معلم نمونه در آموزه‌های قرآنی

زهرا رضاییان‌پور
جوامع بشری امروزه از لحاظ علم و صنعت و اختراع و تکنولوژی بسیار پیشرفته و هر روز با کشف جدیدی سعی می‌کند از تکنولوژی روز در بهتر زیستن خود کمک بگیرد اما در کنار این پیشرفت مادی و علمی از لحاظ اخلاقی و معنوی بتدریج سقوط می‌کند و نمی‌تواند راهنمای موفقی برای بشر به سوی کامیابی و سعادت باشد اما فرهنگ اسلامی به گواهی تاریخ، صلاحیت رهبری و ارشاد بشریت را دارد و کتاب مقدس و آسمانی قرآن این مسئولیت خطیر را بر عهده دارد. قرآن که کتاب عمل است، همان کلید سعادت است که از اوایل قرن هفتم میلادی در اختیار بشر قرار گرفت و در مدت کمتر از صد سال سه قاره آسیا، آفریقا و اروپا (اسپانیا) را تحت نفوذ خود گرفته و جهانی‌ نوین آفرید. «علامه اقبال لاهوری» نقش قرآن و نفوذ آن در میان مردمان را چنین بیان می‌کند؛
نقش قرآن چون که بر عالم نشست
نقش‌های پاپ و کاهن را شکست
فاش گویم آنچه در دل مضمر است
این کتابی نیست، چیزی دیگر است
«دکتر گوستاو لوبن فرانسوی» می‌گوید: «هر نوع سیستم تربیت جدیدی برای بشر سه دوره لازم دارد تا به تدریج از آن بهره‌مند شوند و در پایان امر برای نسل سوم ثمربخش شود ولی قرآن چنان کتابی است که آثار تربیتش را در همان نسل اول به حد کمال نشان داد، امتی را تربیت کرد که در کمتر از یک قرن بر سه قاره آسیا، آفریقا و اروپا (اسپانیا) حکومت نمود.»
در این وضعیت بحرانی کنونی که دانشمندان و صاحب‌نظران می‌کوشند تا راه نجاتی پیدا کنند و بشریت را از خطر عظیمی که وی را تهدید می‌کند، نجات‌ دهند؛ کلام نورانی رسول اکرم^ص که فرمودند: «هرگاه پرده‌های تاریک بر اجتماع سایه افکند، به قرآن روی آورید و از راهنمایی آن بهره‌مند شوید.» می‌تواند راهگشای جامعه انسانی باشد و بشریت را به سوی سعادت و خیر راهنمایی کند. قرآن بزرگترین کتاب در آداب تعلیم و تربیت و اهداف آن است.
قرآن همچون ستاره درخشانی به زندگی انسان‌ها روح و معنا بخشیده و زمینه‌ساز حرکت‌های آزادی‌بخش در میان ملت‌ها بوده است. هدف از نزول قرآن هدایت و رحمت است. راه و روشی که قرآن برای انسان‌ها ترسیم می‌کند براساس قوانین آفرینش و نظام احسن بنا شده است و مخاطب آن نیز تمامی انسان‌هایی هستند که به آن گرایش، ایمان و یقین پیدا کرده‌اند. از آنجا که تعلیم و تربیت امری ظریف و دشوار است، لازم است معلم، ماهیت و حقیقت انسان را به خوبی بشناسد و استعدادهای درونی انسان را بیابد و به هدف تربیتی انسانی واقف باشد.
در حقیقت معلمان زیربنای تکامل و تحول جامعه و افراد آن را پی‌ریزی می‌نمایند. بر همین اساس است که معلمی و هدایت انسان‌ها اصیل‌ترین و شریف‌ترین کارها لقب گرفته است؛ چرا که هدف اساسی و اصلی تعلیم و تربیت «انسان‌سازی» است و معلم و مربی برای تعلیم و تربیت انسان‌ها آمده است.
معلم موفق باید خلاق باشد و پیوسته در جستجوی راه‌های تازه‌ای باشد که بر معلومات خود بیفزاید. هنر معلمی در این است که همواره روحیه اعتماد به نفس را در شاگردان خود تقویت کند تا بتوانند در مقابل ناپایداری‌های زندگی ایستادگی و مقاومت نمایند و این هنر وابسته به ایمان است. ایمان در این مرحله فقط به معنای پیرو الهیات یا مذهب خاص بودن نیست بلکه ایمان یعنی باور کردن اینکه در امر تربیت درهای بسته یا اوضاع غیرممکن وجود ندارد.»
ویژگی‌های معلم نمونه در قرآن
از آنجا که معلم سال‌های زیادی را همراه دانش‌آموز می‌باشد و در سنین حساس کودکی و نوجوانی که درخت وجودی دانش‌آموز شکل می‌گیرد با او همدم و همراه می‌باشد لذا قرآن کریم، این کتاب انسان‌ساز، صفاتی برای یک معلم خوب و نمونه ذکر کرده است که به اجمال به بیان آنها می‌پردازیم.
تواضع
اولین ویژگی یک معلم نمونه، تواضع و فروتنی است تا شاگردان مشکلات خود ـ درسی و غیردرسی ـ را به راحتی با معلم خود مطرح نموده و از این طریق هم استفاده علمی ببرند و هم درس زندگی بیاموزند. چنانکه رسول اکرم نیز می‌فرمایند: «خداوند به من وحی نمود که فروتن باشید.» فروتنی یعنی تسلیم در برابر حق، احترام به همنوعان، اعتراف و شناسایی مقام واقعی خود و حقوق دیگران که همگی از ثبات روحی و آرامش روانی سرچشمه می‌گیرد.
مهربانی
از آنجا که همه شاگردان بدون اختیار تاثیرات خلقی و رفتاری معلمان را می‌پذیرند و به آن سمت کشیده می‌شوند لذا یکی از صفاتی که در وجود یک معلم نمونه، ضروری و لازم است؛ برخورد همراه با روی گشاده و مهربان است. تا شاگردان نیز تحت تاثیر این برخورد معلم هم بتوانند به راحتی مشکلات خود را بیان نموده و هم از راهنمایی‌های معلم بهره لازم را ببرند و هم خود دارای روحیه گشاده در برخورد با اجتماع و مردمان شوند. تغییرات اخلاقی تنها با پند و اندرز و موعظه صورت نمی‌پذیرد بلکه زمانی این مهم تحقق پیدا می‌کند که همراه با عمل و رفتار انسانی باشد. همیشه به یاد داشته باشیم که زیر بنای رابطه عاطفی که میان معلم و شاگرد برقرار می‌شود، روحیات و خلقیات معلم است نه روش تدریس او.
اخلاق نیکو
یکی از شروط اساسی معلمی داشتن اخلاق نیکو و نرمی در گفتار است. به گونه‌ای که بتواند همه شاگردان را به خود جذب کند و دلهای آنان را به دست آورد. چنانکه خداوند در آیه 44 سورۀ مبارکه طه می‌فرماید: «فَقُولاَ لَهُ قَوْلاً لَیِناً؛ به او به نرمی سخن بگویید» لطافت و نرمی در گفتار متکلم، مخاطبان را به سوی او جذب می‌کند و این خود یکی از عواملی است که باعث می‌شود درس‌ها و پند و اندرزهای متکلم در مخاطبان تاثیر بنهد. امام باقر^ع در تفسیر آیه: «قُولُواْ لِلناسِ حُسْناً» می‌فرماید« قولا للناس أحسَن ماَ تُحِبّون أن یُقال لکُم؛ با مردم با بهترین نوعی که دوست دارید با شما سخن گفته شود، سخن بگویید.» معلم باید همانگونه که انبیای الهی در جذب دلهای مردم می‌کوشیدند تا بتوانند آنها را به راه راست هدایت نمایند، در جذب دلهای شاگردان بکوشد تا بتوانند آنها را به شیوه صحیح ارشاد و راهنمایی کرده و از گرداب‌های موجود در جامعه آگاه سازد.»
صبر
خداوند در قرآن کریم صابران را می‌ستاید و می‌فرماید: «وَاللهِ یُحِبَ الصبِرِینَ؛ 13 خداوند صابران را دوست دارد.» این خطاب که همه مردمان جهان را در بر می‌گیرد به انسان‌ها درس بردباری و صبوری در مقابل مشکلات و سختی‌ها را می‌دهد تا بدین‌وسیله مورد رضایت و محبت خدای تعالی قرار گیرند و در جای دیگری می‌فرماید: «أَلَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَ» و انشراح صدر است که امکان شکیبایی و صبر را فراهم می‌کند. معلم نیز باید صبور و بردبار باشد، بخصوص معلمان دوره ابتدایی که با کودکانی روبرو هستند که هم در سنینی هستند که بسیار پرتحرک و ناآرام‌اند و هم به تازگی از جمع خانوادگی خود جدا شده و پای در محیط مدرسه نهاده‌اند. لذا یک معلم نمونه باید در مقابل ناآرامی‌های دانش‌آموزان خود، شیطنت‌ها و حتی دیر درک کردن مطب و دیرفهمی‌های دانش‌آموزان صبور و بردبار بوده و با آنها با مدارا رفتار نمایند زیرا که با صبر می‌توان به کارهای مهم دست یافت و چه بسا همین دانش‌آموزان پرتحرک و ناآرام و حتی گاه دیرفهم، آینده‌ای بسیار درخشان و چشمگیری داشته باشند که در پرتو صبوری و مدارای معلم در آینده‌ای نزدیک جلوه‌گر شود. امام علی در این زمینه می‌فرماید: «صبر، مدد و کمک هر کاری به شمار می‌آید.»
گذشت
خداوند در آیه 85 سوره مبارکه حجر خطاب به رسول اکرم^ص می‌فرماید: «وَ مَا خَلَقْنَا السَمواَتِ وَ الأرْضِ وَ مَا بَیْنَهُم اِلا بِالْحَقِّ وَ اًن الساعَةَ لاَتَیِةَ فَاصْفَحٍ‌ الصفْح الْجَمِیلَ؛... و ما آسمان‌ها و زمین و هرچه در بین آنهاست جز برای مقصودی صحیح و حکمتی بزرگ خلق نکردیم و البته ساعت قیامت خواهد آمد. اکنون تو ای رسول ما از این منکران، نیکو در گذر» امام کاظم^ع در تفسیر این آیه شریفه می‌فرماید: «صفح جمیل یعنی گناهی را مورد عقوبت و سرزنش قرار ندادن» 17 از سفارشات حضرت خضر به حضرت موسی این بودکه کسی را به جهت خطا مورد سرزنش قرار ندهد. بر این اساس می‌توان گفت از دیگر ویژگی‌های معلم نمونه، گذشت و اغماض است که در رفتار و اعمال معلم بزرگ انسان‌ها در طول تاریخ بشریت یعنی رسول اکرم^ص از برجستگی خاصی برخوردار است.
در موارد زیادی معلم از شاگردان خود رفتارهای خاصی را مشاهده می‌کند و یا کلمات و جملات غیرمنطقی را می‌شنود، اگر بنا باشد هر بار به خاطر این رفتارها و یا گفتارها دانش‌آموزان را توبیخ نمایند نه تنها نمی‌تواند استعدادهای نهفته در درون شاگرد را کشف کند و به فعلیت برساند بلکه باعث می‌شود تا دانش‌آموزان نسبت به او دلسرد شده و احترامی را که باید برای او قائل شوند، از میان بردارند. معلم نمونه باید همیشه به خاطر داشته باشد که گاهی نادیده گرفتن‌ها و گذشت کردن‌ها بیشتر و بهتر از تنبیه و اخراج می‌تواند اثر تربیتی بر دانش‌آموز داشته باشد. امام علی می‌فرماید: «کسی که کارش را با رفق و مدارا انجام دهد، برترین مردم است.» در تعالیم اسلامی، تغافل از خطاهایی که از دیگران سر می‌زند درحالی که آدمی از آن خطاها اطلاع دارد، جزو شریف‌ترین اخلاق انسان کریم برشمرده شده است.
بنابراین معلم نمونه باید خطاهای دانش‌آموزان خود را نادیده گرفته و با اتخاذ رفتاری منطقی و صحیح آنها را متوجه خطا و اشتباه خود نموده و راه صحیح را به آنها نشان دهد. اما اگر به جای برخورد صحیح و منطقی با خطاهای دانش‌آموزان، با آنان بدرفتاری نموده به اصطلاح عکس‌العمل منفی نشان بدهد، تنها باعث می‌شود که دانش‌آموزان به او دلسرد شده و در نتیجه معلم نمی‌تواند هدف اصلی خود یعنی تربیت آینده‌سازان جامعه را دنبال کند.
صداقت
صداقت و راستگویی در فطرت آدمی نهاده شده و آدمی ذاتاً به آن متمایل است. خداوند متعال نیز در قرآن از مردمان می‌خواهد از صادقین و راستگویان باشند. امام علی^ع یکی از صفات پرهیزکاران را صداقت در گفتار می‌داند. صداقت و راستگویی روح و حقیقت گفتار است. امام علی در خطبه نهج‌البلاغه می‌فرماید: «صداقت در گفتار را که خداوند به فردی در میان مردم عطا کند بهتر از ثروتی است که کسی بر دیگران به ارث گذارد.» یکی از نشانه‌های واقعی دانشمندی این است که فرد به جایی برسد که تازه می‌فهمد چیزی نمی‌داند و جهانی از مجهولات او را احاطه کرده است. لذا معلم نیز نباید انتظار داشته باشد که به همه چیز احاطه داشته باشد و همه چیز را به خوبی بداند چرا که ارزشمندی انسان تنها در پرتو معلومات نیست. آنجا که معلم مطالبی را نمی‌داند باید صداقت در گفتار داشته و به جای متوسل شدن به شرح و بیان مفصل، به راحتی به عدم علم خود اقرار کند. این اقرار و اعتراف نه تنها معلم را خوار و ذلیل نمی‌کند بلکه بر عظمت و تعالی او نیز می‌افزاید. امام باقر در این زمینه می‌فرماید: «آنچه را که می‌دانید بر زبان آورید و درباره مطالبی که نمی‌دانید بگویید خدا آگاه‌تر و داناتر است.»
حفظ شخصیت دانش‌آموزان
تربیت کاری ظریف و دشوار است و گذرگاه‌های سخت و دشوار دارد. معلم همواره باید شخصیت دانش‌آموز را حفظ کند و عذر دانش‌آموز را بپذیرد. خداوند در آیات زیادی از تکریم شخصیت انسان و سجده فرشتگان به او سخن می‌گوید. در روایات اسلامی از سرزنش کردن دیگران به شدت نهی شده است. امام صادق در این زمینه می‌فرماید: «کسی را مورد شماتت و سرزنش قرار مده زیرا ممکن است خداوند به او ترحم کند و تو را به آن مبتلا کند.» معلم و مربی نمونه باید با حفظ شخصیت دانش‌آموز با خطای او برخورد نماید تا وی متوجه خطا و اشتباه خود شده و درصدد جبران آن برآید چرا که شخصیت، بزرگترین سرمایه معنوی دانش‌آموز است که اگر نادیده گرفته شود و مورد تحقیر قرار گیرد، در آینده باعث می‌شود فرد خطاکار فاجعه‌های بزرگ بیافریند. لذا بر همین اساس است که معلم باید بکوشد تا همیشه شخصیت دانش‌آموزان را حفظ کرده و با نگهداشت آبرو و عزت شاگردان مسائل تربیتی را به آنان بیاموزد و به مرحله اجرا درآورد.
یکی از دستوراتی که در قرآن کریم خطاب به همۀ مؤمنان آمده است، پرهیز از مسخره کردن یکدیگر است. خداوند می‌فرماید: «یَأیُهَا الذینَ أمَنواْ لاَ یَسْخَرْ قَوْم مَن قَوْمٍ عَسیَ أن یَکُونُواْ خَیْراً مِنْهُمْ؛ ... ای کسانی که ایمان آورده‌اید هرگز نباید قومی قوم دیگر را مسخره و استهزاء‌ کند. شاید آن قوم که مسخره می‌کنید، بهترین مؤمنین باشند. پیامبر^ص در این زمینه می‌فرماید: «هیچ مسلمانی را کوچک نشمارید زیرا که کوچک آنان نزد خدا بزرگ است.» حضرت موسی^ع تمسخر را جهالت می‌داند و می‌فرماید: «اءَعُوذُ بِالله أنْ اءکُونَ مِنَ الْجَهِلِینَ» خداوند متعال انسان‌ها را با روحیات متفاوت آفریده است. بعضی از انسان‌ها بسیار پر جنب و جوش، بعضی بسیار احساساتی و برخی آرام و گوشه‌گیر هستند. بنابراین لازمه برخورد صحیح و متناسب با این افراد شناخت دقیق آنهاست. معلم نمونه معلمی است که این روحیات را شناخته و متناسب با همان روحیات با شاگردان خود برخورد نماید و هرگز شاگردی را به علت برخورداری از یک خصیصه یا به علت ضعف هوشی مورد تمسخر و عیب‌جویی قرار ندهد. معلم زمانی می‌تواند در برخورد صحیح با شاگردان خود موفق عمل کند که خود را به جای شاگردان قرار دهد و همواره کودکی و نوجوانی را به یاد داشته باشد.
تنبیه و تشویق
قرآن کریم در آیاتی هدف از ارسال پیامبر به سوی امت را تشویق و تنبیه و ترسانیدن از عذاب الهی که در صورت عدم اطاعت از حق تعالی گریبانگیر فرد می‌شود، بیان می‌کند. تشویق و تنبیه از اصول مهم اخلاقی است که مورد پذیرش و تاکید مکتب اسلام است. تشویق دانش‌آموز باعث تقویت وی شده و در عین حال تنبیهی است برای دانش‌آموزانی که سستی و اهمال به خرج داده و به درس و فعالیت درسی بی‌رغبت هستند و این خود زمینه‌ای می‌شود تا این گروه از دانش‌آموزان از غفلت و اتلاف وقت دست بردارند و به فعالیت‌های درسی علاقمند شوند. امام علی ع در این زمینه می‌فرماید: «گنهکار را به وسیله پاداش دادن به نیکوکار تنبیه کن.» تشویق باید به موقع انجام گیرد و البته نباید به کیفیتی باشد که مایه غرور و غفلت دانش‌آموز یا خاموش شدن فعالیت‌ها و نظم و انضباط وی شود. تشویق باید عامل رشد باشد نه انحطاط. تنبیه نیز باید به منظور آگاهی دادن باشد نه انتقام‌گیری و به گونه‌ای باشد که فرد خطاکار متوجه بشود که استحقاق تنبیه را دارد نه اینکه با خود گمان کند به وی ظلم شده است.
خودسازی وظیفه اولیه معلم نمونه
آنچه تاکنون در ارتباط با رفتار معلم با شاگردان بیان نمودیم، در صورتی محقق خواهد شد که معلم ابتدا در وجود خود دست به سازندگی زده و در اعمال و گفتارش دقت نموده و میان آنها هماهنگی لازم را ایجاد نماید. معلم باید با تدبر و تفکر در وجود خویش و سازندگی روحی و اخلاقی خود این ویژگی‌های بیان شده را در خود ایجاد کرده و همیشه زنده نگه دارد تا بتواند بر دانش‌آموزان تاءثیر نهاده و آن‌ها را هدایت و راهنمایی کند. راز و نیازها و مناجات‌های رسول اکرم پیش از بعثت در غار حراء و کسب آمادگی برای پذیرش مسوولیت خطیر و مهم تعلیم و تربیت انسان‌ها که در جهلی بی‌سابقه فرو رفته بودند، بهترین گواه بر این مدعاست. یک معلم برای اینکه بتواند این ویژگی‌ها را در خود بوجود آورد باید مقدماتی را طی کند تا بتواند در این مسیر گام بردارد. در روایتی آمده است حواریون از عیسی^ع پرسیدند: با چه کسی همنشین شویم؟ عیسی^ع فرمود: «با کسی که دیدن او شما را به یاد خدا بیندازد و سخن او بر دانش شما بیفزاید و علم او شما را نسبت به آخرت متوجه و مایل سازد. خداوند در آیات زیادی خطاب به رسول اکرم^ص دستور می‌دهد که با نیکان هم‌نشین شده و از ظالمان و گنهکاران روی گرداند.» این خطاب در حقیقت خطاب به همه مردمان است تا با همنشینی با نیکان و دوری‌ گزیدن از ستمکاران به قرب خدا نایل آیند. یک معلم نمونه باید همواره در تلاش و کوشش برای کسب معارف و مطالب علمی تازه و نوین باشد. به عبارت دیگر باید از لحاظ معرفتی و علمی همگام با زمان پیش برود و تنها خود را محدود به اندوخته‌ها و دانش‌های قبلی نکند بلکه با مطالعه از علوم جدید هم اطلاع یابد و همواره اطلاعات روز را به شاگردان خود بدهد. این مطالعه و یادگیری اطلاعات روز هم در تقویت روحیه علمی و معرفتی معلم و هم دانش‌آموزان مفید است. معلم همواره باید بکوشد تا در کارش مداومت داشته باشد.
بنابراین بر همه عالمان جامعه اسلامی است که با تدبر و تعقل در آیات قرآن و سخنان نورانی پیامبر و اهل بیت^ع در زمینه تعلیم و تربیت ابتلا به خودسازی پرداخته و سپس به تعلیم و تربیت اسلامی دانش‌آموزان همت گمارند تا بدین وسیله نسلی متعهد و انسان‌هایی خداشناس و خداجو به جامعه اسلامی تحویل دهند و گام به گام جامعه را به اهداف آرمانی اسلام نزدیک ساخته و مدینه فاضله را تحقق و عینیت بخشند.