جمهوری آذربایجان و نرمش با مخالفان

شهرام آزموده
جمهوری آذربایجان از ابتدای استقلال تا حالا با مشکلات و مسائل متعدد سیاسی مواجه شده است. این امر سبب‌شده تا دولتمردان این جمهوری برای حفظ قدرت از شیوه‌های خاص خود استفاده نمایند. هدف آنها از بکارگیری چنین شیوه‌هایی که نوع حکومت آنها را به حکومتهایی که پلیس نقش اساسی در آنها دارد شبیه نموده است. فقط حفظ قدرت بوده است. حیدرعلی‌اف که روزگاری تا مقام شخص اولی اتحاد جماهیر شوروی پیش رفت بسیار پخته‌تر از آن بود که قدرت را در جمهوری کوچکی که سهم‌الارث او از اتحاد شوروی بود از دست بدهد. لذا با اتخاذ تدابیری خاص و در واقع به لطایف‌الحیل رقبا را کنار زد و خود بر تخت حکومت نشست. شیرینی قدرت در کام او چنان بود که او حتی تمایل به حفظ آن در کام بازماندگان خود داشت او برای این کار قبل از مرگ خود الهام علی‌اف یعنی فرزند خود را که قبلاً در زمینه مسائل مربوط به نفت در جمهوری آذربایجان چهره شناخته شده‌ای داشت به عنوان جانشین خود معرفی کرد. حتی انتخاباتی هم که پس از مرگ حیدر‌علی‌اف جهت انتخاب رئیس‌جمهور در آن جمهوری انجام شد نتوانست قدرت را از خانواده‌ علی‌اف‌ها بگیرد. هر چند پس از انتخاب الهام علی‌اف و در واقع پس از اعلام نتیجه انتخابات اعتراضات زیادی صورت گرفت ولی هرگز نتوانست در نتیجه نهایی اثری داشته ‌باشد. چرا که به راحتی همه حرکت‌های مخالفان یا رقبا سرکوب گردید. الهام توانست به راحتی به جای پدر بنشیند. سبک خاص برخورد خانواده علی‌اف‌ها با مخالفان که با حیله سیاسی یا قدرت پلیسی همراه بوده معمولاً یادآور برخورد حاکمان کمونیستی شوری سابق با مخالفان بوده است. این امرسبب شده تا مخالفان کمتر جرأت ابراز وجود داشته باشند. آنهایی هم که دم از مخالفت زده‌اند یا زندانی شده‌اند و یا از کشور فرار کرده‌اند. نمونه بارز آن را می‌توان در حرکت تالشان آن جمهوری به رهبری ژنرال علی‌اکرم همت‌اف دید. وقتی همت‌اف خود مختاری جمهوری تالش مغان را اعلام کرد از سوی حکومت باکو دستگیر و زندانی شد تا دیگر یاران ژنرال همت‌اف هم یا از کشور خارج شدند و به کشورهایی چون روسیه گریختند ویا اگر در جمهوری آذربایجان ماندند از فعالیت‌های اداری و دولتی و تدریس در دانشگاهها محروم شدند. و... اما اینک جمهوری آذربایجان بر خلاف تصورات همه کسانی که پیگیر مسائل آن هستند چهره مهربان‌تری از خود نشان می‌دهد و در تلاش است تا به جهانیان به ویژه اتحادیه اروپا وانمود کند که تصوراتشان در مورد دولت‌مردان این جمهوری چندان درست نیست.
به همین منظور چند ماه قبل ژنرال علی‌اکرم همت‌اف از زندان آزاد شد وی بدون دیدار با هم رزمان به هلند رفت تا در کنار خانواده‌اش که سالها در آن کشور بودند زندگی کند. او حق بازگشت به آذربایجان و فعالیت سیاسی را ندارد. اما با نرمش جدید حاکمان جمهوری آذربایجان شاید بتوان همت‌اف را هم در جمهوری آذربایجان دید. نمونه‌های دیگر نرمش جمهوری آذربایجان در برابر مخالفان را می‌توان در بازگشت دکتر فخرالدین عباس‌زاده و دکتر هلال محمد‌اف به جمهوری آذربایجان دید. دکترهلال محمد‌اف اینکه دکترای فیزیک هسته‌ای دارد به خاطر فعالیت‌هایی که داشته از تدریس در دانشگاه منع شده بود. سخنرانی دکتر عباس‌زاده چند ماه قبل در همایش بین‌المللی تالش‌شناسی دانشگاه دولتی شهر ایروان در جمهوری ارمنستان دخالت ارمنستان در امور داخلی آذربایجان و تحریک و تشویق مخالفان خوانده شده بود. اما اینک با تغییرات به وجود آمده در دیدگاه دولتمردان جمهوری آذربایجان دکتر هلال و دکتر فخرالدین به جمهوری آذربایجان بازگشته‌اند و این یعنی تمایل آذربایجان به تعامل و مهربانی با رقبا، مخالفان قدرت و شاید دادن سهم اندک از قدرت به آنان به منظور جلب رضایت آنها و در نهایت حفظ قدرت در دست خود بدون هر گونه دردسر و مشکل خاص است. اما در ریشه‌یابی علل این حرکت دولتمردان آذربایجانی شاید بتوان تمایل آذربایجان به حضور در اتحادیه اروپا، استحکام بخشیدن به خود در برابر ارمنستان، فشار اتحادیه اروپا (همانند فشاری که به ترکیه وارد می‌شود تا نسبت به عبدالله اوجالان تغییر موضع دهد )، ترس از حساس شدن بیشتر ایران به حضور آمریکا و کاهش سطح روابط با آذربایجان را دلایل کافی دانست. اما هر چه هست حاکمان کنونی آذربایجان مانند گذشته می‌اندیشند.