ترکیه و بحران خاورمیانه

سارا معصومی
سفر رهبر حماس به ترکیه، نگاه‌ها را به سمت این کشور معطوف کرده است.
نکات درخور توجه فراوانی در این سفر وجود دارد، اما توجه به برخی مسائل از اهمیت بیشتری برخوردار است.
عجیب‌ترین مساله این است که تمامی شبکه‌های تلویزیونی سفر اعضای حماس به ترکیه را غیرمنتظره خواندند. البته همان‌طور که همگان واقفند این تبدیل سفرها در طول پنج دقیقه برنامه‌ریزی و اجرا نمی‌شوند. برنامه سفر اعضای حماس به ترکیه دقیقا چند روز پس از پایان انتخابات و اعلام رسمی نتایج آن، طراحی شد. البته پذیرش اعضای حماس از سوی دولت ترکیه، چندین روز به طول انجامید. درست مانند هر سازمان دیگری که می‌تواند اعضای حماس را به عنوان مهمان به نشستن خود دعوت کند، حزب عدالت و توسعه ترکیه نیز از اعضای حماس دعوت رسمی به عمل آورد.
البته در راستای این دیدار، عقاید حزب عدالت و توسعه با عقاید آنکارا کاملا متفاوت بود. زمانی که طرح دیدار اعضای حماس از ترکیه برای نخستین بار مطرح شد، بروکرات‌ها به مخالفت شدید با آن پرداختند. البته در همین فاصله زمانی، تلاش‌های فراوانی که نه بروکرات بوده و نه سیاستمدار و در حقیقت از طرفداران حزب عدالت و توسعه به شمار می‌رفتند، بر این مخالفت‌ها غالب شد.
بنابراین می‌توان نتیجه‌گیری کرد که سفر اعضای حماس به آنکارا که در حقیقت بر بروکرات‌ها تحمیل شده بود، از سوی حزب عدالت و توسعه هدایت می‌شد. از سوی دیگر، این سفر، فشار‌های فراوانی بر حزب عدالت و توسعه وارد کرد. ابتدا، مقامات ترکیه ادعا کردند که این سفر به هیچ‌وجه سفری رسمی نبوده و تنها سفری کاری محسوب می‌شود. پس از این، مدعی شدند که سفر اعضای حماس به دعوت حزب عدالت و توسعه انجام گرفته است. در مرحله بعدی و به دنبال تماس‌های تلفنی که از سوی دولت ترکیه انجام گرفت، شرایط به حدی وخیم شد که نخستین وزیر ترکیه، برنامه ملاقات خود با خالد مشعل را کنسل کرد.
در مرحله بعدی، عبدا... گل در اظهاراتی عجیب مدعی شد که انتخابات فلسطین در فضایی کاملا دموکراتیک برگزار شده و نتیجه آن نیز قابل احترام است. وی در دیدار با اعضای حماس ابراز امیدواری کرد که جامعه بین‌المللی فرصت‌های بیشتری به حماس بدهد. وی همچنین پیشنهاد کرد که با ادامه مذاکرات صلح، حماس نیز دست از اعمال خشونت بردارد. این‌بار نیز اعضای حزب عدالت و توسعه که به نحوی در دولت نیز دست داشتند، درست مانند زمان جنگ عراق نتوانستند موضعی واحد اتخاذ کنند. به عنوان نمونه، عبدا... گل با همتای آلمانی خود در خصوص حماس بحث و تبادل‌نظر کرد. اما در این دیدار، هیچ کدام از طرفین در خصوص دیدار اعضای حماس از ترکیه سخنی به میان نیاوردند. به همین دلیل زمانی که اعضای حماس یک هفته پس از این دیدار در آنکارا مورد استقبال قرار گرفتند، وزیر امور خارجه آلمان از این امر به شدت خشمگین شد. البته سفر اعضای حماس به ترکیه در واقع برای تمامی کشورها شوکی غیرقابل باور بود. در صورتی که حزب عدالت و توسعه به شفاف‌سازی مواضع خود پرداختند و شک و شبهه‌ای در این زمینه باقی نگذاشته بود، قطعا مشکلات چندانی به وجود نمی‌آید.
در این زمینه پاسخ دادن به پاره‌ای از سوالات نیز ضروری به نظر می‌رسد: کدام کارشناس سیاست خارجی معتقد است که ترکیه می‌توان بر روند صلح در خاورمیانه تاثیر مثبت بگذارد؟
آیا پیامدهای جبران‌ناپذیر این سفر، وضعیت حزب عدالت و توسعه را متزلزل نخواهد کرد.