سوریه و آمریکا چالش غیرقابل اجتناب

لادن سلامى
آمریکا در سوریه چه مى خواهد و چرا فرانسوى ها با آمریکا همسو شده اند؟
پاسخ کلى آن است که آمریکا علیه سوریه پس از تغییر رژیم عراق، معادلات جهان عرب و منطقه را وارد فاز جدیدى کرده است که مهمترین عنصر آن، تشدید روند یکجانبه گرایى آمریکا براى تغییر محیط سیاسى _ امنیتى خاورمیانه مطابق با اهداف و منافع، امنیت ملى و سیاست ها و برنامه ها و راهبردهاى کلان آمریکا و اسرائیل است.
از سوى دیگر، فرانسه به عنوان کشورى که در سوریه و لبنان داراى منافع حیاتى است، با روند تغییرات کلى مورد نظر آمریکا همسو است.
حال، این سؤال مطرح مى شود، راز همسویى پاریس و واشنگتن در مسأله سوریه چیست؟ فرانسه که در حمله آمریکا به عراق با این حمله مخالف بود، چرا در شرایط فعلى همراه با آمریکا در قضیه ترور «رفیق حریرى» علیه سوریه وارد عمل شده است؟
ظرف دو سال اخیر، مهمترین اتهامات و تهدیدات آمریکا و فرانسه علیه سوریه عبارت بوده اند از: ارسال تجهیزات جنگى از سوى سوریه براى رژیم «صدام حسین»، پناه دادن مقام هاى رژیم سابق عراق، حمایت سوریه از گروه هایى که آمریکا آنها را تروریستى مى داند، نظیر «حماس»، «حزب الله» و «جهاد اسلامى»، مخفى سازى سلاح هاى کشتار جمعى عراق، تولید سلاح هاى کشتار جمعى از جمله گاز «سارین» و عامل شیمیایى «وى ایکس» اغماض نسبت به ورود تروریست ها ازخاک خود به عراق و بحثى که اخیراً مطرح شده و آن اتهام دخالت مقام هاى ارشد سورى در قتل «رفیق حریرى» نخست وزیر اسبق لبنان است.
فرانسه نیز در اینکه دولت سوریه باید تضعیف و به طور کامل از لبنان خارج شود، با آمریکا همسو است. دلیل همراهى فرانسه با آمریکا در این مسأله، دستیابى به سهم بیشتر در آینده لبنان است. در واقع، فرانسه از اینکه رژیم لبنان به نفع یک رژیم نزدیک به آمریکا تغییر یابد، خرسند نخواهند شد و بیشتر در پى اعاده نفوذ سنتى و استعمارى خود در لبنان است.
در مجموع، آمریکا و فرانسه معتقدند که دخالت سوریه در امور داخلى لبنان باید پایان یابد. زیرا به تصور آنان از سال ۱۹۸۴ که تفنگداران آمریکایى و فرانسوى از لبنان اخراج شدند، سوریه جاى آمریکا و فرانسه را در این کشور گرفت.طى این ۲۰ سال، آمریکا و فرانسه همواره درصدد اعاده مجدد این نفوذ بودند. البته فرانسه با روند تغییرات کلى مورد نظر آمریکا در خاورمیانه و خلیج فارس به عنوان منطقه اى که پاریس در آن داراى منافع حیاتى است. کاملاً همسو نیست و حتى در مواردى مخالف رویکردهاى آمریکا است ولى مسأله لبنان و همراهى فرانسه با آمریکا در آن خاص و ویژه است.
فرانسه از حل و فصل چالش هاى آمریکا و سوریه با محوریت سازمان ملل متحد و شوراى امنیت و افزایش نقش و جایگاه اتحادیه اروپا در معادلات خاورمیانه از جمله لبنان حمایت مى کند. روابط سنتى لبنان و سوریه با فرانسه در سطوح فرهنگى، سیاسى و اقتصادى به دلیل اینکه این دو کشور قبل از استقلال مستعمره فرانسه بوده اند، بسیار زیاد است. این در حالى است که جناحى در دولت آمریکا آماده است به هر شکلى رژیم حاکم بر سوریه را سرنگون کند. زیرا معتقد است، هر تغییرى در سوریه، به هر نحوى که صورت گیرد، منافع آمریکا را تأمین خواهد کرد.
به نوشته روزنامه «شرق الاوسط»، منابع فرانسوى معتقدند: اوضاع در سوریه براى پاریس اهمیت ندارد، آنچه مهم است، اجراى دو قطعنامه ۱۵۵۹ و ۱۵۹۵ و روشن شدن واقعیت ترور حریرى است.
فرانسه همواره از آمریکا خواسته است، به صورت منطقى با دمشق برخورد کند، زیرا هرگونه تغییر قدرت در سوریه مى تواند همراه با خشونت و پیامدهایى بر اوضاع منطقه بویژه لبنان باشد، به همین دلیل پاریس تاکنون موفق شده است، مسؤولان آمریکایى را از اقدام بر ضد سوریه منع کند، ضمن آنکه از دیدگاه پاریس، سوریه به حد کافى با فرانسه در این زمینه همکارى نمى کند.
برخى از منابع آگاه معتقدند: دولت آمریکا تصمیم گرفته است از طریق اقدام نظامى و از طریق دولت ترکیه به سوریه حمله کند که ترکیه با این طرح مخالفت کرده است. برخى دیگر معتقدند: آمریکا طرح دیگرى دارد که از خاک عراق به سوریه حمله کند. برخى مقامات آمریکایى همچنین کودتا را راه حل دیگرى براى برکنارى اسد مى دانند و قصد دارند از طریق گروههاى معارض سوریه، کودتایى را در این کشور ایجاد کنند.
ترور حریرى، عامل شتاب زاى مطلوب آمریکا
بهانه جویى هاى واشنگتن از دمشق زمانى شروع شد که سوریه مخالفت خود را با حمله آمریکا به عراق ابراز کرد. (این در حالى است که در سال ۱۹۹۱ و حمله عراق به کویت، سوریه نیروى نظامى علیه عراق به منطقه اعزام کرده بود.)
در زمان حمله آمریکا به عراق، سوریه اعلام کرد: پروازهایى که از پایگاه اینجرلیک ترکیه بلند مى شوند تا عراق را بمباران کنند، اجازه ندارند از فضاى سوریه استفاده نمایند. آمریکا نیز مدعى شد که سوریه تجهیزات دید در شب به عراق مى داده و بعد از سقوط صدام نیز به بعثى ها پناه داده و سرمایه هاى مقامات بعث را در بانک هاى خود نگه داشته است. در حال حاضر نیز آمریکا معتقد است که سوریه مرزهاى خود را براى عبور تروریست ها به خاک عراق باز مى گذارد. از این رو، ارتش آمریکا در مرزهاى سوریه و عراق نیرو مستقر کرده و طى هفته هاى اخیر، درگیرى هاى شدیدى در این منطقه روى داده است.
انگلیسى ها نیز در اعمال فشار بر سوریه بویژه در مسأله عراق در کنار آمریکایى ها قرار گرفته اند. انگلیس به عنوان رئیس دوره اى اتحادیه اروپا اعلام کرده است: اگر سوریه به قطعنامه ۱۶۳۶ شوراى امنیت سازمان ملل متحد در مورد لبنان عمل نکند، در این صورت، شوراى مزبور اقداماتى علیه این کشور اتخاذ خواهد کرد.
«جک استراو» وزیر خارجه انگلیس گفته است: اگر سوریه در مورد عراق و لبنان با جامعه بین الملل همکارى نکند، ممکن است مجازات شود. از دیدگاه لندن، سوریه به منظور پیشگیرى از نفوذ تروریست ها از طریق مرزهاى این کشور به عراق باید تمام تلاش خود را براى به کنترل درآوردن مرزهاى زمینى اش با عراق به کار ببرد و از ورود تروریست ها به سرزمین خود از طریق فرودگاه دمشق یا هر گذرگاه دیگر ممانعت به عمل آورد. البته آمریکایى ها به فشارهاى مذکور در حوزه لبنان و عراق اکتفا نکرده اند و تلاش مى کنند تا بر روى آسیب پذیرى هاى درون جامعه سوریه نیز سرمایه گذارى کنند. در همین ارتباط، «کاندولیسا رایس» وزیر امور خارجه آمریکا اعلام کرده که دمشق باید تمامى زندانیان سیاسى را آزاد کند و تأکید کرده است که آمریکا به حمایت هاى خود از مردم سوریه براى رسیدن به آزادى و دموکراسى و عدالت تحت حاکمیت قانون ادامه مى دهد. به اعتقاد رایس، آمریکا خواهان پایان یافتن محدودیت ها و بازداشت فعالان حقوق بشر و دموکراسى در سوریه است. با وجود این، عامل شتابزا براى تشدید فشارها بر سوریه، قتل حریرى و پیش از آن تمدید ریاست جمهورى «امیل لحود» بوده است. دور جدید فشارهاى آمریکا بر سوریه به سال گذشته و موضوع تمدید ریاست جمهورى لحود در لبنان برمى گردد. آمریکا و فرانسه معتقدند که این تمدید تحت فشار سوریه انجام شده است. در عین حال، ترور «رفیق حریرى» نخست وزیر اسبق لبنان نیز فشار علیه سوریه را کامل کرد و پیامدهاى بدى را براى سوریه در پى داشت.
دو سال قبل با کناره گیرى رفیق حریرى از سمت نخست وزیرى، در نگاه نخست، اینگونه به نظر مى رسید که امیل لحود و فرماندهان سورى، رقیب اصلى خود را از صحنه به در کرده اند.
اما از طرف دیگر، عدم حضور «رفیق حریرى» در حکومت لبنان با توجه به روابط نزدیکش با بسیارى از کشورهاى صاحب نفوذ، بویژه فرانسه، خلأ آشکارى را در روابط بین المللى لبنان ایجاد کرد.
کناره گیرى حریرى، هنگامى بیشتر به چشم مى آمد که به یاد داشته باشیم او طى ۱۴ سال گذشته، ۱۰ سال را در سمت نخست وزیر و به عنوان نیروى اصلى در فرایند بازسازى این کشور سپرى کرده بود. در حالى که بسیارى، او را عامل بحران هاى اقتصادى پایان دهه ۹۰ لبنان و همچنین بدهى سنگین این کشور به کشورهاى خارجى و سازمان هاى جهانى مى دانند، اما در ذهن بسیارى دیگر، تصویر رفیق حریرى همچنان با سرمایه گذارى هاى کلان او در بازسازى شهر بیروت و کمک هاى او به آموزش و پرورش در لبنان عجین بود.
اگرچه دولت هاى تحت نظر «رفیق حریرى» طى بیشتر از یک دهه با تکیه بر اقتصاد و سرمایه گذارى خارجى فرصت مناسبى را براى پیشرفت اقتصادى لبنان آفریدند، اما همچون بسیارى دیگر از الگوهاى توسعه در خاورمیانه، با توزیع ناعادلانه این فرصت ها و چشم پوشى از توسعه سیاسى و اجتماعى معضلات بسیارى نیز در جامعه بحران زده لبنان - پس از جنگ داخلى - ایجاد کردند.ترور او در سال گذشته هنگامى رخ داد که حریرى در اذهان افکار عمومى ، در رأس مخالفان نفوذ سوریه در لبنان قرار داشت و طبیعى بود که نگاهها و فشارها متوجه دمشق بشود و این عامل شتاب زایى براى کلیدخوردن چندین پروژه همزمان علیه سورى ها بود. اوضاع از آن رو مشکل تر شده که در حال حاضر سوریه هواداران عرب خود را از دست داده است. تمامى کشورهاى عربى معتقدند سوریه باید تمام تلاش خود را براى همکارى با تیم تحقیقاتى سازمان ملل متحد به کار گیرد. مصرى ها و عربستانى ها نیز به عنوان متحدان سنتى دمشق به سوریه، توصیه کرده اند به نحوى با سازمان ملل متحد کنار آید تا غوغا فرو بنشیند.
مصر و تضعیف سوریه بدون برترى اسرائیل
مصر در یک چشم انداز کلى و درازمدت به دنبال تضعیف سوریه همراه با جلوگیرى از برترى اسرائیل در معادلات منطقه است. قاهره از تضعیف عمومى سوریه به عنوان یکى از مدعیان جدید رهبرى جهان عرب خرسند مى شود، همچنان که با حذف صدام، یکى از رقباى جدى وسنتى و بالفعل مصر براى رهبرى جهان عرب از دایره قدرت حذف شد. اما قاهره نگران است که تضعیف سوریه به معنى برترى اسرائیل در منطقه باشد.
درهمین چارچوب، مصر از تشدید فشارهاى اقتصادى و سیاسى بر سوریه استقبال مى کند، زیرا تضعیف هدفمند دمشق بدون حمله نظامى آمریکا بر سوریه، باعث افزایش قدرت مانور قاهره در معادلات درون عربى به شمار مى رود.
از سوى دیگر، روابط سنتى مصر با سوریه و آمریکا، مهمترین فرصت براى ارتقاى سطح بازى و قدرت مانور قاهره در تنش هاى اخیر بین واشنگتن و دمشق را فراهم آورده است.
البته مصر همانند دوره جنگ آمریکا علیه صدام ، نگران تأثیرگذارى چالش آمریکا و سوریه بر رشد تمایلات بنیادگرایانه در جهان عرب و افزایش تهدیدات داخلى ومنطقه اى ناشى از آن علیه ثبات رژیم هاى نزدیک به آمریکا از جمله رژیم حاکم بر قاهره است؛ امرى که نمى توان آن را با پیروزى هاى اخوان المسلمین در انتخابات پارلمانى مصر، بى ارتباط دانست.
دولت «حسنى مبارک» هرنوع افزایش بى ثباتى در منطقه از جمله تنش بین سوریه و آمریکا را ضربه اى به صنعت توریسم خودو جایگاه حیاتى آن در درآمد ملى مصر مى داند، لذا قاهره نه حمله آمریکا را تأیید مى کند و نه سوریه اى قدرتمند را. مصر، در مجموع، به دنبال سوریه اى ضعیف است ، البته نه آن اندازه ضعیف که مقدمات برترى کامل اسرائیل در منطقه فراهم شود.
عربستان، بازى بین دو متحد
موضع عربستان سعودى در قبال این تنش،جلوگیرى از انجام حمله نظامى آمریکا، سوریه و تلاش براى تغییر رفتار دمشق به منظور دستیابى به یک توافق است.
«سعود الفیصل» وزیر امور خارجه عربستان اعلام کرده است که اتهامات و تهدیدات آمریکا علیه سوریه باعث ایجاد حلقه اى از جنگ و آشوب در خاورمیانه مى شود.
در مجموع، ریاض با بهره گیرى از ثروت و درآمد نفت به عنوان مهمترین صادرکننده نفت جهان با سطح تولید حدود ۹ میلیون بشکه در روز و بهره گیرى از این وضعیت اقتصادى ، مى تواند برمواضع آمریکا ، سوریه و سایر بازیگران معادلات منطقه و حتى اروپا و جهان تأثیر گذارد. سران آل سعود به شدت در پى آن هستند تا از موقعیت ایجاد شده بین سوریه و آمریکا سود ببرند، گرچه خودسعودى ها نیز از سوى تندروهاى آمریکا تحت فشار هستند.
موضع یک همسایه غیرعرب
افزایش تنش میان آمریکا وسوریه براى ترکیه نیز دردسرساز شده است. نارضایتى مردمى در درون این کشور از سیاست هاى آمریکا و انتقاد از همراهى آنکارا با واشنگتن از آن جمله است.
افزایش این تنش، بار دیگر ، دولت «رجب طیب اردوغان» را بر سر دوراهى قرار داده است. دولت اردوغان مایل به تخریب روابط خود با کشورهاى عربى و اسلامى نیست و از سوى دیگر ، تمایلى هم به همراهى کامل با آمریکا یا تنش در روابط ترکیه و آمریکا ندارد.
ترکیه در تلاش براى تضعیف موقعیت کلى جهان عرب و قطب هاى محورى آن نظیر عراق ، سوریه ، مصر و عربستان در روند یکجانبه گرایى آمریکا است و در همین راستا ، دردرازمدت، درصدد تضعیف هرکشور عرب به عنوان رقیب منطقه اى اش است، اما ترکیه در مسائلى نظیر آینده کردها در عراق و منطقه با سوریه همسو است و طى یکى دوسال اخیر روابط مناسبى را با سوریه برقرار کرده است.به همین دلیل ترکیه در تلاش براى کاهش سطح بحران بین آمریکا و سوریه است و اعتقاد دارد که افزایش تنش با منافع عمومى کشورهاى منطقه مغایر است.
چالشى غیرقابل اجتناب
در مجموع، نگاه سوریه به نظام بین الملل و خاورمیانه با دیدگاه آمریکا به این مسأله فرق دارد. واشنگتن دنبال تغییر فضاى سیاسى و امنیتى منطقه و روى کار آمدن رژیم هایى همسو با اهداف آمریکا و اسرائیل است. لذا فشار آمریکا بر سوریه در جهت تغییر رفتار دمشق یا در نهایت تغییر حکومت سوریه است و این چالشى غیرقابل اجتناب بین دمشق و واشنگتن به وجود آورده است. اسرائیل نیز که همواره از کمک هاى دولت سوریه به گروههاى فلسطینى «حماس» ، «جهاداسلامى» و «جبهه خلق براى آزادى فلسطین (فرماندهى کل) به رهبرى «احمد جبرییل» ناراضى بوده است ، از تشدید فشارها بر دمشق خرسند است.سوریه خواستار بازپس گیرى بلندى هاى جولان و «مزارع شبعا» است و اسرائیل اعلام کرده است که به هیچ وجه جولان را پس نمى دهد. آمریکا نیز از طریق اعمال فشار روى سوریه درصدد است که این کشور پیمان سازش با اسرائیل امضا کند و حال ، اکنون پرونده قتل حریرى بهانه اى شده است تا آمریکا،مسائل خود را در لبنان و عراق با سوریه تسویه کند.