جمعی از نهادهای مدنی، احزاب و مطبوعات اصلاح‌طلب تصمیم گرفتند به مناسبت یکصدمین سالگرد مشروطیت همایشی را با نگاه به مسائل صد سال اخیر برگزار کنند. نهضت مشروطه یکی از بنیادی‌ترین رویدادهایی است که در ایران رخ داده و تحولات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی فراوانی را در کشور به وجود آورده است. به همین دلیل اهمیت نگاه به این واقعه و تجاربی که می‌‌توان از آن برگرفت، نزد اصلاح‌طلبان اهمیت والایی پیدا کرده است. لذا نامی که برای همایش انتخاب شد «ایران، یکصد سال پس از مشروطیت، تجارب گذشته، چشم‌انداز آینده» به خوبی نگاه حاکم بر همایش را نشان می‌دهد که صرفا در پی مشروطه‌پژوهی نیست، بلکه می‌کوشد به این پرسش پاسخ دهد که دلایل و علل عدم استقرار کامل دموکراسی در یکصد سال گذشته در ایران چیست؟ چرا استبداد در برهه‌های مختلف در ایران باز تولید شده است؟‌ چرا با وجود استقرار عدالتخانه، دولت مدرن و مجلس قانونگذاری، عدالت هنوز اساسی‌ترین مساله جامعه ماست و چرا آزادی همچنان با چالش‌های بی‌شماری روبروست.
برگزارکنندگان همایش کوشیده‌اند از نخبگان، متفکرین، اساتید دانشگاه و اهل فن بخواهند تا به این پرسش‌ها پاسخ دهند. قریب به 40 مقاله بعد از انتشار فراخوان همایش به دبیرخانه واصل شده است و در همین حدود نیز اساتید و اهل فکر و نخبگان سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی قول داده‌اند مقالاتی را برای همایش بنگارند.
از جمله کسانی که مقالاتشان به همراه خلاصه آنها در دبیرخانه کنگره ثبت شده، می‌توان از مراد ثقفی، دکتر اکبر ثبوت، دکتر عطاالله مهاجرانی، دکتر هادی خانیکی، دکتر محمد جواد کاشی، صادق خرازی، دکتر مسعود نیلی، دکتر جواد اطاعت، عمادالدین باقی و دکتر حمید امجد و جمع دیگری از اهل فن و دانش نام برد.
اختصاص یک صفحه از روزنامه شرق از صدروز مانده به 14 مرداد سالروز مشروطیت نیز از جمله ابتکارات روزنامه شرق بود که صورت گرفت. به علاوه دو روزنامه اعتماد ملی و کارگزاران نیز برای برگزاری این همایش به کمک دوستان خود شتافتند. ستاد برگزاری همایش تاکنون برای مطلع ساختن آقایان خاتمی، هاشمی رفسنجانی، کروبی و میرحسین موسوی ملاقات‌هایی را با این بزرگواران انجام داده و همچنین قصد دارد با برخی دیگر از بزرگان از جمله آقایان موسوی خوئینی‌ها، مصطفی معین و بهزاد نبوی نیز دیدار و گفت‌وگو کند.
دو هنرمند خوش قریحه کشور استاد محمد احصایی و استاد آیدین آغداشلو دو پوستر زیبا و چشم‌نواز برای همایش طراحی کرده‌اند که به زودی در اختیار عموم قرار خواهد گرفت.
زمان برگزاری
همایش روزهای 14 و 15 مرداد ماه در مرکز همایش‌های بین‌المللی رایزن در جنب دایره‌المعارف بزرگ اسلامی در نیاوران اول جاده دارآباد برگزارمی‌شود و ورود برای عموم آزاد است.
حاشیه همایش
در کناربرگزاری همایش چندین نمایشگاه کتاب،‌ اسناد و مطبوعات مشروطه نیز قرار است برگزار شود. علاوه بر این با یاری و همکاری جمعی از ناشران سرشناس کشور نیز نمایشگاه کتابی در ایام برگزاری همایش دایر است.
همچنین برخی از ناشران خواهند کوشید در صورت امکان در روزهای برگزرای همایش و به مناسبت یکصدمین سالگرد مشروطیت کتاب‌هایی را در حوزه تاریخ و بویژه مسائل مربوط به مشروطیت از زیر چاپ خارج کنند.
همایش غیردولتی، برای نخستین بار
نکته مهم در باب این همایش این است که اولین بار نهادهای غیردولتی سمیناری برگزار می‌کنند که اهداف انتخاباتی یا سیاسی فوری از برگزرای آن ندارند، بلکه نگاه عمیق به مسائل جامعه ایران را مدنظر دارند. نکته دیگر مشارکت تقریبا غالب احزاب، گروه‌ها و برخی مطبوعات اصلاح‌طلب در برگزاری این همایش است که بدون چشمداشت به کمک‌های دولتی و با کمترین هزینه این اجلاس را برگزار می‌کنند.
سمینار آخوند خراسانی و نائینی و نیز همایش‌پژوهشی جریان‌های فکری مشروطیت و سمینار شورای اسلامی و موسسه مطالعات تاریخ معاصر جملگی سمینارهایی بوده‌اند که توسط نهادهای دولتی برگزار شده است و این کنگره در نوع خود اولین همایش غیردولتی است که در ایران برگزار می‌شود.
علت برگزاری همایش توسط اصلاح‌طلبان
اما علت اینکه اصلاح‌طلبان برای چنین همایشی اهتمام به خرج دادند، این بود که اولا یک بار دیگر بکوشند به برخی از پرسش‌های بنیادی جامعه ایران پاسخ دهند؛ پرسش‌هایی که درباره دموکراسی، عدالت، آزادی قانونخواهی وجود دارد. دیگر اینکه هدف این بود که با توجه به سمینارهای متعددی که درباره مشروطیت در داخل و خارج ایران برگزار می‌شود، نگاه‌ها با برگزاری اجلاسی توسط اصلاح‌طلبان جامع‌الاطراف گردد. البته اصلاح‌طلبان تاکید کردند که در همایش خویش تریبون خود را بر روی دیدگاه‌های مختلف خواهند گشود و محدودیتی برای طرح دیدگاه‌های جاری در کشور ندارند. ضمن اینکه اصلاح‌طلبان نیروهای اجتماعی هستند که به تاثیرگذاری اینگونه حرکت‌ها نیز می‌اندیشند و بدین وسیله کمک می‌کنند تا نهادهای مدنی فعال در جامعه تحرک بیشتری بگیرند.
اهداف همایش
نگاهی به تبار تاریخی و شناسایی آن نیز از دیگر دلایل شکل‌گیری اندیشه برپایی این همایش است و البته این همایش می‌تواند محلی برای نقد عملکرد اصلاح‌طلبان در سال‌های گذشته باشد. امیدآفرینی برای فردای بهتر با نگاهی به یکی از مهمترین وقایع تاریخی ایران و تولید فکر و اندیشه جدید از دیگر اهداف برگزاری اجلاس است. ضمنا برگزارکنندگان کوشیده‌اند نگاه آسیب‌شناسانه‌ای نیز به حرکت‌های مختلف از جمله حرکت‌های روشنفکری داشته باشند.
همایش ایران یکصد سال پس از مشروطه نمی‌تواند کنگره علمی ناب باشد، زیرا هم فرصت اندکی وجود داشت و هم اینکه در این فرصت نمی‌شد توقع بالایی داشت، اما تصور این بود که می‌توانیم درباره یکی از موضوعات پرچالش و پرنظر یعنی مشروطیت – که حتی در میان اصلاح‌طلبانی نیز نظرات متفاوتی درباره آن وجود دارد - دور هم بنشینیم و دریابیم مشروطه چگونه تمام اجزای مدرنیته را وارد ایران کرد.
برگزاری همایش‌های مشروطه محدود به اصلاح‌طلبان نشده است و برخی نهادهای دیگر در داخل و خارج نیز برای برپایی همایش‌های گوناگون به مناسبت یکصدمین سالگرد مشروطیت در تب و تاب‌اند.
مجلس شورای اسلامی یکی از این نهادهاست که «همایش مشروطیت» را در دو روز 14 و 15 مرداد برگزار می‌کند. غلامعلی‌حدادعادل، رئیس مجلس شورای اسلامی چندی پیش در نشست خبری این همایش گفت: از تابستان 1384 اقدامات را برای برگزاری یک همایش شروع کردیم، دبیرخانه‌ای تشکیل شد، شورای علمی مرکب از صاحب‌نظران از داخل و خارج مجلس تشکیل شد، فراخوانی پس از بحثهای مفصل علمی تهیه شده که در آن پنج مرحله اصلی مشخص شد که مبانی نظری، گروه‌ها و عوامل اجرایی موثر، تحولات و رخدادهای مهم سیاسی مشروطه، مجلس و قانونگذاری و مشروطه و انقلاب اسلامی می‌باشند. به گفته حدادعادل تاکنون 50 مقاله دریافت شده که 30 مقاله آن در 14 و 15 مرداد در مجلس عرضه خواهد شد و مقالات دیگر به صورتی دیگر در اثری قرار می‌گیرد.
همچنین همایش «جریان‌های فکری مشروطیت» 19 تیرماه در سالن همایش‌های کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران برگزار شد و در این همایش یک روزه 16 مقاله در سه نوبت ارائه شد و در حاشیه برگزاری آن نمایشگاهی از اسناد منتشر نشده در زمینه مشروطه برگزار شد.
دکتر ولایتی، رضا داوری، غلامرضا جلالی و محمدصادق مزینانی از جمله اساتیدی هستند که به این همایش مقاله داده‌اند.
همایش «سده انقلاب مشروطیت ایران بازنگری گذشته با نگاه به آینده» اول مرداد توسط انجمن سخن در لندن و با همکاری مدرسه عالی مطالعات شرقی و آفریقایی دانشگاه لندن در تالار برونئی این دانشکده برگزار می‌شود.
علاوه بر این همایش یک روزه، همایش دیگری به مدت چهار روز از هشتم تا یازدهم مرداد درباره انقلاب مشروطیت توسط «بنیاد میراث ایران» در دانشگاه آکسفورد برگزار می‌شود.
بنیاد پژوهشی فرهنگی میرزا کوچک‌خان جنگلی نیز دومین همایش «مشروطه گیلان» را برگزار می‌کند. سهم گیلانیان در انقلاب مشروطه، اوضاع گیلان در استبداد صغیر، نقش میرزا کوچک‌خان در انقلاب مشروطه، نقش ارامنه و اقلیت‌های دیگر در مشروطه گیلان از موضوعاتی است که بنیاد میرزا کوچک جنگلی از اندیشمندان و صاحبنظران دعوت کرده تا مقالات خود را ارائه دهند.