ترکیه بر دوراهی دیپلماتیک
رضایت سیاستمداران، نارضایتی مردم
یوسف ناصری
مقدمه:
ترکیه به عنوان کشوری آسیایی - اروپایی و عضو مهمترین پیمان دفاعی (ناتو)، روابط سیاسی، نظامی خود با غرب را به شدت گسترش داده است. این گسترش مناسبات که به صورت خاص ایالات متحده و اسرائیل را نشانه گرفته، باعث بروز برخی نگرانیها در منطقه شده است. دکتر رحمان قهرمانپور، محقق مرکز مطالعات استراتژیک خاورمیانه در گفتوگوی حاضر به واکاوی ابعاد مختلف این موضوع میپردازد.
* مدتی است که تعدادی از مقامات سیاسی و امنیتی ایالات متحده آمریکا با سفر به ترکیه با مقامات این کشور به گفتوگو و مذاکره میپردازند. گفته میشود یکی از مباحثی که در این مذاکرات مطرح شده، کسب رضایت ترکیه در جهت همکاری با آمریکا علیه ایران است.
آیا ایالات متحده از ترکیه به عنوان عضو ناتو درخواست چنین همکاریهایی را دارد یا اینکه این نوع درخواستها در سطح و چارچوب روابط دو طرفه آن کشورها ارزیابی میشود؟
** رفت و آمدهای مقامات آمریکایی به ترکیه در چارچوب روابط دو کشور ترکیه و آمریکا و گسترش همکاریهای دو جانبه صورت گرفته است. در حال حاضر اصلا بحث ناتو و پیشبرد اهداف آمریکا از طریق ناتو مطرح نیست. صرفا ملاقاتهایی بین مقامات ترکیه و آمریکا انجام شده و در واقع مباحثی در میان نخبگان و مقامات ترکیه در این خصوص درگرفته است و چنین مباحثی به صورت گسترده در محافل سیاسی و اجتماعی ترکیه مطرح نشده است.
* به نظر میرسد مقامات بلندپایه آمریکا میل و رغبت زیادی در همراه ساختن ترکیه در اقدام علیه ایران دارند و مایلند وضعیت به گونهای پیش برود که ترکیه علیه همسایه خود با آمریکا مشارکت داشته باشد. مقامات آمریکایی به چه دلیل خواستار همراهی ترکیه با خود در این موضوع خاص هم هستند؟
** به نظر میرسد آمریکاییها به دو دلیل خواهان مشارکت ترکیه در اقدام علیه ایران هستند. اولین دلیل این است که ترکیه کشوری اسلامی میباشد و اگر این کشور در اقدام احتمالی علیه ایران از سوی غرب مشارکت داشته باشد، چنین حملهای در منطقه و جهان اسلام بازتاب منفی نسبتا محدودی خواهد داشت. در حالی که مشارکت اسرائیل میتواند موجب بازتابهای شدید منفی در منطقه و جهان اسلام شود.
دومین دلیل مرتبط است با موقعیت ویژه و ژئواستراتژیکی که ترکیه دارد و موقعیت ژئواستراتژیک ترکیه برای انجام یک اقدام نظامی محدود علیه ایران مناسب است.
بالاخره در ترکیه برخی از پایگاههای نظامی آمریکا قرار دارد. همچنین ترکیه عضو ناتو است و برخوردار از تسلیحات نظامی نسبتا پیشرفته ناتو میباشد. بنا به این دلایل است که شاید ایالات متحده آمریکا بخواهد در یک اقدام احتمالی علیه ایران از وضعیت و موقعیت خاص ترکیه بهرهمند شود.
* فضای داخلی ترکیه و افکار عمومی آن که مخالف اقدامات مداخلهجویانه آمریکا هستند به این قضیه چه واکنش خاصی نشان داده است؟
** تاکنون ملاقاتهای خاصی بین مقامات ترکیه و آمریکا انجام شده و محتوای مباحث مطرح شده به صورت دقیق اعلام نشده است.
ممکن است مقامات آمریکایی یکسری پیشنهاد و وعدههایی به مقامات ترکیه در قبال همکاری علیه ایران را ارائه داده و یا مطرح کرده باشند ولی انجام این ملاقاتها و طرح برخی مباحث باعث میشود افکار عمومی ترکیه حساسیت خاصی نشان دهد.
در چنین وضعیتی این سوال مطرح میشود که آیا افکار عمومی ترکیه اجازه انجام اقدام علیه ایران را میپذیرد و یا اینکه نسبت به چنین اقدامی واکنش منفی نشان خواهد داد.
با توجه به قرائن و شواهد موجود میتوان گفت آنچه که احتمال تحقق آن وجود دارد و یا تقریبا محتملتر به نظر میرسد، این است که ترکیه در یک اقدام نظامی گسترده علیه ایران مشارکت نخواهد کرد، چرا که سیاست خارجی ترکیه به صورت سنتی مبتنی بر حفظ نوعی بیطرفی در خصوص کشورهای همسایه است.
* چرا افکار عمومی ترکیه نسبت به اقدامات مقامات آمریکایی با نوعی بدبینی برخورد میکنند؟
** پیشبینی میشود که افکار عمومی ترکیه به مشارکت کشورشان در اقدام گسترده علیه ایران واکنش منفی نشان بدهند و این نوع واکنش در ارتباط با وضعیت اقتصاد ترکیه معنادار است.
چون همواره اقداماتی که آمریکا در منطقه انجام داده، زمینه بروز بحران را در اقتصاد ترکیه فراهم کرده است و به همین دلیل افکار عمومی ترکیه به شدت نسبت به حضور نظامی ترکیه در اقدامات احتمالی آمریکا مخالفت میکند.
* با توجه به اینکه حزب حاکم «عدالت و توسعه» با رای اکثریت قاطع مردم ترکیه توانسته یک دولت منسجم و غیرائتلافی تشکیل بدهد، آیا رهبران حزب مذکور و در راس آن رجب طیب اردوغان حاضر خواهند شد، موقعیت حزب را در زمان باقیمانده تا برگزاری انتخابات به خطر اندازند؟
** یک احتمال ضعیف وجود دارد و آن، این است که حزب عدالت و توسعه به رهبری اردوغان برای جلب حمایت سکولارها و جلوگیری از ائتلاف نظامیان ترکیه با آمریکا (علیه حزب عدالت و توسعه) به مشارکت در اقدام نظامی آمریکا علیه ایران موافقت کرد. اما از آنجا که حامیان حزب عدالت و توسعه مخالف این کار هستند، لذا حزب یاد شده حداقل به صورت علنی چنین اقدامی را انجام نخواهد داد.
بنابراین محتملترین گزینه این است که حزب عدالت و توسعه نوعی همکاری محدود و غیرعلنی با آمریکا در این زمینه را بپذیرد.
* این همکاری محدود چه حوزهای از همکاری را در برمیگیرد؟
** حداقل ترکیه میتواند با آمریکا همکاری اطلاعاتی داشته باشد. در وضعیتی که ممکن است ایران درگیر بحران هستهای آن هم در وضعیت تشدید یافته باشد، احتمال اقدام نظامی هرچند محدود ترکیه علیه ایران وجود دارد.
برای مثال اگر ایران در چند جبهه درگیر نبرد با آمریکا بشود، ممکن است ترکیه هم به بهانه سرکوب نیروهای جنبش کارگران کرد کردستان ترکیه (پ ک ک) و بمباران مواضع احتمالی آنها اقدامات نظامی خاصی علیه ایران انجام دهد. با این حال اگر فضای حاکم بر کشور ما و منطقه تا حدی عادی باشد، ترکیه حاضر نیست اقدام خاصی انجام دهد.
* به نظر میرسد مخالفت افکار عمومی ترکیه نسبت به اقدامات آمریکا در منطقه کاهش پیدا نکند. در صورت تقلیل پیدا نکردن سطح این مخالفتها، دولت ترکیه به چه شکل عمل خواهد کرد؟
** مطابق قانون اساسی ترکیه، اجازه اعزام نیروهای این کشور به خارج و اقدام نظامی ترکیه باید توسط مجلس این کشور صادر شود، ولی در عرصه عمل آنچه که اتفاق افتاده، این است که هر موقع دولت ترکیه اراده کرده، اقدام خاصی انجام دهد، رای و مجلس این کشور را نادیده گرفته است.
* در حال حاضر اکثریت نمایندگان مجلس ترکیه عضو حزب عدالت و توسعه هستند.
** این هم برای دولت ترکیه یک امتیاز است و احتمال دارد مجلس ترکیه با اقدام محدود علیه ایران موافقت کند و این توجیه را هم داشته باشد که ایران، امنیت ملی ترکیه را به خطر انداخته است.
اما چنین مجوزی مستلزم این است که فضا به گونهای حاد بشود و ترکیه هم از آن وضعیت بهرهبرداری کند. در آن صورت ممکن است ترکیه اعلام کند مساله هستهای ایران برای ترکیه یک تهدید تلقی میشود و سپس روابط ترکیه و ایران قطع شود و در آن فضای تشدید شده و با همکاری آمریکا به صورت محدود علیه ایران اقدام کند.
* به نظر میرسد اعضای حزب عدالت و توسعه که با رای مستقیم مردم به مجلس ترکیه راه یافتهاند، چنین مجوزی را صادر نکنند؟
** تجربه نشان داده است که در ترکیه تصمیمگیرندگان اصلی همان نخبگان هستند. مردم ظاهرا در انتخابات شرکت میکنند ولی تصمیمسازی و تصمیمگیری عمدتا از طریق اجماع بین نخبگان ترکیه صورت میگیرد.
در چنین وضعیتی حزب عدالت و توسعه هم نیازمند جلب حمایت سایر نخبگان ترکیه خواهد بود. به نظر میرسد که دولت اردوغان اقدام محدود نظامی علیه ایران را بپذیرد.
* در شرایطی که بحث انجام انتخابات زود هنگام مجلس ترکیه مطرح میشود، ممکن است دولت آن کشور رای و نظر و واکنش مردم و حامیان حزب را نادیده بگیرد؟
** اگر حزب عدالت و توسعه به رهبری اردوغان و نخستوزیر کنونی ترکیه بین دو گزینه نپذیرفتن انجام اقدام علیه ایران و درگیر شدن با نظامیان ترکیه بخواهد دست به انتخاب بزند، قطعا تلاش خواهد کرد که با نظامیان ترکیه درگیر نشود و از این طریق بکوشد بقای حزب عدالت و توسعه را تضمین کند. مهمتر از همه این است که دولت ترکیه در آن حالت هم به احتمال زیاد از اقدام نظامی محدود علیه ایران حمایت خواهد کرد.
* به هر حال پذیرفتن چنین اقدامی هم واکنش منفی مردم ترکیه را علیه دولت کنونی آن کشور برمیانگیزاند؟
** در مجموع، افکار عمومی ترکیه معمولا مخالف اقدام نظامی علیه کشورهای همسایه هستند. ترکها همیشه یک نوع شکایت نسبت به اقدامات قدرتهای بزرگ نشان دادهاند و معتقدند اقدامات این کشورهای قدرتمند در کشورهای پیرامون ترکیه صرفا توطئهای علیه تمامیت ارضی کشورشان میباشد.
در مورد آمریکا نیز همینگونه فکر میکنند. آنها بر این باورند که بعید نیست آمریکا بخواهد یک دولت کردی در منطقه تشکیل بدهد. بر این اساس شاید افکار عمومی ترکیه نگرانی و ناخرسندی خود را نسبت به هر نوع اقدام نظامی در منطقه نشان بدهد. طبیعی است که افکار عمومی ترکیه به شدت مخالف هرگونه اقدام گسترده نظامی علیه کشورهای همجوار هستند. ولی ممکن است نخبگان ترکیه به اقدام نظامی محدود و غیرعلنی تن در بدهند و در ضمن با واکنش گسترده مردم ترکیه هم روبرو نشوند.
در طرح حمله آمریکا علیه ایران که در رسانهها منتشر شد، پیشبینی شده که هواپیماهای آمریکایی از پایگاههای آمریکایی مستقر در آلمان پرواز کنند و از خاک ترکیه عبور کرده و وارد خاک ایران شوند و یا در صورت لزوم در خاک ترکیه سوختگیری لازم را انجام دهند.
در این حد گفته شده که ترکیه فضای خود را در اختیار آمریکا قرار دهد. همکاری ترکیه در چنین سطحی خواهد بود. البته همکاری دو کشور طیف گستردهای از در اختیار گذاشتن فضای کشور تا همکاری گسترده نظامی را شامل میشود.
* اگر مذاکرات ایران و سه کشور قدرتمند اروپایی به نتیجه نرسد، ممکن است ترکیه در چارچوب پیمان ناتو به همکاری علیه ایران روی بیاورد؟
** بله؛ ترکیه جزو سیستم امنیت جمعی ناتو است و اگر کل اعضای ناتو به آن نتیجهگیری برسند، ترکیه هم موظف است به اجماع نظر اعضای ناتو احترام بگذارد و تصمیم نهایی را بپذیرد و اجرا کند، ولی بعید است ناتو چنین مجوزی را تصویب کند.
* اینگونه به نظر میرسد که فرانسه همچنان نسبت به اقدامات نظامی آمریکا علیه دیگر کشورها مخالفت نشان دهد و تصویب مجوز در ناتو عملی نشود؟
** البته مساله هستهای ایران هنوز به مرحلهای نرسیده که اروپا آن را به عنوان تهدید جهانی قلمداد کند. در مجموع اروپا هم ترجیح میدهد در مناطق پیرامون قاره اروپا دخالت نظامی داشته باشد. مانند آنچه که در کوزوو و بوسنی رخ داد.
احتمال ورود ناتو به مناطق دوردست بسیار کم است. در قضیه افغانستان هم اگر ناتو حضور دارد، به خاطر این است که بعد از حادثه 11 سپتامبر وضعیت خاصی پیش آمد. حتی ممکن است آمریکا در اقدام علیه ایران، خواستار حمایت و کمک انگلیس هم نباشد.
* فکر میکنید پیش پا افتادهترین عاملی که ترکیه را وادار به همکاری با آمریکا کند، چیست؟
** من نمیخواهم بگویم گروه پ ک ک فعال شده، ولی به نظر میرسد که ترکیه فرصتی پیدا کند تا برخورد جدی با این گروه داشته باشد و از طریق همکاری محدود با آمریکا به حل و فصل آن مشکل بپردازد.
چون الان یک مقدار ترکیه از بابت حضور اسرائیل در شمال عراق و حمایت آن کشور از تشکیل دولت کردی در شمال عراق نگرانی دارد.
* همکاری احتمالی دولت ترکیه و آمریکا چه منافعی را در دراز مدت برای ترکها در بردارد؟
** به طور کلی ترکیه خواهان پیوستن به مجموعه امنیتی غرب است، خواهان روابط با اروپا و همچنین خواستار بهبود روابط با ایالات متحده میباشد. ترکیه مایل است نقش انکارناپذیر کشورشان در امنیت مناطق پیرامونی خودشان مورد شناسایی قرار بگیرد و کشورهای قدرتمند، ترکیه را به عنوان یک بازیگر مهم منطقه تلقی کنند.
* از لحاظ مالی و اقتصادی همکاری ترکیه ممکن است منجر به دریافت چه امتیازاتی برای ترکها شود؟
** ممکن است آمریکا در ازای همکاری و در صورت وقوع بحران اقتصادی ترکیه امتیازات خاصی به ترکها بدهد و یا از طریق اعطای وام از کانال بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول موافقت کند. البته ترکها انجام هرگونه همکاری با آمریکا را در این زمینه انکار کردهاند. عبدا... گل، وزیر خارجه ترکیه هم در مصر این موضوع را انکار کرد. اما ظاهرا در گزارش سالیانهای که ارتش ارائه میدهد، ایران به عنوان یک تهدید بالقوه برای ثبات و امنیت ترکیه نامبرده شده است.
هنوز دولت اردوغان و عبدا... گل موضعگیری خاصی در حمایت از نوع موضعگیری نظامیان ترکیه ابراز نکرده و به رد یا تایید گزارش ارتش آن کشور نپرداختهاند. البته این گزارش محرمانه بوده و فقط کلیات آن ارائه شده است.
به نظر میرسد که ترکیه بعد از وضعیتی که در مورد حمله به عراق پیش آمد و با آمریکا همکاری نکرد، در حال حاضر میخواهد روابطش را با آمریکا بهبود ببخشد. با این حال، الان جریان غالب در ارتش اصلاحطلب هستند و مایل به همکاری با دولت ترکیه میباشند. یک تعداد افراطیون آن بازنشسته شدند و الان رئیس ستاد ارتش ترکیه مایل است در پیشبرد اصلاحات سیاسی و اقتصادی با دولت همکاری کند.
* فکر میکنید ترکیه در حال حاضر این نوع همکاری با آمریکا را بپذیرد؟
** ما همسایه ترکیه هستیم و آن کشور نسبت به ما ملاحظاتی را رعایت میکند. ممکن است ایالات متحده امتیازات بیشتری به ترکیه بدهد. از آن طرف هم ترکیه بعد از مسائلی که در ارتباط با شرکت «تاو» و شرکت «ترکسل» به وجود آمد، ناخرسندی خود را نشان داده است.
* با توجه به امتیازاتی که ممکن است وعده اعطای آن را ترکیه از سوی آمریکا دریافت کند و مقاومت شدید مردم ترکیه در خصوص همکاری با آمریکا هم رخ بدهد، دولتمردان ترک چه سیاستی در پیش خواهند گرفت؟
** پروسههای پیچیدهای باید طی شود تا به آن مرحله برسیم و تقابل ارتش با افکار عمومی روی بدهد. در اینجا جنگ تمام عیار و گسترده مثل عراق رخ نخواهد داد. ممکن است ترکیه اجازه استفاده از فضای خود را به هواپیماهای آمریکایی بدهد و در چنین وضعیتی افکار عمومی ترکیه حساسیت به خرج نمیدهد. در عوض هم ترکیه تعدادی هواپیما از طرف آمریکا در ازای همکاری دریافت کند.
* نخبگان دیگر ترکیه اتخاذ چه سیاستی را در قبال ایران توصیه میکنند؟
** برای مثال حزب جمهوریخواه خلق ترکیه که میانه خوبی هم با ایران ندارد، حتی موافق برخورد نظامی محدود هم با ایران نیست.
آنها نسبت به تجزیه ترکیه ابراز نگرانی میکنند و در عین حال این حزب که نمایندگانش در مجلس ترکیه هم حضور دارند، به معنای خاص آن تابع ارتش ترکیه نیستند و با نگرش سکولاری که دارند، با حزب حاکم ترکیه در برخی موارد رویکرد متفاوت دارند.
* چشمانداز همکاری ترکیه و آمریکا را در ارتباط با مسائل کشورمان به چه صورت ارزیابی مینمایید؟
** به نظر من حداقل سه، چهار ماه طول میکشد تا بحث بر سر پرونده هستهای ایران به مرحله بحرانی وارد شود. بحث همکاری ترکیه و آمریکا علیه ایران تاکنون در سطح نخبگان ترکیه مطرح شده و هنوز وارد فاز عملیاتی نشده است. به همین دلیل انتظار میرود که در مدت محدود دست کم سطح روابط در حد کنونی باقی بماند.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
