ترکیه پل ارتباطی بین خاورمیانه و دنیای غرب

* ارزیابی شما از فعالیت های ترکیه و سوریه در خاورمیانه چیست؟
** جهانگیرزاده: به نظر من به طور کلی حضور ترکیه و سوریه با هم متفاوت هستند ظرفیت هایی که ترکیه برای افزایش جایگاهش دارد سوریه ندارد این ظرفیت ها چه از لحاظ مساحت، توانایی اقتصادی و چه به لحاظ قدرت ملی در ترکیه و سوریه متفاوت است. شاید به بیان ساده تر سوریه به نسبت ترکیه فعالیت تاثیرگذاری در خاورمیانه ندارد اما موضوع فعالیت های ترکیه به نظر من دارای دو جنبه خوب و بد است و شرایط سیاسی خاورمیانه برای ارتقای جایگاه ترکیه مناسب است و هم اسلا م گرایی ترکیه به کسب قدرت این کشور کمک بسیاری می کند. جنبه مثبت این قضیه در این است که کسب قدرت ترکیه سبب پیشروی مسلمانان است اما نباید فراموش کرد هرچه قدر ترکیه در خاورمیانه و جهان اسلا م فعال باشد از تاثیر زیاد جمهوری اسلا می ایران در این دو حوزه کم نخواهد کرد.
* تلا ش ترکیه را برای ایفای نقش یک میانجی گر در آسیا یا خاورمیانه چطور ارزیابی می کنید؟
** جهانگیرزاده: اگر ترکیه بتواند چنین نقشی ایفا کند که به نظر من در برخی جهات قابلیت های آن را دارد ناشی از یک نیاز طرفینی هست که همه طرفین مذاکره کننده به حضور نیروهای جدید نیاز دارند چون آمریکایی ها سال هاست دارند این پروژه را پیگیری می کنند اما به هیچ وجه موفق نیستند طبیعی است که نیاز به یک میانجی های منطقه ای دارند که چهره مطلوب تری داشته باشند اما خوب طرف دوم ماجرا هم خود ترک ها هستند که نیاز دارند بخشی از منازعات داخلی را در بحث های بین المللی هم از نظر خود و هم از نظر مردم جهان آنها را پنهان کنند. به نظرمی رسد که ترکیه به دنبال احیای چهره عثمانی سابق است و خیلی مایل است که در حد و اندازه های امپراطوری پیشین عمل کند اگر چه این مبحث با روند تصمیم گیری جغرافیای سیاسی جهان و روند و سیاست گذاری بین المللی امکان پذیر نیست اما به هر ترتیب جایگاه بین المللی ترکیه را هم می تواند ارتقا ببخشد. اساسا جهش که در ترکیه شروع شده است جهشی بر مبنای بنیاد اقتصادی بوده است به نظر می رسد که ترکیه، با پیگیری جایگاه جدید سیاسی در عرصه بین المللی به دنبال پیگیری منافع اقتصادی خودش است اگر چه منافع سیاسی این موضوع هم کمتر از منافع اقتصادی آن نیست.
* منافع سیاسی می تواند این باشد که ترکیه سعی می کند چهره مقبول در اروپا داشته باشد تا بتواند به آرزوی دیرینه خود که پیوستن به اتحادیه اروپاست برسد؟
** جهانگیرزاده: این همت از طرف ترک ها سابقه چند دهه ای دارد. ترک ها می دانند که پشت دروازه های اروپا باقی ماندند و باقی هم خواهند ماند یعنی این روند امکان این که باعث تغییر نگرش اروپا به ترکها شود در یک فرصت زمان محدود امکان کمتری دارد و موضع گیری سریع مقامات ترک نشان می دهد که آنها با یک جهت گیری کاملا مبتنی با واقعیت های سیاسی اروپا از این موضوع که اتحادیه اروپا آنها را بپذیرد تقریبا ناامید تر شدند; نسبت به قبل و از این لحاظ تمایل بیشتری دارند تا بازی خود را به کشورهای اسلا می بکشانند و در حوزه کشورهای اسلا می که یک منطقه وسیع جغرافیایی است و از ترکها هم استقبال می کند از آن جایگاه بیشتر استفاده کنند.من این گمان را ندارم که مقصود ترکها از رسیدن به پرونده های بین المللی رسیدن به جایگاه اتحادیه اروپا باشد;بخشی از رفتارهایی که ترکها در سال های گذشته داشتند این پروژه را منتفی می کندیا نسبت به سابق بیشتر کند می کند.
* تحلیل شما از حمله اسراییل به سوریه چیست باوجود قراردادی که بین این دو کشور منعقد است و همینطور درباره این که پس از همه این ماجراها ترکیه می گوید حاضر است به عنوان میانجی بین سوریه واسرائیل نقشی داشته باشد؟
** جهانگیرزاده: دیدار وزیر خارجه ترکیه با یکی از مقامات اسرائیلی به پروژه ای که ترکها دنبال می کنند آسیب می زند. بحث تلا ش ترکیه برای میانجی گری سوریه و اسرائیل تا قبل از حمله اسرائیل به کشتی آزادی کمک رسانی به غزه تفاوت داشت.ترکها در طی 2 ماه گذشته در میان کشورهای اسلا می روند روبه رشدی داشتند که بسیار جهش وار بود بعضی ها این گونه بدگمانی می کنند که رسانه های غربی پیشتازی ترکیه را افزایش می دهند تا بتوانند از تاثیرگذاری جمهوری اسلا می ایران در جهان اسلا م و دنیا جلوگیری کنند خب این یک نگاه بدبینانه است به این موضوع. بنابراین در بحثی که شما می کنید می بینید ترکیه تا جایی در میان جهان اسلا م و اعراب جایگاه پیدا کرده که اردوغان را در برخی از مطبوعات عرب به عنوان سلطان محمد فاتح دوم اسم می برند یا عثمانی جدید می نامند و منافع حاصله برای ترکها از طرف جهان اسلا م خیلی بیشتر است تا روندی که ترکها پیش بگیرند تا میانجی بین دو کشور باشند.
مطبوعات ترک و عرب از رقابت بین سوریه و ترکیه نام می برند آیا این طور هست یا خیر؟
جهانگیرزاده: من اساسا این موضوع را منتفی می دانم چون خاستگاه ترک ها با سوری ها کاملا متفاوت است و هم جایگاه متفاوتی دارند و نباید فراموش کرد که موضوعات مورد علا قه این دو کشور باهم فرق دارند. سوری ها همیشه یک طرف مورد مناقشه با اسرائیل بودند در حالی که ترکها یکی از کشورهایی بودند که پایگاه برای اسرائیل ایجاد کردند و باعث شدند که اسرائیل بتواند گمان کند که روند ارتباطشان می تواند روبه رشد باشد و جایگاه جدیدی را اتخاذ کنند; به نظر من قیاس این دو کشور با هم قیاس دقیقی نیست.
* تلا ش ترکیه به نظر شما تا چه اندازه نشانگر رقابت این کشور در خاورمیانه و جهان اسلا م با ایران است و تا چه اندازه می خواهد برجسته تر ازا یران جلوه کند؟
** جهانگیرزاده: این نوع احساس رقابت ها کاملا بیان نمی شود بلکه عملیاتی می شود ترکها به لحاظ اقتصادی در منطقه رشد سریعی داشتند و ایران به لحاظ سیاسی در جهان رشد برجسته و چشمگیری دارد و ترکها برای این که بتوانند منافع اقتصادی خود را تامین کنند به دنبال منافع سیاسی هستند و به همین دلیل تصمیم دارند بخش بزرگی از اسلا مگراها را به خود جذب کنند. شما اگر با مردم ترکیه روبه رو شوید می بینید که چهره و شخصیت آقای احمدی نژاد شخصیت و چهره ای ستودنی است و معتقدند که ایشان در بحث صهیونیسم و مبارزه با آمریکا یک آدم کاملا پیشرو هست و اگر شما شخصیت های خارجی را در ترکیه مورد بررسی قرار دهید خواهید دید که احمدی نژاد جزو 2 و 3 چهره برجسته نزد ترکهاست; خوب ترکها از این وضعیت استفاده می کنند اگر سیاستمداری برای صلح می تواند چنین جایگاهی در ترکیه پیدا کند آنها با اتخاذ چنین روشی می توانند این سهم از علا قمندی را هم جذب کنند. من بیشتر فکر می کنم که ترک ها مایلند نگاه های مسلمانان و اسلا م گراها را به خود جذب کنند. تا حزب اردوغان و آقای گل بتواند حداقل درانتخاب های آتی بخش قابل توجه آرا را به خود جلب کند علا وه بر این که این رقابت یک چهره منطقی دارند یک تلا شی است برای رقابتی که در بین ترکها وجود دارد. این فرصت بی نظیری برای سیاستمداران ترک هست.
* بزرگ نشان دادن فعالیت های دیپلماتیک ترکیه از سوی رسانه های غربی تا چه میزان برای کم کردن تاثیر کشورهای اسلا می از جمله ایران است و آیا تاثیر دارد این تحریکات یا خیر؟
** جهانگیرزاده: در یک فرصت زمانی طولا نی تر می شود این موضوع را بررسی کرد. در یک مدت زمانی یکی دو ساله نمی توان گفت خیلی این موضوع تاثیرگذار هست اما می توان گفت شاید در یک مدت زمان طولا نی تر این تاثیر قابل ملا حظه باشد.
اما نظر صادق زیبا کلا م درباره فعالیت های ترکیه و سوریه و تحرکات پ ک ک در ترکیه (گروه حزب کارگری ترک های ترکیه) گرچه با جواد جهانگیرزاده درباره کسب قدرت ترکیه در خاورمیانه و تاثیرپذیری جهان اسلام در یک راستاست اما در برخی موارد تفاوت های اساسی در تحلیل این دو نفر از اوضاع کنونی ترکیه وجود دارد. زیباکلا م معتقد است عملکرد بد دستگاه دیپلماسی ایران به ترک ها این قدرت را داد تا تاثیر بیشتری بر خاورمیانه داشته باشند. اوضاع ترکیه را با صادق زیباکلام بررسی کرده ایم که مشروح آن را در ادامه می خوانید:
* با توجه به افزایش فعالیت های دیپماتیک ترکیه در خاورمیانه وانعکاس آن در رسانه های عرب و غرب چه تحلیلی از شرایط موجود و افزایش فعالیت های ترکیه دارید؟
** برداشت من این است که دولت ترکیه یک مقداری از آن جایگاه و نقشی که قبل از به روی کارآمدن دولت اسلا م گرا داشت فاصله می گیرد و خودش را به ایران و کشورهای عربی و فلسطینی ها نزدیک تر می کند درعین حال از این نکته مهم نباید غافل شد که این به هیچ وجه به این معنا نیست که ترکیه خودش را از غرب به معنای اتحادیه اروپا و مهمتر از آن آمریکا فاصله می گیرد. به عبارت دیگر نقش یک پل را بازی می کند که یک طرف پل کشورهای اسلا می و عرب و ایران و سوریه هستند که به هیچ وجه روابط خوبی با غرب و آمریکا ندارند بنابراین ترک ها می خواهند نقش یک میانجی مقتدر را برای خود در منطقه ایجاد کنند که فی الواقع تا چه حد موفق بشوند آینده نشان می دهد اما به نظر می رسد جایگاه یک قدرت این چنینی را دارند چون عربستان به هیچ وجه نمی تواند این جایگاه را بازی کند برای این که عربستان فوق العاده به آمریکا نزدیک است و به هیچ وجه سیاست مستقل ملی شبیه به آن چیزی که ترکیه دارد، ندارد; پس نمی تواند این نقش را داشته باشد. کویت، پاکستان هم نمی توانند این وضعیت را داشته باشند کشوری مثل مالزی خیلی دور است از مناقشات خاورمیانه اما ترکیه از خیلی جهات آن خصوصیات و ویژگی هایی که آن جایگاه را برای خودش ایجاد کند برخوردار است این نکته باعث می شود ارزش اهمیت ترکیه در نزد کشوری مثل ایران و سوریه و نزد فلسطینی ها بالا برود و هم ارزشی نزد آمریکا و اتحادیه اروپا پیدا می کند که بالا خره من می توانم به عنوان یک واسطه ای که از اعتبار برخوردار هست نزد تهران و دمشق پس می توانید روی من(ترکیه) حساب کنید اگر ترکیه موفق به ایفای این نقش بشود قطعا در سالهای آینده ترکیه به یک ابر قدرت سیاسی و اقتصادی در منطقه تبدیل خواهد شد.
* برخی تحلیلگران و مطبوعات از رقابت ترکیه و سوریه صحبت می کنند آیا شما رقابتی می بینید یا خیر و تحلیل شما از این موضوع چیست؟
** من به هیچ عنوان رقابت بین این دو کشور قایل نیستم.رقابت بین دو کشوری است که یک شباهت هایی به هم داشته باشند سوریه چه شباهتی به ترکیه دارد؟ ترکیه هم از نظر سرانه درآمد هم از نظر تولید ناخالص ملی هم از لحاظ توان اقتصادی چندین کشور مثل سوریه را می تواند بخرد. بنابراین از لحاظ اقتصادی اصلا نمی توان سوریه و ترکیه را با هم مقایسه کرد. سوری ها به هیچ وجه رابطه خوبی با آمریکا و جهان غرب ندارند سوری ها فقط یک رابطه تاریخی با فرانسوی ها داشتند که کم و بیش ادامه دارد اما اگر فرانسه را ما استثنا کنیم سوریه ای ها به هیچ عنوان روابط گرم با اتحادیه اروپا یا غرب ندارند و بالا خره تفاوت مهم سوریه و ترکیه دراین است که سوریه به همان میزان که مورد اعتماد ایران است به همان میزان مورد اعتماد آمریکا و اتحادیه اروپا نیست درحالی که اوضاع برای ترکیه این طور نیست.ترکیه هم مورد اعتماد آمریکاست، هم مورد اعتماد ایران و هم مورد اعتماد اروپا واقع شده است.بنابراین سوریه اساسا درجایگاهی قرار ندارد که نقش یک پل یا میانجی را در خاورمیانه ایفا کند.
* برخی تحلیلگران می گویند فعالیت های دیپلماتیک ترکیه برای پیوستن به اتحادیه اروپاست و در مقابل برخی دیگر معتقدند ترکیه به دنبال احیای حکومت عثمانی سابق است;تحلیل شما از این قضایا چیست؟
** من فکر نمی کنم ترکها به دنبال احیای جایگاه امپراطوری عثمانی هستند.اولا آن جایگاه جایگاهی خیلی مثبت و ارزنده نیست که آنها بخواهند دوباره آن را احیا کنند. جایگاه امپراطوری عثمانی درغرب به عنوان مرد بیمار اروپا شهرت داشت.کشوری بود امپراطوری و قدرتی فوق العاده عقب مانده بود و نه اصلا حاتی در آن بود و نه پیشرفتی در آن صورت گرفته بود بنابراین خاطره و یادگاری امپراطوری عثمانی آن قدر مثبت نیست که کسی بخواهد آن را احیا کند و یادآور مجدد عظمتی باشد. امپراطوری عثمانی تا زمانی که قدرتمند بود با اتحادیه اروپا می جنگید و تا دروازه های وین رفت و بعد هم که سقوط کرد مقبول قدرت سیاسی انگلستان شد. در رابطه با غرب و اروپا هم امپراطوری عثمانی یادآور چیزهای خوبی نیست که بخواهند آن را احیا کنند- ترک ها همچنان مصر هستند که وارد اتحادیه اروپا بشوند به این سبب که ورود ترکها به اتحادیه اروپا یک مواهب اقتصادی خوبی برای ترکیه دارد. ترکیه الا ن با مشکل صادرات با کشورهای اروپایی مواجه است و اگر ترکیه عضو اتحادیه اروپا بشود عملا تمام موانع صادرات به اروپا برداشته می شود. ترکیه مجبور است که رعایت یک سهمیه را برای اتحادیه اروپا داشته باشد. به عنوان مثال ترکیه 15 میلیارد دلا ر صادرات منسوجات نخی و پارچه ای به اتحادیه اروپا دارد. مقصود این است که بیشتر از این نمی تواند صادر کند اما اگر عضو اتحادیه اروپا شود عملا موانع برداشته می شود و ترکیه به عنوان عضو اتحادیه اروپا هر چقدر که بخواهد می تواند به کشورهای اروپایی صادرات داشته باشد بنابراین مهمترین دلیل ترکیه برای پیوستن به اتحادیه اروپا منافع اقتصادی است.
* ارزیابی شما از حمله اسرائیل به کشتی کاروان آزادی برای کمک رسانی به غزه چیست، با توجه به قرارداد راهبری که ترکیه و اسرائیل با هم دارند؟
** من فکر می کنم اسراییلی ها از این کار بسیار پشیمان هستند. در مجموع این واقعه به شدت به ضرر اسرائیل تمام شد از لحاظ تاثیر روی افکار عمومی و افکار بین المللی و از نظر ترکیه که تنها کشوری بود که با اسرائیل در خاورمیانه و در جهان اسلا م روابط داشت; شاهد هستیم که ابرهای تیره و تاری بر آسمان روابط آنکارا- تل آویو پدیدار شده است همانطور که در روزهای گذشته ترکیه اجازه پرواز یک هواپیمای نظامی اسراییل را برای اجلا س در لهستان اجازه پرواز نداد و هواپیما ا ز مسیر طولا نی تر رفت و ترکیه اعلا م کرد بعد از این از همه پروازهای نظامی که از اسراییل می آیند اجازه قبلی می خواهد و مشمول قوانین جدید است. اینها مسایلی است که اسراییل نگران است و نمی خواهد بیش از این با ترکیه در روابط دو طرفه خدشه وارد شود.
* تحریم ها و فشار بر ایران چه تاثیری در روابط ایران و ترکیه دارد و ایفای نقش بیشتر از سوی ترکیه در خاورمیانه تا چه اندازه از تاثیرگذاری ایران کم می کند؟
** باید گفت ناچاریم قبول کنیم که بخشی از مقبولیت و موقعیتی که ترکیه در جهان پیدا کرده است بهای بی برنامگی ما در روابط خارجی است. بی برنامگی ما در روابط با کشورهای عربی و غربی و آمریکایی، در عرصه اقتصادی و در عرصه دیپلماسی قدرت ترکیه را بیشتر نشان می دهد. بنابراین به مقداری ترک ها در حقیقت نان شکست های ایران را می خورند و به نظر من نوش جان! چون وقتی خود ما از جایگاه و توان خودمان استفاده نمی کنیم ترک ها استفاده می کنند.
* این جایگاه ترکیه تا چه میزان به نفع جهان اسلا م است و تا چه میزان از تاثیر ایران در بین جامعه اسلا می کم می کند؟ اساسا این جایگاه ترک ها، ایران را متضرر می کند یا به نفع کشور ماست؟
** قطعا ترکیه به عنوان یک دولت و ملت مسلمان شناخته می شود و اعتباری در سطح جامعه اسلا می و جوامع بین الملل به عنوان یک کشور اسلا می کسب خواهد کرد منتهی نه یک قدرت اسلا می بی مسئولیت و تندرو که دشمن خیلی از کشورها تلقی شود بلکه به عنوان یک دولت اسلا می با مسوولیت به جلو می رود و از این بابت عملکرد ایران به نفع ترک ها تمام شده است.
* تحرکات پ ک ک چقدر در روابط ترکیه و دیپلماسی خارجی ترکیه تاثیرگذار است؟
** در مورد پ ک ک من معتقدم که ترک ها به تدریج و نهایتا بر مشکل کردها فائق می شوند اما نکته با اهمیت این است که این فائق شدن آنها یک فائق شدن نظامی و امنیتی نخواهد بود و این جوری نیست که این گروه را اعدام کنند و دستگیر کنند و خرد کنند بلکه فکر می کنم این مساله را از طریق دموکراسی حل خواهند کرد. بالا خره هر چه قدر جامعه ترکیه باز می شود دموکراسی بیشتر می شود و ظرف یک دهه گذشته کردها حقوق خوبی در ترکیه به دست آورده اند و این حاصل گفت وگو و حل مسائل از طریق مسالمتآمیز و شنیدن حرف های کردها و ترک ها بوده است. اساسا برای کردها این موضوع حل می شود 10 سال پیش اساسا کردها نقشی و حقوقی نداشتند و به عنوان ترک های کوهی شناخته می شدند اما هر روز بیش از گذشته کردها دارند از حقوق اجتماعی و مدنی و سیاسی در ترکیه به عنوان یک اقلیت استفاده می کنند و بهره مند می شوند. اصلاحات سیاسی و مدنی که در ترکیه صورت می گیرد تقاضای پیوستن به اتحادیه اروپاست، توسعه سیاسی جامعه مدنی و به رسمیت شناختن اقلیت ها از شرایط عضویت در اتحادیه اروپاست و ترکیه به همین سبب نمی تواند کردها را دستگیر کند، اعدام کند و از بین ببرد و انتظار داشته باشد درخواستش مبنی بر پیوستن به اتحادیه اروپا مورد قبول واقع شود و به رسمیت شناخته شود لذا من معتقدم که مساله پ ک ک و مبارزین رادیکال یقینا در بلند مدت حل خواهد شد و نظام سیاسی ترکیه قادر خواهد بود نظامی های بیشتری با قدرت بیشتر سیاسی جذب کند البته یک اقلیت رادیکال و افراطی در بین کردها باقی خواهند ماند که صحبت از استقلا ل و خود مختاری خواهند کرد اما من معتقدم که اینها به تدریج در جامعه ترکیه که به سمت اصلاحات سیاسی و مدنی می رود جامعه ترک از این قابلیت برخوردار خواهد شد که حتی بسیاری از کردهای رادیکال را هم در خود هضم کند.
* تحریک پ ک ک به نظر شما از جایی صورت می گیرد؟
** نه; به هیچ عنوان. این احساسات ناسیونالیستی و قوم گرایی خود ترک هاست.
* پس با این حساب منابع مالی و حمایت اقتصادی از این گروه به چه شکل است و از کجا تامین می شود؟
** وقتی جنبشی و حرکتی باشد از درون خود حمایت می شود و نیاز به حمایت خارجی ندارد. کسانی که کرد هستند و وضع مالی خوبی دارند قطعا به گروه های مبارز کمک می کنند.
* جایگاه کنونی ترکیه و ایران را در خاورمیانه چگونه می بینید؟
** من معتقدم اگر ایران سیاست هایش تغییر پیدا کند و سیاست هایش به سمت دیپلماسی فعال برود، منظورم از فعال، تنش زدایی با کشورهای غربی، آمریکا و کشورهای عربی است; این موقعیت به نفع ترکیه نخواهد بود چون ترکیه زمانی قدرت می گیرد که ایران در این وضعیت است بنابراین تا و قتی ایران در این موقعیت است و با کشورهای عربی رابطه خوب ندارد با اتحادیه اروپا رابطه ندارد و با آمریکا رابطه ندارد قطعا ترکیه قدرت بیشتری در خاورمیانه می گیرد و جایگاهی دارد تا به عنوان واسطه عمل کند ولی اگر تهران روابط خود را به سمت تنش زادیی با همسایگان و کشورهای عربی و اروپا برود باعث می شود جایگاه ویژه ترکیه کمرنگ تر شود و فکر می کنم این دیپلماسی ترکیه روی ایران هم تاثیرگذار خواهد بود.