نگاهی به اندیشه‌های فرهنگی امام خمینی(ره)

رضا عموزادی
حال که انقلاب شکوهمند اسلامی ایران به لطف حضرت حق و به برکت آرمانهای والای حضرت امام خمینی (ره) در عرصه جهانی تجلی و تبلور یافته است و اینک وارثان آن در طریق پیشرفت و توسعه گام برمی دارند، ترویج و تأمل در اندیشه های ناب معمار کبیر انقلاب اسلامی بیش از پیش حائز اهمیت است. بی شک اساسی ترین مقوله در پیشرفت و توسعه هر جامعه ای فرهنگ حاکم بر آن می باشد و در طراحی الگوی توسعه اسلامی، فرهنگ نقش اساسی و محوری دارد. در مبانی فکری حضرت امام (ره) نیز فرهنگ از جایگاه ویژه و خاصی برخورداراست؛ «رأس همه اصلاحات، اصلاح فرهنگ است.» از این رو در این نوشتار کوتاه تلاش شده است تا پرتوی از اندیشه های فرهنگی حضرت امام (ره) مروری دوباره گردد؛از منظر امام (ره)، هویت و موجودیت هر جامعه در گرو فرهنگ آن جامعه است. به همین دلیل وابستگی فرهنگی، منشأ وابستگی در دیگر ابعاد جامعه خواهد بود؛ «بی شک بالاترین و والاترین عنصری که در موجودیت هر جامعه دخالت اساسی دارد فرهنگ آن جامعه است.» «استقلال و موجودیت هر جامعه از استقلالِ فرهنگ آن نشأت می‌‌‌گیرد.« «اگر ما وابستگی فرهنگی داشته باشیم دنبالش وابستگی اقتصادی هم هست، وابستگی اجتماعی و سیاسی هم هست.»به عقیده حضرت امام، فرهنگ نقش اساسی در پیشرفت و یا انحطاط جوامع ایفا می کند و به همین منظور، فرهنگ را مبدأ همه خوشبختیها و بد بختیهای جامعه می دانند. از نگاه امام (ره) برای اصلاح یک مملکت می بایست ابتدا به اصلاح فرهنگ آن پرداخت؛ «اگر فرهنگ درست بشود یک مملکت اصلاح می شود.»
«آنچه که ملتها می سازد فرهنگ صحیح است.»استقلال فرهنگی از دیگر موضوعاتی است که در تفکر فرهنگی حضرت امام (ره) مورد توجه قرار گرفته است. مقصود ایشان از استقلال فرهنگی، فرهنگ اسلامی است. یعنی از نظر امام، اصلاح فرهنگ عمومی، بازگشت به فرهنگ اصیل و ناب اسلامی است؛ «باید فرهنگ، فرهنگ اسلامی باشد. اگر ما موفق بشویم به اینکه فرهنگمان یک فرهنگ اسلامی بشود، مدارسمان یک مدارس اسلامی بشود، [درآن صورت] افرادی که تربیت می ‌‌‌شوند در آن فرهنگ و در آن مدارس، انسان هستند.»رهبر کبیر انقلاب اسلامی، استقلال و موجودیت هر جامعه را نشأت گرفته از فرهنگ آن جامعه می دانند؛ «فرهنگ، اساس ملت است. اساس ملیت یک ملت است. اساس استقلال یک ملت است.» بدین ترتیب در مقوله استقلال، حضرت امام (ره) بیشترین تأکید را بر استقلال فکری و علمی معطوف داشته و علمی را مطلوب می دانند که جامعه را به ابرقدرتها و بیگانگان وابسته نکند. از شاخصهای مطلوبیت علم در دیدگاه امام (ره) سودمندی آن برای جامعه است؛ «تنها علمی مورد قبول است که جامعه را به ابرقدرتها و بیگانگان وابسته نکند. در غیر این صورت آن علم نه تنها مفید نیست بلکه کاملا ً زیانبار است.» «کسب و حفظ استقلال فرهنگی و فکری نشانه حیات و قدرت یک جامعه است.« از نظر ایشان؛ «رفع مشکلات جامعه که بر اثر حاکمیت فرهنگ غرب و تسلط دست نشاندگان آنها ایجاد شده است تنها با استقلال فکری ممکن خواهد شد.» ایشان همواره ملت را از مسائلی همچون خود باختگی، از خود بیگانگی، سلطه پذیری و غربزدگی به شدت نهی می کردند و بسیار تلاش می نمودند تا روحیه خود باروی، خود اتکایی و اعتماد به نفس در کالبد جامعه دمیده شود؛ «اعتماد به نفس بعد از اعتماد به خداوند منشأ خیرات است.» «بدانید که نژاد آریا و عرب از نژاد اروپا و آمریکا و شوروی کم ندارد و اگر خودی خود را بیابد و یأس را از خود دور کند و چشمداشت به غیر خود نداشته باشد، در درازمدت قدرت همه کار و ساختن همه چیز را دارد.» «باید به خود بباورانیم که اگر یک ملت بخواهند بدون وابستگیها زندگی کنند،
می توانند.»حضرت امام نقش حوزه و دانشگاه را در تحولات فرهنگی بسیار حائز اهمیت می دانستند و در مبانی فکری ایشان مراکز تعلیم و تربیت اعم ازآموزش و پرورش، حوزه و دانشگاه در رأس همه مسائل قرار دارند و مهمترین عامل توسعه، ترقی، تعالی و استقلال کشور می باشند. معظم له مکررا ً حوزه و دانشگاه را به تهذیب و اخلاق مداری و پرهیز از تحجر و غربزدگی توصیه می کردند و در این مورد می فرمودند؛ «حوزه ها و روحانیت باید نبض تفکر و نیاز آینده جامعه را همیشه در دست خود داشته باشند و همواره چند قدم جلوتر از حوادث، مهیای عکس العمل مناسب باشند.» «دانشگاه مبدأ همه تحولات است.» «توجه داشته باشید که اگر دانشگاه و فیضیه اصلاح بشود، کشور شما استقلال خودش را بیمه می کند.» همچنین بنیانگذار انقلاب اسلامی بر نقش دانشگاه در اصلاح و استقلال فرهنگی عنایت ویژه داشتند؛ «نقش دانشگاه در هر کشوری ساختن انسان است، ممکن است از دانشگاه انسانی خارج بشود که کشور را نجات بدهد و ممکن است یک انسان درست بشود که کشور را به هلاکت بکشاند.» در جایی دیگر می فرمایند؛ «دانشگاه مرکز سعادت و در مقابل سعادت یک ملت است. از دانشگاه باید سرنوشت یک ملت تعیین شود. دانشگاه خوب یک ملت خوب را سعادتمند می ‌‌‌کند و دانشگاه غیر اسلامی، دانشگاه بد، یک ملت را به عقب می ‌‌‌زند.»حضرت امام خمینی (ره)، اسلام را الگوی مناسبی برای مدیریت جامعه می دانند و فرهنگ اسلامی را فرهنگی غنی،
انسان ساز، مترقی و پیشرو معرفی می کنند و پیوسته بر حاکمیت اسلامی و احیای تمدن عظیم اسلامی تأکید داشتند و در این میان نقش حوزه و دانشگاه را در الگوسازی بر پایه دین اسلام مورد توجه قرار می دادند؛ «اسلام دارای فرهنگ غنی انسان ساز است که ملتها را بدون گرایش به راست و چپ بدون در نظر گرفتن رنگ و زبان و منطقه به پیش
می برد و انسانها را در بعد اعتقادی و اخلاقی و عملی هدایت می کند و از گهواره تا گور به تحصیل و جستجوی دانش سوق می دهد.»در بینش عمیق فرهنگی حضرت امام (ره)، نقش رسانه در جهت توسعه و ارتقای فرهنگ عمومی مردم از اهمیت محرزی برخوداراست؛ «آن که از همه خدمتها بالاتر است این است که نیروی انسانی ما را رشد بدهد، و این به عهده مطبوعات است. اهمیت انتشارات مثل اهمیت خونهایی است که در جبهه ها ریخته می شود.» «نقش مطبوعات در کشورها منعکس کردن آرمانهای ملت است. مطبوعات باید مثل معلمین باشند که مملکت را و جوانان را تربیت می ‌‌‌کنند و آرمان ملت را منعکس می‌‌‌ کنند.»به طورکلی راهبردهای فرهنگی حضرت امام (ره) را می توان این چنین دسته بندی کرد؛ 1- نفی غربزدگی، خودباختگی و وابستگی 2- استقلال فکری و فرهنگی 3- نهضت تولید علم و توسعه فرهنگ 4- خودباوری، خود اتکایی، خودکفایی 5- دین مداری و اسلام محوری 6- طراحی الگوی توسعه اسلامی 7- ارتقای فرهنگ عمومی.
بدون شک اگر چنین تفکری محقق شود، تبلوراستقلال و اوج شکوفایی در کشورنمایان می گردد. در پایان امید است با تأسی به اندیشه های زلال معمار کبیر انقلاب اسلامی در مسیر حرکت به سوی قله های پیشرفت و سعادت به رهبری عالمانه حضرت آیت الله خامنه ای، موفق و پیروز گام برداریم.