ملانصرالدین در اجتماع خواب‌زدگان

اسماعیل عباسی
امسال نیز همچون سالیان گذشته، یاد روز انقلاب مشروطه یا نخستین جنبش استبدادی ملت ایران با نوشته‌ها، خاطرات و تحلیل‌هایی در روزنامه‌ها و نشریات گوناگون و دیگر رسانه‌ها گرامی داشته شد. اما تاکنون از نقش مهم کاریکاتورهای مطبوعاتی در بیداری مردم و بسترسازی این انقلاب کمتر سخن به میان آمده، مگر در حاشیه بحث‌ها و پژوهش‌هایی که درباره تاریخچه ورود هنر کاریکاتور به ایران که آن هم کمرنگ و گذرا بوده است. پیشینه ورود کاریکاتور رسمی مطبوعاتی به ایران، با هفته‌نامه ملانصرالدین که در آستانه انقلاب مشروطه در قفقاز چاپ می‌شد، پیوندی عمیق دارد چرا که برای نخستین بار کاریکاتور مطبوعاتی به مفهوم نقد طنزآمیز مناسبات سیاسی و اجتماعی، توسط کاریکاتوریست‌های ماهر و هنرمند این مجله به ایران راه یافت و یکی از زمینه‌های موثر پیدایش و رشد کاریکاتورهای مطبوعاتی در ایران شد. در زمانه‌ای که هفته‌نامه ملانصرالدین و کاریکاتوریست‌های هنرمند آن به نام‌های اوسکا ایوانویچ شمرلینگ معروف به (شیلینگ) و «روتر» به نقدآمیز و هجو مناسبات قدرت و استبداد شاهان می‌پرداختند، نقاشی ایران، تحت تأثیر پیشتازان هنر نقاشی در اروپا و توسط استادانی نام‌آور همچون کمال‌الدین بهزاد و رضا عباسی، ‌فارغ از نقاشی‌های خیالی و تمثیلی، به دنیای واقعیت گام  نهاده و عصر چهره‌گشایی در  این هنر آغاز شده بود. در همان دوران، تحت تأثیر آثار نقاشان بزرگ و طنزاندیش اروپا به ویژه دومیه، گویا،‌ بروگل و لئوناردو داوینچی هنر کاریکاتور در اروپا گسترش می‌یافت. در برخی یافته‌های پژوهشی، محققان اروپایی،‌ پیدایش نخستین کاریکاتورهای مطبوعاتی ایران را پیش از عصر ملانصرالدین به روزنامه ادب نسبت داده‌اند. اما بدون تردید، کمتر نشریه‌ای به اندازه ملانصرالدین و کاریکاتوریست‌های آن در و زاندن نسیم آزادی بر ایران استبداد‌زده و پیدایش و گسترش هنر کاریکاتور در ایران، سهم و نقش داشته است. نخستین شماره ملانصرالدین در بهار سال 1906 میلادی برابر با 1324 هجری قمری تحت مدیریت جلیل محمد قلی‌زاده (1932-1866) معروف به «میرزا جلیل» در قفقاز منتشر شد. انتشار این نشریه طنزآمیز در آغاز قرن بیستم میلادی، با کاریکاتورها، مقالات و اشعار واقع‌گرایانه عامه‌پسند، خیلی زود با استقبال ایرانیان به ویژه مردم آذربایجان و شهر تبریز روبه‌رو شد. تا پیش از آن، ‌هجو رجال و مناسبات اجتماعی در دوران قاجار در قالب طنز عامیانه و شفاهی مردم رواج داشت. اما در شرایطی که هنر نقاشی ایران به لحاظ ساختار رسمی و غیر منعطف آن، قادر به پاسخگویی به این بخش از نیازهای مردم نبود، کاریکاتورهای مطبوعاتی که هفته‌نامه ملانصرالدین سرچشمه گرفته بودند و بعدها توسط نخستین نشریات و روزنامه‌ها طنز ایران به خصوص روزنامه آذربایجان چاپ تبریز گسترش یافتند، به سرعت طنز عامیانه  انتقادی مردم را در قالب طرح‌های هجایی و فرهنگ مکتوب گسترش دادند.
روتر و شیلینگ کاریکاتوریست‌های ملانصرالدین که طبق برخی نوشته‌ها، ‌آلمانی‌تبار و بزرگ شهر روسیه بودند، با مهارتی کم‌نظیر،‌ کاریکاتور را به عنوان یک نقاشی هجایی جذاب و تأثیرگذار در میان مردم ایران رواج دادند. این دو برای آشنایی با رفتارهای و مناسبات اجتماعی و آداب رسوم ایرانی به سفرهای بسیاری روی آوردند و توانستند از نزدیک با ویژگی‌های بومی، حالات احساسی و روانشناختی مردم ایران آشنا شوند.
  روش طراحی‌های روتر و شیلینگ برگرفته از نقاشی‌های قرن نوزده اروپا به ویژه، دومیه بود که ضمن حفظ ساختار، ترکیب‌بندی و عناصر و اجزای دقیق، با جنبه‌هایی از اغراق همراه بود. در آثار این دو هنرمند، ‌برای نخستین بار پرتره‌سازی و طراحی چهره در بستر واقع‌گرایی شکل گرفت و در ترسیم چهره‌ها مضامین شرقی و ایرانی حفظ شد. پیش از آن در هنر نقاشی و تجسمی ایران استاد کمال‌الدین بهزاد یکی از درخشان‌ترین چهره‌های هنر ایرانی،‌ انسان نقش اصلی را یافته بود و آدم‌های کوچه و بازار فارغ از روشی که منحصر به تجسم زندگی پر شکوه، لباس و وقار درباریان، دانشمندان و محتشمان بود،‌ در پرده‌های نقاشی حضور یافته بودند. کاریکاتوریست‌های ملانصرالدین به ویژه روتر با توان شگفت‌انگیز طراحی، ‌استفاده مناسب از سایه ‌روشن‌ها و نمایش حجم، وقایع و واقعیت‌هایی را که در جامعه استبدادزده سال‌های پایانی حکومت قاجار جریان داشت به نمایش گذاشت و با بیان تصویری طنز، به هجو این گونه مناسبات پرداخت. بسیار گفته‌اند که سبک و روش کار و مهارت‌های شگفت‌انگیز روتر، محصولی را به وجود آورد که در واقع، تقلید از آن را برای هنرمندان پس از او بسیار دشوار ساخت. «عظیم‌زاده» نقاش اهل تبریز از بنیانگذاران هنر کاریکاتور در ایران که خود از شاگردان روتر و شیلینگ بود،‌ توانست با بهره‌گیری از شیوه طراحی روتر اما با خط ترکیب‌بند‌های ساده‌تر نخستین کاریکاتورهای بومی ایران را پایه‌گذاری کند این هنرمند در طول 7 سال انتشار مجله ملانصرالدین که البته با فشار و بگیر و ببندها و سانسور ماموران حکومت تزاری روسیه همراه بود، با آن همکاری داشت. عظیم‌زاده توانست، بعد از تعطیلی ملانصرالدین نشریه فکاهی - سیاسی آذربایجان را که در زمان انقلاب مشروطه به ارگان سردار ملی ستارخان شهرت یافته بود، با کاریکاتورهایش رونق بخشد و نقش مهم و تاریخی خود را به عنوان یک هنرمند کاریکاتوریست تأثیر در روند پیروزی نخستین انقلاب ضد استبدادی ملت ایران، ‌ایفا کند. هنرمندان کاریکاتوریست ملانصرالدین روتر، شیلینگ و عظیم‌ عظیم‌زاده، در آستانه انقلاب مشروطه، ‌طنز تصویری را به عنوان یک ابزار مهم فرهنگی در جهت بیداری مردم و تشریح ظلم و ستم حکام مستبد به ویژه محمدعلی شاه قاجار به کار گرفتند. کاریکاتورها و مضامینی که برای این آثار می‌نوشتند، دست به دست می‌گشت. کاریکاتور محمدعلی شاه قاجار به عنوان یکی از موضوعات اصلی در آثار این هنرمندان چاپ شده است که در واقع از شالوده‌های اصلی کاریکاتور چهره در ایران نیز محسوب می‌شد. تحت تأثیر هنر این دوران، کاریکاتور مطبوعاتی در ایران نیز بنیان گذاشته شد و بعدها تحت تأثیر آثار هنرمندان کاریکاتوریست ترکیه و اروپا به ویژه فرانسه به رشد و غنای قابل توجهی رسید در آثار کاریکاتوریست‌های ملانصرالدین، ‌این شخصیت نمادین، ضمن هجو رفتارهای غیرعادلانه حکام قاجار، ‌از رواج خرافات در میان عوام نیز همواره انتقاد می‌کند و خوابزدگان را بیدار می‌سازد.