جایگاه لرزان آمریکا در آسیاى مرکزى

ترجمه: هرمز برادران
سفر «کاندولیزا رایس» وزیر خارجه آمریکا به آسیاى مرکزى در ماه اکتبر نشاندهنده تلاشهاى واشنگتن براى حفظ و تقویت روابط خود با جمهورى هاى سابق اتحاد شوروى است. اکنون که آمریکا از پایگاه نظامى خود در ازبکستان اخراج شده، روابط آن با کشورهاى آسیاى مرکزى، اهمیت ویژه اى براى دولت «جورج بوش» رئیس جمهورى آمریکا پیدا کرده است. روابط میان آمریکا و ازبکستان اخیراً بسیار ضعیف شده است، به طورى که رایس در سفر خود به قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان رفت، اما از ازبکستان دیدار نکرد.
با این حال، رایس اظهار داشت که ازبکستان به کلى از اتفاقات آسیاى مرکزى کنار مانده است. اظهارات وى پایانى بود بر بخش اخیر روابط آمریکا و ازبکستان. آمریکا با از دست دادن پایگاه نظامى خود در ازبکستان، به سرعت به تکاپو افتاده است تا مانع از کاهش نفوذ خود در آسیاى مرکزى شود. قرقیزستان چندى پیش اعلام کرد که آمریکا مى تواند پایگاه هوایى خود در فرودگاه «مناس» را حفظ کند. بنابراین به نظر مى رسد که آمریکا در رسیدن به بخشى از اهداف خود موفق بوده است. با این حال، اگر اوضاع افغانستان به ثبات برسد، احتمالاً درخواستها و فشارها براى خروج آمریکا از آسیاى مرکزى فزونى مى یابد.
پایان نفوذ واشنگتن در ازبکستان
پس از رخدادهاى ۱۱سپتامبر،۲۰۰۱ تاشکند به واشنگتن اجازه داد تا از پایگاه هوایى «کارشى - خان آباد» در جنوب شرقى ازبکستان استفاده کند. در آن هنگام، روابط آمریکا و ازبکستان به مرحله اى بالا رسید که این امر فدراسیون روسیه را نگران کرد، چرا که مسکو مى دید که دشمن سابق خود در دوران جنگ سرد به درون حوزه نفوذ سنتى آن خزیده است. علاوه بر این، آمریکا نه تنها حقوق استفاده از پایگاه نظامى در ازبکستان را به دست آورد، بلکه حقوق اساسى بهره گیرى از پایگاه هوایى مناس در قرقیزستان را نیز از آن خود کرد. روسیه نتوانست براى ممانعت از حضور آمریکا در این کشورها کار چندانى از پیش ببرد.
با این وجود، زمانى که تهاجم به افغانستان پایان یافت و این کشور به سمت ثبات پیش رفت، سیاستگذاران واشنگتن پیشنهاد دادند که با کشورهاى آسیاى مرکزى که به دلیل داشتن حکومتهاى اقتدارگرا و سرکوب جنبش هاى مخالف، به راحتى در معرض بى ثباتى قرار مى گیرند، روابط مثبتى برقرار شود. سرانجام این سیاستگذاران چنین نتیجه گیرى کردند که رژیم ازبکستان به رهبرى پرزیدنت «اسلام کریم اف» در طولانى مدت با ثبات نخواهد بود. بنابراین بهتر آن است که این رژیم را به خاطر نقض حقوق بشر تحت فشار قرار داده و از مخالفان آن حمایت کرد. بنابراین مسأله، آمریکا در سال۲۰۰۴ کمکهاى خود به ازبکستان را به بهانه نقض حقوق بشر قطع کرد.
توأم شدن لغو این کمکها با اتفاقات مارس،۲۰۰۵ که به سقوط دولت قرقیزستان انجامید، نگرانى هاى آشکارى را در «تاشکند» به وجود آورد چرا که آن را با نیروهاى انقلابى مواجه مى کرد. تاشکند دریافته بود که دخالت آمریکا در ازبکستان مى تواند باعث بى ثباتى دولت اقتدارگراى کریم اف شود.
واسطه سقوط این دولت زمانى پدیدار شد که کریم اف در ۱۳مه۲۰۰۵ یک شورش در شهر اندیجان را سرکوب کرد. مسکو در کنار تاشکند ماند اما ایالات متحده آمریکا و اتحادیه اروپا خواستار رسیدگى به این قضیه شدند. اندکى بیش از یک ماه پس از این اعتراض ها، تاشکند پرواز هواپیماهاى آمریکایى در خارج از کارشى - خان آباد را محدود کرد. سپس در ۲۹جولاى، تاشکند بر آن شد که آمریکا را از پایگاههاى خود بیرون براند و براى این منظور، تا ژانویه۲۰۰۶ به آمریکا فرصت داد. در اوایل ماه اکتبر، سناى آمریکا براى تلافى این اقدام آمریکا به عدم پرداخت بدهى ۲۳میلیون دلارى، که پنتاگون باید به دلیل استفاده از پایگاهاى نظامى به ازبکستان مى داد، رأى داد. اکنون هر دو کشور مواضع خود را در قبال یکدیگر سخت تر کرده اند و انتظار نمى رود که در آینده قابل پیش بینى روابط آنها بهبود یابد. رایس در ماه اکتبر از سفر به ازبکستان امتناع ورزید، اما ازبکستان به همراه روسیه به تمرین هاى نظامى بیشترى روى آورده است. همچنین تاشکند اخیراً در صحبت از روابط خود با مسکو لحن مثبت ترى به کار مى برد.
البته، مسکو خوشحال است که بار دیگر ازبکستان را در حیاط خلوت خود مى بیند. بنابراین سیاستى اتخاذ خواهد کرد که کنترل کریم اف بر ازبکستان را حفظ کند و در تلاش براى نفوذ در آسیاى مرکزى، این کشور را در سوى خود داشته باشد.» «سرگى ایوانف» وزیر دفاع روسیه اخیراً پس از تمرین نظامى روسیه و ازبکستان گفت: «این نباید آخرین تمرین نظامى مشترک روسیه و ازبکستان باشد. اینگونه تمرین ها باید به طور مرتب انجام گیرد و به بخشى جدایى ناپذیر از همکاریهاى نظامى ما مبدل شود.» «سرگى لاوروف» وزیر امور خارجه روسیه نیز به سهم خود از ازبکستان حمایت کرد و اتحادیه اروپا را به خاطر اعمال تحریم علیه ازبکستان مورد سرزنش قرار داد و اظهار داشت که این تحریم ها تأثیرات اندکى خواهد داشت. وى گفت: «این تحریم ها فقط ابزارهاى سیاسى ساده هستند که مؤثر نبودن آنها در عراق و سایر مناطق نمایان شده است.»
حفظ پایگاه هوایى مناس در قرقیزستان
از دست رفتن ازبکستان، پتانسیل آن را داشت که قابلیت هاى عملیاتى آمریکا در افغانستان و منطقه را با مشکل مواجه کند. اما ظاهراً واشنگتن خود را از خلل رسیدن به نفوذش در امان نگه داشته است، زیرا دولت جدید قرقیزستان تضمین داده است که آمریکا مى تواند پایگاه هوایى خود در فرودگاه مناس را حفظ کند. «قربان بیگ آقایف» رئیس جمهورى جدید قرقیزستان در ۱۱اکتبر۲۰۰۵ به همراه رایس، بیانیه مشترکى را امضا کرد که در آن آمده است: «ما از حضور نیروهاى ائتلاف در جمهورى قرقیزستان، تا زمان پایان مبارزه علیه تروریسم در افغانستان حمایت مى کنیم.»
باقى اف در جولاى ۲۰۰۵ پس از انقلابى که به پایان حکومت طولانى عسگر آقایف انجامید، به قدرت رسید. وى در میان سه ابر قدرت آمریکا، چین و روسیه در پى کسب توازن است. در حال حاضر، بیشکک میزبان پایگاههاى نظامى روسیه و آمریکاست و برنامه هایى نیز براى میزبانى یک پایگاه جدید نیروهاى چینى دارد. بیشکک در حال پیگیرى شیوه اى از سیاست خارجى است که بر مبناى آن تلاش مى کند که از هر ۳قدرت بهره مند شود و در عین حال، با بهره گیرى از توازن میان آنها استقلال خود را حفظ کند. علت موفقیت این سیاست در آن است که اگر قدرتى فشار بیشترى بر قرقیزستان وارد آورد، بیشکک مى تواند بر ۲قدرت دیگر تکیه کند و نفوذ کشورى که متوسل به فشار شده است، کاهش دهد.
رایس در کنفرانس مطبوعاتى گفته بود: «مهم این است که قرقیزستان روابط دوستانه اى با همسایگان خود برقرار کند و دلیلى ندارد که از میان روسیه و آمریکا دست به انتخاب بزند.» رهبران روسیه نیز اظهارات مشابهى را بیان داشته اند. اما هنگامى که آمریکا انتظار نداشت که بیشکک پایگاه هوایى روسیه را تعطیل کند، مسکو امیدوار بودکه بیشکک با خارج کردن آمریکا از مناس موافقت کند. با این همه، قرقیزستان با امضاى اعلامیه مشترک سازمان همکاریهاى شانگهاى (sco) از آمریکا خواست تا منطقه را ترک کند. اما پس از آن از این اعلامیه عدول کرد و اجازه داد که پایگاه آمریکا حفظ شود.
این در حالى است که مسکو تلاش مى کند در قبال بیشکک افراط نکند، زیرا وخیم شدن روابط با روسیه، موجب گرایش بیشتر قرقیزستان به اردوگاه آمریکا مى شود.
تاجیکستان رها از فشارها
رایس در دیدار با «امامعلى رحمان اف» رئیس جمهور تاجیکستان اطمینان داد: «ما قصد ایجاد پایگاه نظامى در تاجیکستان نداریم. ما نمى خواهیم حضور نظامى خود را در همه جا افزایش دهیم، بلکه مى خواهیم پایگاههاى نظامى مان را در سراسر دنیا کاهش دهیم».
این اظهارات رایس براى تاجیکستان ، که مایل به رجحان دادن آمریکا یا روسیه بر دیگرى نیست، آرامش بخش است.
روسیه نقش مهمى را در تاجیکستان ایفا مى کند، به گونه اى که تلاش دارد مانع از فعالیت هاى تروریسم در بى ثابتى دولت «دوشنبه» شود. روسیه همچنان بخشى از نیروهاى خود را در تاجیکستان دارد ودر حفاظت از مرز مشترک تاجیکستان با افغانستان به تاجیک ها کمک مى کند. علاوه بر این، روسیه روز ۷ اکتبر ، اعلام کردکه درخارج از پایتخت تاجیکستان، یک پایگاه هوایى جدید احداث خواهد کرد. روسیه با هدف حمایت از منافع خود در جمهورى سابق اتحاد شوروى دست به این کار مى زند.
«دوشنبه» از آمریکا و اتحادیه اروپا خواسته است که براى جلوگیرى از قاچاق مواد مخدر از افغانستان به اروپا، کمک هاى تکنیکى در اختیار آن قرار دهند، اما این مسأله باعث نشده است که در روابط قوى تاجیکستان با روسیه خللى وارد شود.
قزاقستان الگویى منطقه‌اى
رایس در سفر خود به آسیاى مرکزى از قزاقستان نیز دیدن کرد. «نورسلطان نظربایف» رئیس جمهورى قزاقستان از قبل از فروپاشى اتحاد جماهیر شوروى در سال ۱۹۹۱ بر این کشور حکومت رانده است. با وجود حکومت طولانى نظربایف، رایس وى را یک اصلاح طلب خواند. او گفت: «دولت نظربایف شانس آن را دارد که هم از نظر اصلاحات اقتصادى و هم از لحاظ اصلاحات سیاسى به رهبرى واقعى در آسیاى مرکزى مبدل شود.
قزاقستان پس از اوکراین و لتونى، سومین کشور را از جمهوریهاى سابق اتحاد شوروى است که بیشترین اقلیت روسى را در خود جاى داده است. بنا بر این واقعیت، قزاقستان از آغاز استقلال خود مجبور بوده است که حقوق این اقلیت بزرگ را رعایت کند. از دهه ۱۹۲۰ به بعد، همین اقلیت روسى بود که نهادهاى زیرساختى، صنعتى و علمى در قزاقستان را بنیاد نهاد. قزاق ها در امور جمهورى خود نقش کوچکى دارند، اما روس هاى قزاقستان در همه زمینه به بخشى جدایى ناپذیر تبدیل شده اند. به همین دلیل است که گفته مى شود نظربایف در برخورد با اقلیت هاى قومى یکى از بهترین نمونه هاى قابل توجه در میان جمهوریهاى سابق اتحاد شوروى است.
قزاقستان در برابر جمعیت روس خود عرصه اى براى هنرنمایى ندارد. این کشور به لحاظ پیوندهاى قومى و صنعتى به روسیه وابسته است ودر اتحادشوروى سابق یکى از قابل اعتمادترین شرکاى روسیه بود.از آنجا که جامعه روسى قزاقستان مخالفت علنى با حکومت نظربایف ندارد، «آستانه» نیازى به توسل به تاکتیک هاى خشن در برابر آنان احساس نکرده است.
قزاقستان ضمن داشتن روابط رو به رشد و پرثمر با مسکو، توانسته است روابط بین المللى خود را، به ویژه در بخش انرژى تنوع بخشد. با وجودى که نفت و گاز قزاقستان در سیستم خط لوله روسیه جریان پیدا مى کند، این کشور قادر است انرژى خود را به آن دسته از شرکاى خارجى که در انتقال انرژى نیازى به مسکو ندارند، صادر کند. قزاقستان اخیراً وارد پروژه خط لوله «باکو - تفلیس - جیحان» شده وچندین شرکت انرژى بزرگ آمریکایى و غربى با همکارى شرکتهاى محلى، استخراج نفت و گاز در این کشور را آغاز کرده اند.
در عین حال، هندوچین نیز سرگرم توافقاتى براى انتقال نفت وگاز از قزاقستان هستند. قزاقستان یکى از بزرگترین ذخایر انرژى در منطقه دریاى خزر است و آمریکا این منطقه را داراى نقشى حیاتى در منافع ملى خود مى داند. حفظ ثبات در کشور مهم و بزرگ قزاقستان اهمیتى حیاتى براى جریان غیرمنقطع انرژى دارد و آمریکا مایل است روابط فعلى خود با این کشور را حفظ کند. اما این در حالى است که آستانه روز به روز به روسیه نزدیک مى شود.
همگرایى آسیاى مرکزى با روسیه
آنچه که بیش از هر چیزى آمریکار ا خشنود مى کند، ایجاد سازمانى در آسیاى مرکزى است که روسیه و چین در آن حضور نداشته باشند. چنین سازمانى، گروهى سیاسى و اقتصادى خواهد بود که بتواند جایگزین SCO و جامعه اقتصادى اوراسیا (EEC) شود. آمریکا مایل است که در این سازمان، افغانستان حاضر باشد. سازمان مورد نظر آمریکا، مرکب از افغانستان، تاجیکستان، قرقیزستان و قزاقستان است.
احتمال موفقیت چنین سازمانى مورد تردید است، زیرا ازبکستان در آن جایى ندارد و قرقیزستان، قزاقستان و تاجیکستان آن را عاملى براى برانگیختن خشم روسیه مى دانند و تمایلى براى تحقق آن نخواهند داشت.
از آنجا که احتمال ایجاد این سازمان مطلوب آمریکا غیرمحتمل است، واشنگتن خواهدکوشید تا به روابط دو جانبه خود با هر یک از کشورهاى این منطقه ادامه دهد.
این استراتژى به منظور تضعیف SCO و EEC طراحى مى شود و براساس آن، آمریکا هر یک از این کشورها را تحت فشار قرار مى دهد تا مطابق خواسته هاى واشنگتن سیاست خارجى خود را تعدیل کنند.
نگرانى آمریکا از SCO از آن جهت است که روسیه و چین براى همکارى بهتر با این سازمان، روابط نزدیک ترى برقرار مى کنند. با وجود آنکه SCO یک بلوک متحد نیست، اما طى سالیان اخیر از لحاظ قدرت و تعداد اعضا پیشرفت هاى قابل توجهى داشته است. در اجلاس ماه جولاى SCO ، کشورهاى عضو آن، بیانیه مشترکى علیه منافع آمریکا صادر کردند و علاوه بر این هند، ایران و پاکستان به عنوان اعضاى ناظر به این سازمان ملحق شدند.
در ماه آگوست، روسیه و چین اولین تمرین نظامى مشترک خود را برگزار کردند. پس از آن، هر دو کشور اعلام کردند که از اعضاى SCO انتظار دارند که در تمرین هاى نظامى بعدى شرکت کنند. اگر چنین تحولى در چارچوب SCO و نه از طریق روابط کشور با کشور، صورت گیرد، منافع روسیه در آسیاى مرکزى افزایش مى یابد. به طور حتم، چین و روسیه براى تقویت SCO تلاش خواهند کرد و در عین حال، آمریکا خواهد کوشید براى تضعیف این بلوک، بر تفاوتهاى آنها تأکید کند.
سفر رایس به آسیاى مرکزى در پرتو از بین رفتن نفوذ آمریکا در آسیاى مرکزى انجام گرفت. آمریکا براى تداوم عملیات هاى خود در افغانستان و نظارت بر تحولات منطقه پرانرژى دریاى خزر نیازمند دسترسى به آسیاى مرکزى است. به همین دلیل، استفاده مداوم از پایگاه هوایى مناس در قرقیزستان اهمیت ویژه اى براى آمریکا دارد.
افزون بر این، رایس براى آنکه نگرانى ها درباره احتمال بى ثبات ساختن حکومت هاى آسیاى مرکزى را کاهش دهد، به رهبران منطقه اطمینان داد که حکومت آنها را به عنوان حکومت هاى مشروع شناسایى مى کند.وى هنگامى که از لزوم برقرارى دموکراسى و برگزارى انتخابات آزاد صحبت مى کرد، اشاره چندانى به جنبش ها و رهبران اپوزیسیون نکرد و در قبال این موضوع، موضع بسیار ملایمى اتخاذ کرد. براى نمونه، رایس گفت: «آمریکا تمام دوستان خود در آسیاى مرکزى را تشویق مى کند که دست به اصلاحات دموکراتیک بزنند و اگر چنین کنند، روابط پایدارى با ایالات متحده خواهند داشت. وى در ادامه اظهار داشت:«هدف ما این نیست که به دوستان خود اندرز دهیم که امور خود را به شیوه آمریکایى انجام دهند بلکه ما مى خواهیم به شرکاى خود در آسیاى مرکزى کمک کنیم تا به ثبات مورد نظر خود برسند.تجارب تاریخى ما به ما آموخته که ثبات مستلزم مشروعیت و مشروعیت واقعى نیازمند دموکراسى است».
سفر رایس باعث آرامش رهبران آسیاى مرکزى مى شود، اما این امر منجر به دست درازى آمریکا به این منطقه نخواهد شد. واشنگتن به مسکو اطمینان داده است که آمریکا قصد ایجاد پایگاههاى نظامى جدید را در منطقه ندارد و پایگاه آن در قرقیزستان فقط تا زمان تکمیل عملیات ها در افغانستان باقى خواهد بود. این مسأله مورد استقبال روسیه قرار خواهد گرفت. با این حال، روسیه به تلاش هاى خود براى تقویت SCO ادامه مى دهد تا از این طریق، بلوکى قدرتمند را به وجود آورد و مانع از تلاش هاى آمریکا و اروپا براى دست اندازى به جمهورى هاى سابق اتحاد شوروى شود.