ضرب آمریکا به رژیم عدم اشاعه هستهای
علیرضا قزیلی
هفته گذشته، مانموهان سینگ نخستوزیر هند در سفرش به آمریکا به گرمی مورد استقبال قرار گرفت و جورج بوش از وی در سطح یک رئیسجمهور پذیرایی کرد. مقامات دو کشور بر مبارزه با تروریسم تاکید کردند و به مجموعهای از توافقات دست یافتند که زمینه را برای بهبود همکاریهای بازرگانی بین دو کشور فراهم خواهد کرد. اما مهمترین دستاورد سفر این بود که آمریکا، مزایای عضویت در باشگاه هستهای را در اختیار هند قرار داد. چرا آمریکا چنین امتیازی به هند داد؟ در پاسخ به این پرسش، سه دلیل عمده را میتوان شناسایی کرد:
نگرش استراتژیک آمریکا به هند
از نظر محافظهکاران حاکم بر آمریکا و تقسیمبندی دو قطبی آنها از کشورهای جهان به خوبها و بدها، چین هنوز راه زیادی در پیش دارد تا اثبات کند که در اردوگاه خوبها قرار دارد. برمبنای همین تحلیل، هند وزنهای در مقابل چین به شمار میرود و سزاوار رفتار ویژهای است. کاندولیزا رایس وزیر خارجه آمریکا در مقالهای که در سال 2000 در نشریه فارین افرز به چاپ رساند این ایده را مطرح و اکنون که در پست وزارت خارجه قرار دارد آن را به اجرا گذاشت.
تعهد هند به مبارزه با تروریسم
از زمان حادثه تروریستی 11 سپتامبر، مبارزه با تروریسم نه تنها اولویت اول سیاست داخلی و خارجی آمریکا قرار گرفت، بلکه برای دولت این کشور پایبندی و همکاری سایر دولتها، حتی متحدان، در مبارزه با تروریسم یک معیار و شاخص اصلی است که در تنظیم مناسبات خارجی کاملاً ملحوظ میشود. اگرچه در سفر هفته گذشته سینگ به واشینگتن چیزی فراتر از تکرار پایبندی این دولت به مبارزه با تروریسم اعلام نشده، اما باید انتظار داشت که مبارزه مشترک آمریکا و هند با تروریسم در آینده جنبههای علمی و ملموسی پیدا کند.
عملکرد مسئولانه هند
برخلاف پاکستان که اجازه تجارت غیر قانونی تکنولوژی خطرناک را داد، هند کاملاً مراقب بود که مواد هستهای و دانش فنی آن در اختیار افراد غیر مجاز قرار نگیرد، لذا از نظر واشینگتن، کمک به هند در زمنیه تکنولوژی هستهای بیخطر و مطمئن است. در بیانیه مشترک جورج بوش و مانموهان سینگ نیز تایید شده است که هند، قدرت رو به رشد خود را به طور مسئولانه به کار میگیرد. رفتار ویژهای که آمریکا در قبال هند اتخاذ کرده است، گذشته از پیامدهای منطقهای آن، دارای اثراتی بر رژیم خلع سلاح به ویژه پیمان منع گسترش سلاح هستهای است. پیمان NPT به تعبیری نوعی بدهیستان میان کشورهای دارنده سلاح هستهای (پنج کشور آمریکا، انگلیس، فرانسه، شوروی و چین که تا 1968 آزمایشات هستهای انجام دادند) و کشورهای فاقد سلاح هستهای بود. براساس این پیمان کشورهای دارنده پذیرفتند که در طول زمان برای کاهش تسلیحات هستهای خود مذاکره کنند و کشورهای فاقد سلاح هستهای در قبال دریافت کمکهای مالی و فنی برای توسعه صلحآمیز انرژی هسته ای به دنبال دستیابی به سلاح هستهای نروند. اما در مه 1998، هند با انجام آزمایشات زیرزمینی که جهان را شگفتزده کرد، این کشور بدون هیچ ابهام و به طرز غیر قابل بازگشتی خود را شمول پیمان NPT خارج ساخت. هندیها همواره مدعی بودند که پیمان NPT به طور ناعادلانه و فقط به خاطر آنکه تا زمان امضای پیمان، آزمایش هستهای انجام نداده بودند از باشگاه هستهای کنار گذاشته شدند در حالی که رقیب آنها یعنی چین به عضویت پذیرفته شده است. نه تنها دولت بوش، بلکه دولت کلینتون هم تقریباً با این استدلال موافق بود و به همین خاطر به جای اصرار بر عضویت هند در پیمان NPT به عنوان کشور فاقد سلاح هستهای، ایالات متحده در هفت سال اخیر بیشتر تلاش میکرد که با هند به یک مصالحه واقعی و درست برسد. چنین توافقی، تکنولوژی لازم برای برنامه هستهای صلحآمیز را در اختیار هند قرار میداد و در مقابل این کشور محدودیتهای معناداری در برنامه تسلیحاتی خود، از جمله سیاست اعلام شدهاش یعنی داشتن «حداقل بازدارندگی معتبر» میپذیرفت. سفر اخیر سینگ به آمریکا نشانگر آن است که آمریکا از فرمول فوق دست کشیده و در برابر مابهازای کوچکی، به هند مزایای عضویت در NPT را اعطا کرد. هند در معامله با آمریکا حتی به امتیازی فراتر از پنچ عضو باشگاه هستهای دست یافت، زیرا این پنج کشور خود را ملزم کردند که تولید مواد شکافپذیر برای تهیه بمب هستهای را متوفق کنند، اما هند تنها قول داده است هنگامی به ممنوعیت جهانی در خصوص تولید شکافپذیر بپیوندد که پاکستان هم عضو آن باشد، شرطی که تحقق آن عملاً نزدیک به محال است. اما ظاهراً از نظر دولت بوش چنین تعهدی از سوی هند کافی است. از زمانی که بوش قدرت را به دست گرفت در حرف و عمل نشان داد که برخلاف کلینتون، به پیمانها و نهادهای بینالمللی اعتمادی ندارد. علاوه بر این، دولت بوش اقداماتی در جهت بیخاصیت شدن دیوان بینالمللی کیفری و پروتکل کیوتو انجام داد و با خروج از پیمان موشکهای ضدبالستیک ABM، به طور چشمگیری روند کاهش سلاحهای استراتژیک را ضعیف یا توافقنامههای کنترل تسلیحات و عدم اشاعه را متوقف کرد.
بوش همچنین با اعضای جمهوریخواه سنا که از تصویب پیمان CTBT سر باز زدند اعلام همبستگی کرد. از پنتاگون و برخی مراکز دیگر اشارههایی میرسد که ایالات متحده بایدبه نسل جدیدی از سلاحهای هستهای دست یابد که این امر خود نیازمند از سرگیری آزمایشاتی است. استروب تالبوت معاون وزیر خارجه آمریکا در دولت کلینتون معتقد است که رفتار آمریکا با هند و سایر کشورهای بیرون از پیمان NPT (پاکستان، اسرائیل و کرهشمالی) نشانگر آن است که این دولت ترجیح میدهد با موضوع اشاعه هستهای به صورت گزینشی و یکجانبهگرایانه برخورد کند. هند و ایالات متحده هر دو علاقه وافری به تکروی نشان دادهاند. هند با انجام آزمایشهای هستهای جامعه جهانی را به مبارزه طلبید و آمریکا به رغم مخالفتهای سازمان ملل و برخی از نزدیکترین متحدان خود با حمله به عراق یکجانبهگرایی آمریکا خود پافشاری کرد. اگر تکروی هند و یکجانبهگرایی آمریکا یکدیگر را تقویت نماید، نهادهای بینالمللی مانند سازمان ملل متضرر میشوند و پیمانهایی مثل NPT از مکانیسمهای غیر کامل اما مفید به مکانیسمهای غیر موثر تبدیل میشوند. نتایج سفر سینگ به واشینگتن، بسیاری از کشورهای فاقد سلاح هستهای را به این فکر وا میدارد که NPT را یک پیمان بیخاصیت بدانند و در محدودیتهایی که تاکنون مراعات میکردند بازنگری کنند. بدین ترتیب، آنچه که دولت هند و آمریکا به عنوان یک پیشرفت غیره منتظره در روابط دو جانبه خود جشن میگیرند، گامی است در جهت شکست رژیم عدم اشاعه هستهای.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
