ادبیات دفاع مقدس نباید القاکننده یأس باشد

* چه تعریفى از ادبیات دفاع مقدس دارید؟
** وقتى مى گوییم ادبیات دفاع مقدس، در حقیقت منظورمان آینه اى است که رویدادها و وقایع دفاع مقدس را منعکس مى کند. این ادبیات نشان دهنده جسارت، مقاومت، ایستادگى و پایمردى است اما باید توجه داشت که در هر جنگى ممکن است مصائب و مسائل حاشیه اى رخ دهد که واقعاً ناگوار باشد.
* نویسندگان، نگارش ادبیات داستانى در حوزه دفاع مقدس را درچه برهه‌اى آغاز کردند؟
** کسانى که هنوز درگیر مسائل انقلاب بودند، یک مرتبه با جنگ ناخواسته اى مواجه شدند. اکثر پیشکسوتان ادبیات به دلیل اینکه با دین و انقلاب اسلامى مشکل داشتند، مسأله وطن را به فراموشى سپردند و وارد میدان نوشتن نشدند. اما نویسندگانى که بعضاً از دل انقلاب برخاسته و بسیار جوان بودند، به دلیل علاقه از جنگ نوشتند. حرکتى که آغاز شد، دوره اى پر از شور و شعار و از نظر حس قوى بود. در این دوران کسانى بودند که به اصول داستان نویسى و فن نویسندگى احاطه کامل نداشتند، ولى عشق به وطن و عرق ملى باعث شد تا دست به قلم ببرند و این را هم در حقیقت نوعى جنگ محسوب کنند.
* آیا نویسندگانى که در دوره جنگ این گونه مى‌نوشتند بعد از جنگ نیز روند نگارش خود را در حوزه ادبیات دفاع مقدس ادامه دادند؟
** روند نگارش ادبیات دفاع مقدس بعد از جنگ با عمق و تسلط بیشترى همراه بود. چون در این مدت همه نویسندگان فعال در عرصه آموزش دیدند و تدریجاً به جایى رسیدند که مى توانستند خویشتندارى کنند و اجازه بدهند پیام به صورت غیر مستقیم قلب خواننده را تسخیر کند.
* در دوره بعد از جنگ کدام یک از شاخه‌هاى ادبى در حوزه دفاع مقدس مورد استقبال قرار گرفت؟
** مهم ترین کار این دوره جمع آورى خاطرات جنگ است که بسیار هم خوب است. خاطرات جنگ مربوط به آن افرادى است که خودشان ناظر و درگیر جنگ بودند. آنها یا آزاده، یا مجروح جنگى، یا جانباز و یا کسانى بودند که در شهرهاى مرزى زندگى مى کردند. کسانى که خاطرات را مى نویسند با صداقت و صحت خاصى، اتفاقات را مى گویند. مسائلى در خاطره نویسى وجود دارد که نویسنده بدون دخالت تخیل خودش براى خواننده فضا را ملموس مى کند. اما تخیل زمانى خوب است که نویسنده اى بخواهد حرفى ارزشمند را با زبان هنرى بزند.
* به نظر شما در حال حاضر مى‌توان خاطرات را به عنوان منابعى براى داستان‌نویسان دفاع مقدس تلقى کرد؟
** جمع آورى خاطرات جنگ باید انجام شود حالا ممکن است بعضاً دستمایه هاى خوبى براى نوشتن باشد، اما به نظر من این موضوع در درجه دوم قرار دارد. این خاطرات براى خودش آن قدر پتانسیل دارند که به صورت داستان در نیاید. کشمکش، طرح وعناصر داستانى در خاطرات خود به خود به وجود آمده است. در نتیجه خواننده خودش را دارد و تأثیر خود را مى گذارد اما بعضى از این خاطرات را براى آنکه استوارتر و ماندگارتر باشد به صورت زندگینامه داستانى درآورند. نویسندگان مى آیند از عناصر داستانى استفاده مى کنند و به این خاطرات شاکله داستانى مى دهند و مى دانند که این نوع نگارش کار سختى است، کارى میان هنر و فن است. بخشى از ادبیات دفاع مقدس هم ادبیات محض است که بستگى به نگاه نویسنده دارد.
* به نظر شما چه عواملى مانع خلق اثر با کیفیت در حوزه ادبیات دفاع مقدس مى‌شود؟
** اول اینکه کسى که در زمینه ادبیات دفاع مقدس مى نویسد، باید به کار خودش ایمان داشته باشد. باید به این جنگ ایمان داشته باشد و دوم اینکه نوشتن در حوزه دفاع مقدس را ساده نگیریم و فکر نکنیم هر کس قلم به دست گرفت مى تواند بنویسد و خوب هم بنویسد. نوشتن کار بسیار دشوارى است. سوم نوشتن به فراغت نویسنده بستگى دارد. نویسنده چند کاره که گوشه اى از وقت مرده اش را باید براى نوشتن بگذارد به درد نمى خورد. نکته دیگر این است که ارزش نویسنده مشخص نیست. متأسفانه بعضى از نویسنده ها آرام آرام از دور خارج مى شوند یا اگر کار مى کنند سعى مى کنند ضد جنگ بنویسند.
* با توجه به آثار تولید شده در حوزه دفاع مقدس، جایگاه انتخاب کتاب سال را چگونه مى‌بینید؟
** باید آسیب شناسى کنیم ببینیم چه چیز باعث شده نویسندگان ما رویکرد جدى براى خلق آثار دفاع مقدس نداشته باشند و جایزه کتاب سال در این میان چه نقشى داشته است. اگر به کلیت دوره ها نگاه کنیم، نمى توانیم بگوییم سیر صعودى داشته یا نزولى اما سیر صعودى جشنواره به مدیریت و نوع انتخاب آثار باز مى گردد.
* انتخاب کتاب سال دفاع مقدس چقدر توانسته در ارتقاى سطح کیفى آثار به ویژه داستان‌هایى که در این زمینه نوشته شد، تأثیر بگذارد؟
** جایزه دادن چیز بدى نیست، اما بودن این تشویق ها در جشنواره کتاب سال خیلى بهتر از نبودن آن است. جوایز حساب شده مى تواند هم در جریان داستان نویسى و هم در سطح جامعه مؤثر باشد. ولى بعضى نویسنده ها اصلاً کارى به جایزه ندارند. براى دل خودشان، آرمان و وظیفه اى که احساس مى کنند مى نویسند. با این همه معتقدم باید جایزه داده شود.
* شما معیارهاى داورى را در جایزه کتاب سال دفاع مقدس چگونه بررسى مى‌کنید؟
** یکى از معیارها این است که اثر ضد جنگ نباشد. کار در نهایت یأس را القا نکند و جنگ را زیر سؤال نبرد. در ژانر دفاع مقدس محتوا، حرف اول را مى زند. در نتیجه محتوا یکى از ملاک هاست. دیگر اینکه، عناصر داستانى خوب چینش شده باشد، خوب در هم گره خورده و به یک بیان هنرى رسیده باشد.
* در چند دوره برگزارى انتخاب کتاب سال دفاع مقدس آیا به نقطه دلخواهى از خلق آثار رسیده‌ایم؟
** نه، فکر نمى کنم این گونه باشد اما شور را هنوز مى شود در داستان و شعر ارائه داد. با این حال هنگامى که نویسنده اى از یک جریان دور مى شود اندیشه برتر پیدا کرده و به خلق آثار مى پردازد. فکر مى کنم این راه ادامه دارد. در جنگ هاى بزرگ دنیا هم وقتى از اتفاقى فاصله گرفته مى شود، نویسندگان آگاهانه تر و با تسلط بیشترى مى نویسند. آن نگاه بسته به نگاه بازترى تبدیل مى شود.