درس‌های انتخابات

 پرفسورحمید مولانا
روز سه شنبه 31 خرداد یعنی سه روز قبل از برگزاری مرحله دوم انتخابات به یکی از طرفداران سرسخت و بانفوذ آقای هاشمی رفسنجانی گفتم که مطابق تحقیقات شخصی و نظرسنجی های خودم به این نتیجه رسیده ام که مرحله دوم انتخابات ریاست جمهوری با نسبت 60 به 40درصد به نفع آقای دکتر احمدی نژاد پایان خواهد یافت. پیش بینی ما و عده بسیار قلیلی که از شیوه های ویژه تحقیقی و نه تقلیدی استفاده می کردند، در مورد نتایج دوره اول انتخابات ریاست جمهوری نیز مؤید این موضوع بود. به مدت دو ماه از اوایل اردیبهشت ماه تا پایان انتخابات من در تهران و شهرستان ها با مردم گفت وگو کردم و مبارزات نامزدهای انتخاباتی و شیوه تبلیغ آنها و نظرسنجی های رسمی و غیررسمی دیگران را که اغلب چیزی جز تقلید از متدهای متداول غربی نبود، زیر نظر داشتم. با تبلیغات بیگانگان و دولتمردان آنها، با هجوم رسانه های خارجی به ویژه اروپایی ها و آمریکایی ها که اهداف ویژه خود را داشتند و با فعالیت های گوناگونی که گهگاه به کارناوال شباهت داشت مطالعه و مشاهده ظاهری انتخابات با معیار و ارزش های معمولی بسیار گمراه کننده به نظر می رسید. در عمق جامعه و در میان قشرهای مردم، جریان دیگری وجود داشت که کمتر به آن توجه می شد. این ترکیب سیاسی جامعه و مردم گهگاه مرا به یاد دوران انقلاب اسلامی می انداخت. افرادی که سر چهارراه ها ایستاده و بدون توجه دیگران، مردم و هم محلی های خود را به شرکت در انتخابات تشویق و درباره آن صحبت می کردند، بیشتر جلب توجه مرا کرد تا پوسترها و فیلم های انتخاباتی و پوشش رسانه ها. در حقیقت مشارکت انتخاباتی و نتایج آن نشان داد که اکثر مردم عمیق فکر می کردند نه ظاهری. علاوه بر این، ریاست جمهوری صحنه آزمون و خطا نیست و مطالعه دقیق و عمیق انتخابات ریاست جمهوری در ایران فرصت بسیار ارزنده و نادری برای علاقه مندان به جامعه شناسی، علوم سیاسی، مردم شناسی و اسلام شناسی است تا فرآورده های جدید مردم سالاری را که با غرب و نظام های دیگر متفاوت و حاصل فرهنگ سیاسی و دینی ویژه ای است، مورد نظر قرار داده و از تحولات آینده جوامع دیگر با اطلاع باشند. امروز در غرب از «دموکراسی و مردم سالاری مدیریتی» صحبت می کنند. اخیراً در نوشته های یکی از متفکران سیاسی انگلیس به نام «کوئینتین سکینر» که سالهاست درباره سیاست و ارزش های اروپا و دنیای غرب می نویسد خواندم که به دنبال سخنان چندین قرن قبل ژان ژاک روسو می نویسد «مردم انگلستان فقط در زمان انتخابات عمومی آزاد هستند، وقتی که می توانند زمامدار و رئیس دولت خود را عوض کنند؛ بقیه مدت فقط رعیت و فرمانبردار هستند.» اگر این قاعده درباره نوع دموکراسی در غرب صحت دارد، پس حق مطالبه مردم در مورد منتخبینی که به مردم وعده داده و بدان عمل نمی کنند در یک مردم سالاری نوین چه باید باشد؟
انتخابات نهمین دوره ریاست جمهوری در ایران شگفتی های بسیاری را همراه داشت و به جاست که چند مورد آن در اینجا خلاصه شود به امید این که برخی از این نکات در روزها و ماه های آینده مورد بحث قرار گیرد:
(1) ایران در آغاز یک نوع سنت و روش جدید در مردم سالاری و انتخابات ریاست جمهوری است که در آن دو نامزد نهایی مستقیما توسط مردم و آراء عمومی تعیین می شوند و نه توسط احزاب، جناح های سیاسی، گروه های ویژه و نخبگان. به عبارت دیگر، اجماع حقیقی و نهایی توسط تمام مردم صورت می گیرد و نه الزاماً توسط نامزدها، گروه ها، احزاب و عواملی دیگر مانند آمریکا و بسیاری از کشورهای اروپا؛
(2) فرهنگ ایرانی و سنت دینی و اسلامی و زیرساخت های آن بیش از عوامل تجددگرایی و زیرساخت های «مدرن» در تشکلات سیاسی و انتخابات موثر هستند و بدان مشروعیت می دهند؛
(3) مردم ایران و رأی دهندگان به طور کلی تعیین تکلیف توسط بیگانگان را تحقیر و ضد ارزش دانسته و علیه آن شورش کرده و رأی می دهند؛
(4) ایرانیان به تدریج ولی عمیقاً به ماهیت دموکراسی غرب با مقایسه هایی که می کنند پی برده و خواهان استقرار مردم سالاری حقیقی و بومی خود هستند؛
(5) در فرهنگ سیاسی ایران، عوامفریبی و رنگ عوام گرفتن با آنچه که در غرب مشاهده می شود بسیار فرق می کند و تقلید کورکورانه از روش ها و متدهای اروپایی و آمریکایی خسارات سیاسی به نامزدهای انتخاباتی و نظام های سیاسی وارد خواهد کرد؛
(6) در ایران، بیش از غرب، مردم شیوه های تبلیغاتی منفی را رد می کنند؛
(7) مطبوعات جمعاً در ایران آئینه و نماد افکارعمومی و خواسته های آنها نیستند و روش های سیاسی ویژه و تعصبات فکری مانع رشد و گسترش آنها میان مردم بوده و از مشروعیت و نفوذ آنان می کاهد و بدین ترتیب بسیاری از مطبوعات به حزب و جناح سیاسی و امیال شخصی بیشتر گرایش دارند و نه به عنوان یک پایگاه پرنفوذ و مشروع؛
(8) پیام هایی که بیانگر اصالت ایرانی و اسلامی است مورد استقبال مردم قرار می گیرد. مردم به ارزش های انقلاب احترام می گذارند؛
(9) اقتصاد، تورم، اشتغال و توزیع عادلانه ثروت و مبارزه با فساد و هویت ملی و اسلامی، مسائل اصلی انتخابات اخیر ریاست جمهوری بودند؛
10) سطح آگاهی، مشارکت و بلوغ سیاسی مردم علی رغم همه بدبینی ها و دغدغه های اظهار شده بسیار زیاد است.