۴ شرط حماس برای صلح

مهران کرمی - محمد قوچانی مترجم: سعید آقا‌علیخانی اشاره: خالدمشعل چهارشانه، تنومند، مرتب و معطر است. آشکار بود که در فاصله دیدار با سیدمحمد خاتمی و خبرنگاران شرق با آب و عطر خود را مرتب ساخته و آماده مصاحبه شده. سه مصاحبه پیاپی،اول با شرق و سپس با همشهری و الوفاق. در گفت وگو اما نشان داد که بیش از آن که چریک باشد دیپلمات است و مثل همه دیپلمات ها بلد است حرف چندپهلو بزند و از زیر سئوال در برود. ما هم مثل همه ایرانی هایی که از پیروزی جنبش حماس شاد شدیم و نتوانستیم شادی مان را از این شگفتی پنهان کنیم نخواستیم بیش از سه ربع ساعت مصاحبه کنیم و ترجیح دادیم فعلاً با حماس جدیدی که در راه است آشنا شویم. پس در باب آداب حکمرانی و تفاوت های آن با عصر رزم آوری سخن گفتیم و برخلاف تصور رسمی و دولتی از جنبش حماس در ایران (که آن را با برخی گروه های فشار یکی معرفی می کنند) این جنبش سیاسی را مدرن، عملگرا و آزادیخواه یافتیم. گویی صورت و سیرت خالدمشعل از یکدیگر دور نیست. اتوپیاپی فکر نمی کند و ترجیح می دهد به جای آن که همه حرف هایش را همین امروز بزند، آنچه می خواهد بگوید را در زمان خاص خود بیان کند. به خوبی تناقض هایی که حماس با پیروزی در انتخابات بدان دچار شده است را درک می کند اما آنقدر به حماس اطمینان دارد که از این تناقض ها نهراسد. خالدمشعل که به عنوان رئیس دفتر سیاسی حماس عملاً وزیر امور خارجه این جنبش است در مسیر سفرهای خود نیز راهی برگزیده که کسی نتواند دقیقاً خط مشی سیاسی حماس را به دولتی وابسته بخواند از مصر به ترکیه و از ترکیه به ایران و از ایران به روسیه. از کشورهایی که اسرائیل را به رسمیت شناخته اند تا کشورهایی که هرگز اسرائیل را به رسمیت نشناخته اند. حرف اضافه هم نمی زند. وقتی از او درباره نسبت القاعده و حماس می پرسیم ضمن مرز بندی می گوید من درباره القاعده قضاوت نمی کنم، عملکرد حماس را توضیح می دهم. به همین دلیل است که در دیدار با دانشجویان ایرانی هنگامی که از واکنش او درباره احتمال اقدام اسرائیل علیه ایران می پرسند می گوید در چنین هنگامه ای برای ایران دعا می کنیم و وقتی یکی فریاد می زند که اسرائیل را خراب می کنیم او به طنز می گوید اگر اسرائیل هم خراب شود بر سر ما آوار می شود. و در ایران به دیدار همه رجال سیاسی می رود از خاتمی و ولایتی تا احمدی نژاد و لاریجانی، و این همه هوشمندی یک دیپلمات را نشان می دهد. مردی که در پنجاه سالگی چنان پخته شده که گویی پانصد مصاحبه از این دست را پشت سر گذاشته است. اما او می تواند به همه وعده هایش عمل کند؟ میان دولت و مقاومت، میان شریعت و دموکراسی، میان صلح و جنگ، آیا راه سومی هست؟ تجربه حماس تجربه همه مسلمانان خاورمیانه است. ام المعارکی که می تواند به نزاع های تاریخی منطقه پاسخ گوید.

پایگاه بصیرت

* سفر شما به ایران در دفعات گذشته، سفر یکی از اعضای جبهه مخالف با« فرآیند صلح» و از موضع عضو اپوزیسیون بود اما این بار شما به عنوان عضوی از حزب «پیروز» در انتخابات اخیر فلسطین به ایران آمده اید، فکر می کنید این دوره از سفر شما چه تفاوتی با سفرهای گذشته تان داشته است؟ و برخورد ایرانیان با شما چه تفاوتی کرد؟
** من در دیدارهای قبلی نیز به عنوان مردی «پیروز» به ایران آمدم زیرا از آغاز جریان مقاومت ما پیروز میدان محسوب می شدیم. منتها امروز پیروزی دیگری نصیبمان شده است، پیروزی در دموکراسی، انتخابات، عرصه سیاسی و اینکه الحمدالله توانسته ایم اعتماد مردم فلسطین را جلب کنیم. ما در سفر گذشته و همان زمانی که غزه را آزاد کردیم نیز پیروز بودیم زیرا با مقاومت در برابر تروریسم و اشغالگری شارون به پیروزی رسیده بودیم. اکنون نیز با پیروزی در انتخابات پارلمان موفقیت دیگری نصیبمان شده است. بدیهی است که اکنون مسئولیت و- در عین حال- چالش بزرگ تری را پیش رو داریم. تصدی حکومت و پارلمان به معنای مسئولیت در برابر ملت فلسطین، نظام سیاسی و وحدت فلسطین است و مسئولیت دیگرمان نیز مقاومت و دفاع از ملت و استیفای حقوق آنان است.
* ادامه مقاومت با تشکیل دولت چگونه قابل جمع است؟ چگونه می توان دستی بر سلاح و دستی در مذاکره داشت؟
** بدیهی است که جمع میان این دو آسان نیست اما ما ناگزیر از جمع این دو شیوه هستیم. چرا؟ زیرا ما باید دولت تشکیل دهیم، اصلاحات ضروری و مورد نیاز مردم فلسطینی را انجام دهیم، فضای سیاسی فلسطین را سروسامان دهیم و نیازهای اجتماعی، علمی، فرهنگی، اقتصادی، رفاهی و امنیتی مردم را بر طرف کنیم. در عین حال ما با اشغال نیز روبه روییم و اشغالگران نیز با مقاومت سر ناسازگاری دارند. بنابراین ما در پاسخگویی به مطالبات مردم از یک طرف و مقاومت در برابر اشغالگران از طرف دیگر، نمی توانیم هیچ کدام از دو اولویت را به نفع دیگری کنار بگذاریم و ناگزیریم که ضمن انجام وظایف محوله بر دولت، برای رفع مشکلات داخلی در برابر اسرائیل نیز مقاومت کنیم. روشی که ما برگزیده ایم عبارت است از مقاومت در برابر رژیم صهیونیستی در سنگر دولت و عرصه سیاسی و نیز تصدی امور دولت و انجام وظایفی که در محدوده داخلی در قبال مردم بر عهده داریم.
* از نظر شما حدود دولت فلسطینی، مرزهای سال ۱۹۴۸ است یا مرزهای سال ۱۹۶۷؟ اگر اشغال محدوده مورد نظر شما به پایان رسید، مقاومت نیز به پایان می رسد؟
** در صورت عقب نشینی اسرائیل از سرزمین های ،۱۹۶۷ آزادی قدس شرقی، حق بازگشت آوارگان و آزادی اسرای فلسطینی می توانیم به عنوان یک گام بپذیریم که زمان فکر کردن به آغاز مرحله جدید فرا رسیده است.
* جایی در پاسخ به این سئوال که آیا حاضر به رسمیت شناختن اسرائیل هستید؛ گفته بودید که: «ابتدا باید جهان، جنبش حماس را به رسمیت بشناسد و آن وقت ما در این باره فکر می کنیم». اکنون اگر جهان شما را به رسمیت بشناسد، شما اسرائیل را به رسمیت می شناسید؟
** ما به دنبال این نیستیم که اسرائیل ما را به رسمیت بشناسد. مهم این است که اسرائیل حقوق ملت فلسطین را به رسمیت بشناسد و از اراضی اشغالی عقب نشینی کند، در آن هنگام، ما موضع خود را در این باره مشخص خواهیم کرد. حماس برای ادامه فعالیت خود، چشم به دهان اسرائیل ندوخته است و در هر صورت کار خود را ادامه خواهد داد. اصولاً به رسمیت شناختن اسرائیل چندان منطقی نیست و این بحث مدخلیتی ندارد چون اصولاً نمی توان به اشغالگر مشروعیت داد، مادامی که اشغالگر دست از اشغال برنداشته، اشغالگر است و نمی توان برای او مشروعیتی قائل شد.
* اکنون این سخن در میان روشنفکران جهان اسلام مطرح است که تفاوت جنبش حماس- به عنوان گونه ای از اسلامگرایی که در چارچوب دموکراسی وارد ساختار سیاسی و حکومتی می شود- با القاعده ای، که مخالف دموکراسی است، در چیست؟ و اصولاً موضع شما در قبال این گروه چیست؟
** موضع حماس قبل و بعد از پیروزی در انتخابات یکی است و ما هیچ رابطه ای با القاعده نداریم. اندیشه ما اندیشه ای متفاوت از آنها است.
* اختلاف اندیشه شما با آنها در چیست؟
** من قصد ارزیابی القاعده را ندارم اما حماس را آن گونه که هست و بدان شناخت دارم معرفی می کنم. ما با اسرائیل می جنگیم چون سرزمین های ما، قدس و مسجدالاقصی را اشغال و مردم ما را آواره کرده است نکته دیگر این است که ما در محدوده فلسطین علیه اشغالگران جنگیده ایم و این جنگ را به خارج از مرزها تسری نداده ایم به عبارت دیگر مقاومت ما فقط در برابر اشغالگر سرزمین فلسطین است. با لحاظ کردن این موارد هر تحلیلگری می تواند حماس و القاعده را از یکدیگر تمییز دهد.
* با توجه به اینکه جنبش حماس دولت فلسطین را در اختیار خواهد داشت آیا برای اجرای مو به موی احکام شریعت اسلامی در فلسطین تلاش خواهد کرد؟
** ما هنوز در اشغال هستیم و اولویت های ما در این مرحله، آزادی فلسطین، پایان دادن به اشغال، سامان دادن اوضاع داخلی فلسطین و فراهم کردن زمینه ای است که خود مردم فلسطین سرنوشتشان را تعیین کنند. البته ما مسلمان هستیم و به دین و شریعت افتخار می کنیم و مخالفتی با آن نخواهیم داشت ولی برنامه های خود را به مردم تحمیل نمی کنیم و به آنها حق انتخاب می دهیم، چون خداوند فرموده است که: «لااکراه فی الدین» یعنی «در دین اجباری نیست». ما برنامه های دینی، فرهنگی و اجتماعی خود را به مردم عرضه می کنیم و آنها در انتخاب یا رد آن آزادند. در هر صورت ما آنها را مجبور نمی کنیم زیرا هر اعتقاد و اندیشه ای ابتدا باید به باور آدمیان بنشیند و به زور نمی توان کسی را به چیزی معتقد کرد.
* مثلاً در مورد حجاب که جزء ضروریات دین است چه خواهید کرد؟
** حجاب از ضرورت های دین است اما همین مسئله نیز باید به اختیار باشد نه به زور. شما بسیاری از زنان فلسطینی را می بینید که به خواست خود و نه به زور، محجبه هستند. مردم فلسطین مردم متدینی هستند.
* دولت آتی فلسطین شبیه کدام یک از دولت های جهان اسلام خواهد بود؟
** هنوز زود است که در این باره صحبت کنیم. حکومت کردن مسئله ای پیچیده و تکاملی است و هر سرزمینی متناسب با وضعیت و شرایط و نوع رفتار ملت خود، نوع حکومت خویش را برمی گزیند. تجربه ها را نمی توان در همه جا به یک گونه تکرار کرد و آن را به نقاط مختلف تعمیم داد زیرا هر ملتی تجربه ویژه خود را دارد. مهم این است که به اصول و مبانی حکومت پایبند باشید. ملت ها از تجربه یکدیگر بهره می گیرند اما آن را تکرار نمی کنند.
* شما در سفر خود به ترکیه گفتید که از تجربه های حزب اسلامگرای «عدالت و توسعه» و آقای رجب طیب اردوغان استفاده خواهید کرد. منظور شما کدام بخش از تجربه های این حزب بوده است؟
** ما از تجربه های همه ملت ها و جنبش ها استفاده خواهیم کرد.
* قطعاً شما از تجربه صدام استفاده نخواهید کرد؟!
** ما از تجربه های موفق استفاده می کنیم. برای نمونه ما از تجربه های موفق اقتصادی، سیاسی، دموکراتیک، توسعه اجتماعی و مدیریت استفاده خواهیم کرد. ما برای تامین منافع ملت فلسطین از همه تجربه های موفق استفاده خواهیم کرد اما در این راه گرفتار تقلید نمی شویم.
* از کدام تجربه های انقلاب اسلامی ایران استفاده خواهید کرد؟
** تجربه انقلاب اسلامی در ایران تجربه ای غنی و ریشه دار است و ما از دستاوردهای آن کاملاً آگاهیم و متناسب با شرایط و نیاز خودمان از آن بهره خواهیم برد که البته به کارگیری جزئیات این تجربه ها بستگی به مورد اجرای آن دارد یعنی آن بخش هایی را که با شرایط ما متناسب است به کار خواهیم گرفت.
* شما مسیری دشوار در مقاومت را پشت سر گذاشته و مسیری دشوار در دولت سازی را پیش رو دارید. کدام یک از این دو راه از نظر شما دشوارتر بوده یا خواهد بود؟ اگرچه بسیاری مسیر تجربه نشده پیش رو را دشوارتر می دانند اما من تمایل دارم که داوری شما را بشنوم.
** تجربه دولت و دولت داری تجربه جدیدی است که اکنون نمی توانم در مورد آن اظهارنظری کنم ولی به هر حال تجربه دشواری است و معمولاً کسانی که تجربه ای را با موفقیت پشت سر می گذارند آمادگی آن را دارند که تجربه جدید را نیز با موفقیت پشت سر بگذارند. ما همچنان که در مقاومت پیروز شده ایم به یاری خدا در تجربه دولت داری نیز موفق خواهیم شد.
* در برخورد با پرونده فساد های مالی تشکیلات خود گردان فلسطین (که شعار انتخاباتی شما بوده است) اگر مجبور به برخورد با برخی افراد وابسته به تشکل های فلسطینی شوید چه خواهید کرد؟ آیا نگران آن نیستید که مثلاً زندانی کردن این افراد باعث از بین رفتن وحدت ملی فلسطینیان شود؟
** ما مسئله فساد را با روش خودمان حل می کنیم. زندان تنها شیوه مبارزه با فساد نیست. ما به دنبال انتقام گیری از افراد نیستیم و با درایت و تدبیر، این گونه مسایل را حل خواهیم کرد.
* آینده آزادی های سیاسی در فلسطین چگونه خواهد بود؟ بسیاری از غربیان معتقدند که اسلامگرایان پس از صعود از نردبان دموکراسی آن را بر زمین خواهند انداخت. آیا شما در انتخابات آینده، راه را برای فعالیت احزاب مخالف باز خواهید گذاشت؟
** ما خواستار ساختار سیاسی فلسطینی مبتنی بر تکثرگرایی، آزادی های عمومی، عدالت، احترام به حقوق فردی، اجتماعی، تداوم آرامش، حکومت قانون و تقویت دموکراسی هستیم.
* دولت شما براساس معاهده اسلو بنا شده است و اصولاً ساختار تشکیلات خود گردان به مبنای معاهده اسلو است. این در حالی است که شما این قرارداد را رد کرده و آن را ظالمانه خوانده اید. این تناقض را چگونه حل می کنید؟
** درست است که دولت فلسطینی ده سال پیش براساس معاهده اسلو تشکیل شد اما اسلو پایان یافت و دیگر معاهده قابل ارجاعی نیست. اسرائیل با تانک هایش این معاهده را از اعتبار انداخت و ما براساس برنامه هایی که در انتخابات به مردم فلسطین ارائه دادیم دولت خود را تشکیل داده ایم نه چیز دیگر.
* به نظر شما چگونه می توان صلح را بر خاورمیانه حاکم کرد و اصولاً فکر می کنید امکان دارد صلح در این منطقه برقرار شود؟
** بله. با پایان اشغالگری چنین امکانی وجود دارد. بدون در نظر گرفتن حقوق ملت فلسطین نمی توان به صلح رسید. با وجود اشغال و خصومت ورزی اسرائیل هیچ صلحی برقرار نخواهد شد و چنین صلحی نیز در گرو ادامه مقاومت، پایداری و اعمال اراده آزاد است. بنابراین ادامه صلح به روش مذاکره ای کنونی، جز تسلیم و شکست نتیجه ای ندارد زیرا اسرائیل جز زبان زور زبان دیگری را نمی فهمد. چه عاملی اسرائیل را وادار به عقب نشینی از غزه کرد؟ پاسخ روشن است، این مقاومت بود که باعث تخلیه غزه شد و نه گفت وگو.
* شما در آستانه سفر به روسیه هستید. فکر می کنید این سفر، سفر پرباری باشد؟ موضوع این سفر چیست؟
** امیدوارم اینطور باشد به ویژه آنکه این سفر باعث بروز شکاف در جامعه جهانی می شود و این درحالی است که به عادلانه بودن مواضع خود اطمینان داریم. حسن این سفر در این است که فرصت پیدا می کنیم، مواضع خود را برای جهانیان تشریح کنیم.
* آیا شما قصد دارید که از روسیه کمک مالی بگیرید؟
** اگر شرطی در میان نباشد ما از هر کمکی استقبال می کنیم. ما از همه کس و هر کشوری کمک می گیریم اما تعهدی به کسی نمی دهیم.
* شما از چند کشور اسلامی دیدار کردید و این در حالی بود که غرب کمک های مالی خویش از دولت فلسطینی را قطع کرده است. آیا اکنون شما با دست پر این کشورها را ترک می کنید؟
** الحمدالله ما طی دیدارهایی که از کشورهای اسلامی و عربی داشتیم، عزم جدی برخی از دولت ها در حمایت از مردم فلسطین را شاهد بودیم.
* آیا این کمک ها می تواند قطع کمک های غرب را جبران کند؟ به عنوان نمونه وعده خاصی از ایران دریافت کردید؟
** حکومت ایران به ما قول داد که با حمایت از ما، قطع کمک های ایالات متحده و غرب را جبران خواهد کرد. ما معتقدیم که با وجود کمک های عربی و اسلامی، به کمک های ایالات متحده و دیگران نیازی نداریم زیرا امت اسلام امتی ریشه دار و اصیل است و مسئله فلسطین نیز مسئله امت اسلام است.