ترکیه دوست جدید اعراب مى‌شود؟

نفیسه کوهنورد
گروه بین الملل-  «رئیس جمهور خوش قول»و «سوریه شما را هرگز فراموش نخواهد کرد» و ... این جملات را سوریها بر پلاکاردها نوشته بودند و چهارشنبه گذشته در تمام مسیر فرودگاه دمشق (پایتخت سوریه) تا کاخ «الشعب» در دست داشتند تا به میهمان ترک خود احمد نجدت سزر رئیس جمهورى ترکیه خوش آمد گویند.
سفر رئیس جمهورى ترکیه به دمشق، نقطه عطفى در روابط دو کشور همسایه بود؛ دو همسایه اى که هفت سال پیش تا یک قدمى جنگ با یکدیگر پیش رفته بودند. زیرا سوریه، «عبدالله اوجالان» رهبر حزب کارگران کردستان ترکیه (پ.ک.ک) را پناه داده بود و ترکها نیز میزان آب فرات را براى سوریها کم کرده بودند. بحران تا جایى اوج گرفت که ژنرال «آتیلا آتش» فرمانده وقت ارتش ترکیه در سال ۱۹۹۸ پیام جنگ به همسایه خود فرستاد، اما دمشق، در نهایت، از حمایت اوجالان سر باز زد و او را وادار به خروج از سوریه کرد. همین موضوع نیز آب سردى شد بر تنش روابط آن دو کشور.
هرچند، دو همسایه در این سالها به رغم آشتى بودن، دوستى گرمى باهم نداشتند. چرا که برخى مسائل مانند اختلاف نظر آنکارا و دمشق بر سر شهرهاى مرزى «ختاى» و بندر«اکسندرون» و نزدیکى ترکیه به اسرائیل بر روابط آنها سایه افکنده بود. سوریه که خود زمانى تکه اى از پادشاهى عثمانى بود و زاییده نقاشى فرانسه و انگلیس بر نقشه خاورمیانه پس از جنگ جهانى اول به شمار مى رفت، ختاى را جزو شهرهاى مرزى خود مى داند، اما ترکیه هرگز این امر را نپذیرفته است. از این رو، هویت این شهرها در نقشه هاى دو کشور متفاوت است. زمزمه هاى جنگ عراق و حمله آمریکا به این کشور، اما شرایط را به گونه اى دیگر رقم زد و به نوعى، همگرایى در میان همسایگان عراق را منجر شد. در این میان، ترکها به سرعت از فرصت بهره جستند و بیرق رایزنى صلح را در دست گرفتند. سفر منطقه اى «عبدالله گل» وزیر خارجه کنونى ترکیه که در آن هنگام سمت نخست وزیرى را برعهده داشت، به روابط سوریه و ترکیه نیز رنگ دیگرى بخشید. دوکشور بالبخندى وعده فراموش کردن گذشته را دادند و براى دوستى پایدار تر دست دوستى فشردند تا جایى که گل در سفر به ایران در مصاحبه با روزنامه «ایران»، مشکلات سوریه و ترکیه را داستانهاى کهنه و قدیمى خواند و گفت: اکنون مى توان از مسائل شیرین تر در روابط دو کشور سخن برزبان راند. سفر بشار اسد رئیس جمهورى سوریه به آنکارا و «رجب طیب اردوغان» نخست وزیر ترکیه به دمشق در سال گذشته حکایت از تلاش دو همسایه براى گسترش روابط داشت، اما میزبانى سوریها از رئیس جمهورى ترکیه به گونه اى دیگر بود و بازتابى وسیع تر به همراه آورد.
میزبان سورى آنقدر براى عزیز داشتن این مهمان حساسیت به خرج داد که ارکستر رسمى را روزها تعلیم داده و پرچمهاى ترکیه را از پیش از ترکیه آوردند تا مبادا مانند زمان سفر اردوغان به دمشق سرود ملى ترکیه را اشتباه بنوازند و پرچمها آنقدر کوچک باشد تا شبیه پرچم ترکیه به نظر نرسد.
حتى ناجى اوترى نخست وزیر سورى در استقبال از میهمان ترک گفت: سزر به میهن دوم خود پاى نهاده است.
البته سزر براى مرتبه دوم به دمشق مى رفت: او پیش از این براى شرکت در مراسم تدفین «حافظ اسد» رئیس جمهورى سابق و پدر بشار اسد نیز راهى دمشق شده بود، ولى سفر اخیر در شرایطى صورت گرفت که دمشق بافشارهاى بین المللى به سختى درگیر است. با آنکه کاخ سفید در زمان جنگ عراق نیز دست از تهدید سوریه برنداشت، ترور «رفیق حریرى» نخست وزیر سابق لبنان و اشاره رفتن انگشت اتهام جوامع بین المللى به سوى سوریها، گویى دمشق را هدف گرفته است. از این رو انعکاس سفر سزر، چه در داخل ترکیه و چه در خارج، با اما و اگرهاى فراوانى همراه بود.
مهمترین نکته شاید انجام گرفتن این سفر به رغم میل واشنگتن بود. «اریک الدمان» سفیر آمریکا در آنکارا چندى قبل از عزیمت سزر به سوریه هشدار داد که کاخ سفید هرگز از انجام چنین سفرى خشنود نخواهد شد. «نازلى ایلى جاک» نویسنده سرشناس روزنامه «ترجمان» ترکیه در این باره معتقد است که شاخ و شانه کشیدن واشنگتن براى آنکارا در این مورد راه دیگرى براى رئیس جمهورى ترکیه جز انجام سفر نگذاشت، چرا که در غیر اینصورت، ترکیه خودرا در جایگاه غلام حلقه به گوش آمریکا مى یافت.
اما از دیگر سو، این سفر را مى توان در چارچوب تلاشهاى اخیر ترکیه براى برتن کردن لباسى جدید در خاورمیانه و منطقه دانست که مارک متحد آمریکا در آن کمرنگ تر شود و از سوى کشورهاى عرب منطقه بیشتر مورد استقبال قرار گیرد و در عین حال، بیشتر به جبهه ملایم و حامى گفتمان اروپایى ها نزدیک تر گردد.
این همان جامه اى است که ترکها سعى کرده اند از زمان جنگ عراق بپوشند و به نظر مى رسد تا حدودى نیز در این راه موفق شده اند، به طورى که برخى روزنامه هاى عرب زبان در باره سفر اخیر سزر به سوریه جایگاه جدید ترکها در میان اعراب را تحسین کرده اند.
روزنامه «الخلیج» در مقاله اى نوشته است که تنها یک عرب مى توانست براى عرب چنین کند و در شرایط سخت تنهایش نگذارد و حالا ترکیه دوست جدید اعراب است. لیکن برخى دیگر از تحلیلگران بر این باورند که دیدار اخیر رئیس جمهورى ترکیه از دمشق، بار منفى بسیارى را براى ترکها به همراه خواهد آورد. به اعتقاد آنان، شرایط کنونى سوریه تشابه چندانى به وضعیت عراق پیش از جنگ ندارد و حتى با زمان مرگ حافظ اسد هم متفاوت است. اگر در مورد عراق و سوریه، اروپا در صف مخالفان آمریکا قرار داشت و اگر سزر در مراسم تدفین اسد در کنار «ژاک شیراک» رئیس جمهورى فرانسه ایستاده بود، این بار هم اروپا و هم سازمان ملل متحد در نگاه به سوریه لبخند خوشایندى بر لب ندارند و بى صبرانه منتظرند تا دمشق تعهدات بین المللى خود را به جاى آورد و سربازانش را از لبنان خارج کند. مضاف بر اینکه این دفعه حتى بسیارى از کشورهاى عربى نیز به سوریه فشار مى آورند و حمایت چندانى از آن به عمل نیاورده اند که این تنها یکى از دردسرهاى دمشق است. در این حال، فشارهاى بین المللى براى پایان دادن به فضاى بسته داخل کشور، بشار اسد را بر لبه تیغى قرار داده است که بسیارى از ناظران سیاسى معتقدند مى تواند سقوط رئیس جمهورى جوان سورى را به همراه داشته باشد. زمزمه بازگشت رفعت اسد عموى بشار اسد که از ریاست جمهورى برادرزاده اش خرسند نیست، سردمدار کم تجربه سوریه را حتى با خطر کودتا مواجه کرده است. از این رو، منتقدان سزر بر این باورند که سفر وى به سوریه نه تنها ترکیه را در دید جامعه بین الملل مقام نمى بخشد، بلکه این کشور را در جایگاه حامى کشورى قرار مى دهد که در حال حاضر بسیارى از کشورهاى بزرگ دنیا با آن در قهر به سر مى برند.
«چنگیز چاندار» تحلیلگر بنام مسائل خاورمیانه و نویسنده روزنامه «ترجمان» ترکیه معتقد است که سران ترکیه دچار نزدیک بینى مفرط شده اند و از این رو نمى توانند آینده را خوب ببینند، آینده اى که شاید دیگر بشار اسد را بزودى با سمت رئیس جمهورى سوریه یاد نکند.
هرچند، سزر سعى کرد در سفرش به گونه اى سخن گوید که فشارهاى خارجى و داخلى بر خود را خنثى کند، اما به اعتقاد تحلیلگران، ضرب شست نشان دادن ترکها به آمریکا و اروپا در این سفر نمایان بود. آنکارا این روزها مدام با لبخند حاکى از خرسندى روابط خود را با واشنگتن خوب و صمیمى مى خواند، اما واقعیت این است که به شدت در رابطه اش با متحد قدیمى خود دچار تنش است.
نکته دیگرى نیز در این سفر جالب توجه بود. بر خلاف دو سال گذشته که به نظر، حزب مقتدر اسلامگراى ترکیه «عدالت و توسعه» پرچمدار روابط با کشورهاى مسلمان و همسایه بود، این بار این بازى تبدیل به رقابت جناحى داخلى میان لائیک ها و اسلام گرایان شده است، به طورى که «دنیز بایکال» رهبر حزب جمهورى خلق ترکیه هم به رغم مخالفتهایش با بسیارى از سیاستهاى خارجى عدالت و توسعه اى ها از سفر سزر حمایت و اعلام کرد که نباید سوریه را تنها گذاشت. به نظر برخى تحلیلگران ترک، سیاستمداران ترکیه بى توجه به تحولات جهانى این بار درگیر نگاههاى داخلى به سیاست خارجى شده اند و سعى دارند در کسب محبوبیت بیشتر نزد مردم مسلمان ترکیه گوى سبقت از هم بربایند، اما با این حال، معلوم نیست که آیا واقعاً ترکیه مى تواند به این روش ادامه دهد و به دوست قدیمى خود آمریکا پشت پا زند یا همان طور که شعارهاى حمایت از بشار اسد سورى ها در بازار حمدیه دمشق سزر را ناخشنود کرده و از این رو رئیس جمهور ترکیه گردش را نیمه کار رها کرد، ترکها نیز در حمایت از همسایه خود ، رفیق نیمه راه خواهند شد؟ با توجه به آنکه ترکیه هم از نظر اقتصادى و هم از جنبه منطقه اى، هنوز مشکلات بسیارى دارد که شاید براى حل آنها باز دست به دامن واشنگتن شود.