آسیاى مرکزى، نفت دیپلماسى و توان نظامى

ترجمه: فرهاد نیک 
آسیاى مرکزى اهمیت استراتژیک جهانى خود را در سال ۱۹۹۱ به دنبال پرشدن خلأ فروپاشى اتحادشوروى توسط شرکتهاى نفتى به دست آورد.
شرکت هاى نفتى از سراسرجهان به رقابت براى دستیابى و دسترسى به منابع وسیع نفت و گاز این منطقه پرداختند.
از آن زمان، روسیه توانسته است مسیرهاى صدور انرژى را به انحصار خود در آورد. اما شرکت هاى آمریکایى نیز توانسته اند به بازیگران عمده اى در منطقه تبدیل شوند و اخیراً چینى ها هم در این منطقه، حضورى فعال از خود نشان داده اند.
«مراد اسنوف» سردبیر مجله «آسیاى مرکزى و قفقاز» مى گوید: ایالات متحده، روسیه و چین سه نیروى مهم و رقیب تأثیرگذار در آسیاى مرکزى هستند.
او مى گوید: این یک پدیده طبیعى است، چون هر سه این کشورها منافعى در آسیاى مرکزى دارند که عمدتاً بخاطر منابع انرژى است. اما «آنارا تابیشالیوا» محقق ارشد «مؤسسه مطالعات منطقه اى بیشکک» مى گوید: کنترل منابع انرژى آسیاى مرکزى تنها یک جنبه از رقابت هاى اقتصادى است که در منطقه صورت مى گیرد. او مى گوید: اگر به هر بازار آسیاى مرکزى سربزنید، مى توانید اجناسى از چین یا روسیه را مشاهده کنید که این نشان مى دهد که این دو کشور به آسیاى مرکزى براى تجارت و بازرگانى نیز علاقه دارند.
به غیر از اقتصاد و تجارت، این قدرت ها تمایل به تشکیل ارتباطات نظامى و سیاسى در منطقه اى دارند که بالقوه بى ثبات است. منافع روسیه، چین و آمریکا برروى مبارزه با تروریسم و ثبات در منطقه متمرکز مى شود.
هرسه این کشورها براین عقیده اند که تروریسم جهانى، تهدید مشترکى براى منطقه اى است که از آنجا نشأت مى گیرد. البته مسکو و پکن به طور مشترک با حضور نظامى فزاینده آمریکا در منطقه مخالفت کرده اند.
حضور نظامى آمریکا شامل کمک هاى روبه افزون نظامى واشنگتن به ارتش هاى کشورهاى آسیاى مرکزى و در چارچوب جنگ علیه تروریسم این کشور است. روسیه و چین در پاسخ به حضور فزاینده منطقه اى آمریکا، سازمان همکارى هاى شانگهاى را شکل دادند. این سازمان شامل روسیه، چین و چهار کشور آسیاى مرکزى (قزاقستان، ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان) است.
تابیشالیوا مى گوید: روسیه و چین به اتفاق یکدیگر، عامل توازن در برابر حضور آمریکا در منطقه هستند و آنها به عنوان مثال از سازمان شانگهاى براى جلوگیرى از گسترش حضور نظامى آمریکا در آسیاى مرکزى استفاده مى کنند.
رقابت براى نفوذ نظامى باعث شده تا ایالات متحده و روسیه وارد رقابتى براى ایجاد پایگاههاى نظامى در کشورهاى آسیاى مرکزى شوند.
به عنوان مثال، آمریکا و روسیه ۲ پایگاه هوایى در قرقیزستان دارند که این پایگاهها تنها چند کیلومتر با یکدیگر فاصله دارند.
در همین حال، روسیه و چین به انجام تمرین هاى نظامى مشترک با کشورهاى آسیاى مرکزى پرداخته اند. اگر این قدرت هاى بزرگ در برخى مواقع دست به اقدامات مشابهى در آسیاى مرکزى مى زنند، سیاست خارجى این سه کشور در برابر دولت هاى منطقه داراى تفاوت هاى بنیادین است. در تابستان، تاشکند به ارتش آمریکا اطلاع داد که باید پایگاه هوایى «کارشى _ خان آباد» را ترک کند.
علت این امر درخواست واشنگتن براى تحقیقات مستقل درباره شورش هاى «اندیجان» در شرق ازبکستان بود. قدرت هاى بزرگ اگرچه به نبرد خود براى تأثیرگذارى دراین منطقه ادامه مى دهند، اما به گمان تحلیلگران، هنوز این روسیه است که شریک اصلى و عمده جمهورى هاى آسیاى مرکزى محسوب مى شود.
«آلکس واتانکا» یک کارشناس مسائل منطقه مى گوید: از زمان حوادث اندیجان روس ها و چینى ها دست بالا را در منطقه یا حداقل در ازبکستان دارند.
او اضافه مى کند که رئیس جمهورى جدید قرقیزستان نیز به زبان نسبتاً ساده اى گفته است که براى کشورش از نظر استراتژیکى و در درازمدت، روسیه بالاتر از سایر کشورها قراردارد.
او در ادامه تأکیدمى کند که آمریکا حضور کمى در تاجیکستان دارد، اما این حضور به آن اندازه نیست که بتواند نفوذ روسیه را در این کشور نه از نظر سیاسى و نه از نظر اقتصادى و نظامى تحت تأثیر قراردهد.