«ائتلاف رنگین‌کمان» در نشست 2 فوریه

پرویز اسماعیلی
دیپلماسی ایران طی هفته‌های اخیر، دور تازه‌ای از تحرک را با توجه به نشست اضطراری شورای حکام آژانس بین‌الملی انرژی اتمی در سه وجه سازماندهی و اجرا کرده است.
اول، استمرار مذاکرات با کشورهای موثر و انرژیک حوزه آمریکای جنوبی از جمله کوبا، ونزوئلا و بولیوی با توجه به ساخت سیاسی جدید این حوزه و عضویت کوبا و ونزوئلا در شورای حکام، رایزنی‌های مقامات وزارت خارجه، تماس مستقیم رئیس‌جمهور با 3 همتای خود در این کشورها، سفر رئیس‌کمیسیون امنیت‌ملی و سفر برنامه‌ریزی شده رئیس‌مجلس در همین راستا قابل ارزیابی است.
دوم، دبیر شورای عالی امنیت ملی، دور فشرده و سنگینی از مذاکرات «ویژه» را با مقامات ارشد روسیه و چین برگزار کرد؛ 2 کشور محوری و موثر در همکاری‌های ژئواستراتژیک منطقه‌ای و بین‌المللی، واجد نیازمندی‌های مشترک با ما و البته توانمندی و اختیارات بالا در شورای حکام و شورای امنیت.
سوم، محور مهم دیگر نیز غیرمتعهدها و برخی کشورهای موثر گروه 77 هستند که سفر هفته گذشته قائم مقام وزیر خارجه و دیدار با رئیس‌ مالزیایی غیرمتعهدها، سفر روز گذشته وزیر خارجه به آفریقای جنوبی (برای هماهنگی و مذاکره با تروئیکای NAM شامل وزرای خارجه کوبا، مالزی و آفریقای جنوبی) و همین‌طور سفر برنامه‌ریزی شده وزاری خارجه کشورهای غیرمتعهد عضو شورای حکام به تهران و سفر آینده رئیس‌جمهور ایران به مالزی را هم می‌توان در این محور قابل ذکر دانست.
مجموعه مذاکرات هدفمند فوق به اضافه برخورد فعال، هوشمندانه و فنی با آژانس و بخش بازرسی آن و البته مذاکرات بسیار مهم و صریح دکتر لاریجانی با البرادعی را می‌توان پیش‌زمینه نشست 2 فوریه دانست و اثر آن را دید؛ اما به نظر می‌رسد در ارتباط با نقش مهم جنبش غیرمتعهدها در شورای حکام آژانس نگاهی به وضعیت و ظرفیت این گروه در نشست آینده ضروری است:
1. گروه NAM. که سال 2002 با ابتکار جمهوری اسلامی ایران در شورای حکام شکل گرفت. از ژوئن 2003 و آغاز طرح فعالیت‌های اتمی کشورمان در شورای حکام همواره فراکسیونی قدرتمند در برابر فشار غیرحقوقی قدرتها بوده است. گرچه گهگاه برخی کشورهای این جنبش با ترک منافع مشترک تسلیم فشار آمریکا شده‌اند. اما در کل گروه NAM از روحیه بازدارندگی و مقاومت خوبی برخوردار بوده است که به اجماع نرسیدن قطعنامه 24 سپتامبر گذشته را می‌توان نتیجه مقاومت ادواری آن دانست و چه بسا اگر بازیگری بد هند نبود، قطعنامه یاد شده تصویب هم نمی‌شد.
2. نباید فراموش کرد که بعد از خود سازمان ملل متحد، غیرمتعهدها با 116 عضو فعال بزرگترین تشکل بین‌المللی هستند؛ لذا نباید قدرت بزرگ تاثیرگذاری آن در سایر مجامع بین‌المللی را نادیده گرفت. نشست مجمع عمومی آژانس در سپتامبر گذشته و رد درخواست نماینده آمریکا برای صدور قطعنامه علیه کشورمان ناشی از همین قدرت است که در سایر مناسبات بین‌المللی هم قابل تکرار است.
3. نشست دوم فوریه در شرایط متفاوتی برگزار می‌شود. بعد از مجمع عمومی سپتامبر، غیرمتعهدها بوضوح از قدرت بالای کمی و کیفی در شورای حکام برخوردار بوده‌اند؛ حال از 14 عضو (در سپتامبر) به 16 عضو ارتقاء یافته‌اند. ضمن این که با ورود سوریه، کلمبیا، کوبا، مصر، اندونزی، بلاروس و لیبی به جای پاکستان، ویتنام، نیجریه، تونس و پرو، ظرفیت و استعداد مخالفت NAM با قطعنامه‌ای مشابه سپتامبر گذشته افزایش یافته است.
4. هند و آفریقای جنوبی در میان غیرمتعهدها اعضای ثابت شورای حکام‌اند و دارای اختیارات ویژه‌تر. کوبا از تروئیکای NAM وارد شورای حکام شده است. درباره هند باید گفت با توجه به ریاست این کشور بر گروه 77، اهمیت و انتظار همراهی این کشور بزرگ و موثر در امتداد منافع جمعی کشورهای همکاری ضروری است. شاهد بودیم که بعد از رای‌ دهلی علیه ایران در نشست سپتامبر، وزیرخارجه در اثر فشار سیاسی گروههای قدرتمند و مخالف کرنش هند در برابر آمریکا کنار رفت و تاکنون نیز مخالفت‌ها ادامه دارد. به نحوی که در پی فشارها و دخالت‌های روزهای اخیر واشنگتن، داد و فریاد چهره‌های رسمی و غیررسمی هند اوج گرفته است.
5. روز گذشته و به دعوت تروئیکای NAM وزیرخارجه کشورمان وارد آفریقای جنوبی شد تا مذاکرات چهارجانبه با کوبا، مالزی و این کشور را رقم زند پس از سفر هفته گذشته قائم مقام وی به مالزی می‌توان نشست آفریقای جنوبی را در نتیجه نهایی اجلاس 2 فوریه بسیار موثر دانست. یاد آوریم که قبل از نشست نوامبر گذشته – که شاهد گزارش نسبتاً متعادل البرادعی و عدم حتی پیشنهاد قطعنامه بودیم – تهران میزبان تروئیکای غیرمتعهدها بود.
اگر به این نشست مهم، مذاکرات مهم لاریجانی در مسکو و پکن را هم ضمیمه کنیم، نتیجه نشست 2 نوامبر از این بین قابل رصد خواهد بود.
6. غیرمتعهدها یک گروه هم‌بسته و دارای منافع مشترک از کشورهای در حال توسعه و توسعه نیافته است. بنابراین مقاومت ‌‌NAM در پرونده هسته‌ای ایران در حقیقت تحکیم یک اصل مهم در روابط بین‌الملل و برآوردن حق توسعه و پیشرفت کشورهای عضو و حتی غیر عضو تلقی می‌شود.
7. اروپایی‌ها در محیط آژانس و برای به سخره گرفتن غیرمتعهدها این جنبش را ائتلاف رنگین‌کمان Rainbow Coalition) می‌نامند. همین ائتلاف چند رنگ قریب 3 سال است که غرب را در صورت بخش حقوقی به آپارتاید اتمی زمین‌گیر کرده است و بی‌تردید اگر روزی به ائتلافی تک رنگ تبدیل شود، غرب را از گردنه زورگویی خارج خواهد کرد و آژانس را هم به مسیر شایسته باز خواهد گرداند.