جاذبه‌های گردشگری جامعه عشایری ایران

مهمترین بخش توریسم مردم‌شناسی در ایران توریسم عشایری است. زندگی کوچ‌نشینی با وجود همه دشواری‌های آن و نیز مخالفت‌هایی که در برابر تداوم کوچ‌نشینی وجود داشته است هنوز در بین هزار خانوار با جمعیتی بیش از یک میلیون و سیصد هزار نفر از مردم ایران جریان دارد.
اگر مقداری دقیق‌تر شویم فرهنگ اصیل و غنی این جوامع دریای بیکرانی است که می‌تواند بسیاری از طالبان فرهنگ و هنر و پژوهشگران رشته‌های مختلف دانشگاهی همچون تاریخ، جغرافیا، علوم اجتماعی، مردم‌شناسی و... را به خود جذب نماید. از دیدگاه برنامه‌ریزی منطقه‌ای مناطق جاذب گردشگری را می‌توان به قطب‌های بین‌المللی و ملی و محلی تقسیم نمود. قطب‌های بین‌المللی گردشگری عشایری در کوهپایه‌های گردشگری در جامعه عشایری ایران عبارتند از:
1- زبان و گویش محلی
2- مساکن سنتی و بومی
3- لباس و پوشاک
4- آداب و رسوم جشنها و آیین‌ها
5- شیوه دامداری سنتی و تهیه فرآورده‌های لبنی
6- صنایع دستی
7- کوچ سنتی
8- دانش‌ها و فن‌آوری‌های سنتی
9- موسیقی محلی
که در این جا به طور خلاصه به هر کدام از آن‌ها اشاره می‌شود.
1- زبان و گویش‌های محلی
به دلیل تنوع قومی و نژادی تنوع زبان و لهجه در بین عشایر بسیار زیاد است. عشایر ایران براساس زبان و گویش‌ها به گروه‌های عمده زیر تقسیم می‌شوند. ترک، لر، بلوچ ترکمن، عرب و فارس. هر کدام از این زبان‌ها و گویش‌ها به لهجه‌های کوچکتری تقسیم می‌شوند بطور مثال لهجه لری شامل لر بختیاری، ممسنی، بویراحمدی و لرستانی و... است.
2- مساکن سنتی و بومی
عشایر به دلیل شیوه زندگی کوچ‌نشینی همواره از سیاه چادر و یا سایر مساکن قابل حمل استفاده می‌نمایند که از صنایع دستی آن‌ها نیز محسوب می‌شود. هر یک از ایل‌ها و طوایف کشور بنا به اوضاع جغرافیایی منطقه مساکن مختلفی دارند. کپرهای عشایر بلوچ، سیاه چادر قشقایی، بهون بختیاری، گوت سنگسری، آلاچیق ترکمن و... هر کدام دارای معماری مختص به خود بوده و با شرایط اقلیمی هر منطقه نیز سازگار است.
3- لباس و پوشاک
لباس ایلات و عشایر به عنوان یکی از نمادهای اقوام ایرانی مورد توجه بسیاری از مردم‌شناسان و حتی موزه‌داران واقع گردیده است (موزه مردم‌شناسی اسلو ـ نروژ) طراحی لباس‌های محلی عشایر، تنوع رنگ‌ها و سوزن‌دوزی‌های انجام شده بر آن‌ها و ظرایف دیگر باعث جلب نظر بسیاری از علاقه‌مندان شده است.
4- آداب و رسوم جشن‌ها و آیین‌ها
یکی از زمینه‌هایی که برای اغلب مردم جذاب و جالب است و مورد توجه فراوان واقع شده آیین‌ها و مراسم در جامعه عشایری است، آداب و رسوم ازدواج و عروسی عزاداری اعیاد و سایر جشن‌هایی که به مناسبت‌های مختلف انجام می‌گیرد جشن نرون جشن سده (کوچ پاییزه) از توانمندی‌ها و جاذبه‌هایی است که باعث جذب جهانگرد به مناطق عشایری می‌شود.
5- شیوه دامداری سنتی و تهیه فرآورده‌های لبنی
پایه و اساس زندگی عشایر دامداری است و پس از گوشت، تولید فرآورده‌های لبنی، مهمترین منبع اقتصادی آنهاست و اصلی‌ترین خوراک آن‌ها را تشکیل می‌دهد.
پراکندگی عشایر به خصوص در دوره ییلاقی که با راه‌های صعب‌العبور و کوهستانی به نقاط روستایی و شهری وصل می‌شوند و در برخی موارد فقط راهی مالرو دارند، باعث شده است که عشایر با استفاده از فنون سنتی از شیر فرآورده‌هایی تولید نمایند که در شرایط عادی قابل نگهداری و مصرف در طول سال باشد. عشایر استان سمنان به ویژه سنگسری‌ها، شکل تکامل‌یافته‌تری از زنجیره تهیه لبنیات سنتی در مقایسه با سایر عشایر کشور دارند.
6- صنایع دستی
عشایر ایران از دیرباز در زمینه تولید صنایع دستی اشتغال داشته‌اند. آن‌ها با توجه به نوع زندگی خود مجبور بوده‌اند که وسایل زندگی‌شان را خود تولید نمایند.
از مهمترین صنایع دستی آن‌ها باید از قالی، گلیم، گبه، پشتی، جاجیم، مفرش و... نام برد که برخی از این یافته‌ها شهرت جهانی یافته‌اند مانند پشتی ترکمن، گبه قشقایی و...
براساس سرشماری عشایر کوچنده در سال 1377 حدود 44123 خانوار عشایری به تولید قالی، قالیچه و گبه، 46747 خانوار به تولید گلیم، زیلو جاجیم و خورجین خانوار به تولید پلاس، 1713 خانوار به تولید کلاه، دستکش، جوراب، گیوه و پاپوش، 25621 خانوار به تولید حصیر و 27187 خانوار به تولید سایر صنایع دستی اشتغال داشته‌اند.
7- دانش‌ها و فن‌آوری‌های سنتی
کشور ایران یکی از نخستین مراکز کشاورزی و دامداری جهان است. رام کردن بز، سگ و اسب اصلاح نژاد انواع دام و پرندگان همچون پردنبه کردن و یا بی‌دنبه کردن گوسفندان واکسیناسیون (مایه‌کوبی) دام‌ها، قرن‌ها پیش از کشفیات «پاستور» و «ادوار جنر» در برابر برخی بیماری‌های واگیر شیوه‌های تهیه فرآورده‌های لبنی و نگهداری آن بخش کوچکی از دستاوردهای فرهنگی ایرانیان در دانش بومی دامداری می‌باشد.
8- موسیقی و ترانه‌های محلی
موسیقی و آوازهای محلی یکی از وسایل عمده انتقال فرهنگ نسل گذشته به نسل جدید است. این هنرها کارکردهای خاصی در جامعه عشایر دارند. یکی از کارکردهای موسیقی و آوازهای محلی در زندگی عشایری نظم و ساماندهی به سازمان تولید می‌باشد.
9- کوچ سنتی
به رغم پیشرفت‌های عمده در زمینه حمل و نقل هنوز هم بسیاری از عشایر کشور به دلیل نداشتن امکانات ارتباطی به شیوه سنتی کوچ می‌نمایند که مورد توجه بسیاری از عکاسان، نقاشان و مردم‌شناسان قرار گرفته است تاکنون چندین گزارش مستند و آلبوم عکس از عکاسان در این زمینه چاپ شده است.