پایان عصر تحریم

 بابک اسماعیلی
استفاده از ابزارهای مالی و اقتصادی، همواره یکی از روش های موثر نظام سلطه بین الملل در بسط دامنه نفوذ خود در کشورهای هدف بوده است. در این راستا، دولت های استفاده کننده از اهرم های فشار و به تعبیری شمشیر داموکلس، برای وادار کردن ملت ها به تغییر رفتار مورد انتظار خود بهره می جویند.
ایران نیز در دو سده اخیر، همواره با این رفتار دولتمردان غربی به ویژه سردمداران کاخ سفید مواجه بوده است. با پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال 1357، اگرچه موضوع تحریم ها علیه ملت ایران شکل و دامنه گسترده تری به خود گرفت، اما با هوشمندی و درایت مسئولین و مردم کشورمان منشأ تحولاتی عظیم در ایران شد.
علیرغم شکست عملی تروریسم مالی غرب علیه جمهوری اسلامی ایران در طول 31 سال اخیر روز دوشنبه 26 جولای 2010 (4 مرداد 1389)، این بار اتحادیه اروپا و کانادا، دور جدیدی از تحریم ها علیه بخش انرژی و کشتیرانی جمهوری اسلامی را اعمال کردند. اما به راستی چرا غرب علیرغم تجربه ناموفق چند دهه ای خود، همچنان بر استفاده از اهرم های فشار اقتصادی در برابر ایران پافشاری می کند:
1- به نظر می رسد آمریکا و متحدان غربی کاخ سفید با ذهنیتی متعلق به بیش از سه دهه پیش و حتی پیشتر از آن، گمان می برند که با فشار اقتصادی به ایران خواهند توانست ضربه ای کاری به شاکله سیاسی و اقتصادی نظام جمهوری اسلامی وارد آورند. این در حالی است که تجربه 31 ساله اخیر کشورمان در مواجهه با تحریم های بین المللی غرب و شرق ثابت می کند که ایران هرگاه در مقطعی مورد ظلم و تحریم قرار گرفته، در همان مقطع به رشد و بالندگی دست یافته است.
تحریم های روز دوشنبه اتحادیه اروپا علیه ملت ایران در بخش نفت و گاز و کالاهای به اصطلاح دارای مصارف دوگانه در حالی وضع و به سوژه خبری بسیاری از شبکه های خبری جهان تبدیل شده است که موضوع جدیدی نیست. باید اذعان داشت که اروپا مدتهاست در بخش نفت و گاز ایران حضور جدی ندارد و جای خود را به کشورهای دیگر داده است. از سوی دیگر سالهاست که غرب به بهانه مهار ایران، صدور کالاهای دارای مصارف دوگانه به کشورمان را ممنوع ساخته است. در واقع این گونه می توان گفت گرچه پس از وضع تحریم های اخیر، مقامات غربی ادعا کردند، اتخاذ این تصمیم ها علیه صنایع نفت و گاز ایران از چهارمین دور تحریم های اعمال شده شورای امنیت فراتر می رود و سنگین ترین تحریم های وضع شده از سوی اتحادیه اروپایی علیه ایران به شمار می رود، اما تحریم های به اصطلاح جدید در اغلب موارد مشابه با موارد تحریمی سالهای گذشته است و در حوزه های اندک جدید نیز به گونه ای است که غرب در آن بخش حضوری در ایران ندارد.
2- مهم ترین بخش تحریم های اخیر اتحادیه اروپایی علیه ایران از سوی محافل غربی، ممنوعیت انتقال سرمایه، تکنولوژی و تجهیزات از اتحادیه اروپا برای بخش نفت وگاز ایران است. اما آیا این موضوع تحریمی اتفاق جدیدی محسوب می شود؟
برای پاسخ به این پرسش کافی است نگاهی به موارد تحریمی آمریکا و غرب در سه دهه اخیر بیندازیم. نشانه های گسترده و آشکار تحریم علیه ملت ایران از ژانویه 1984 (دی 1362) زمانی که «جرج شولتز» وزیرخارجه آمریکا بود، آشکار شد. در زمان جنگ تحمیلی 8 ساله رژیم بعث عراق علیه ایران، آمریکا با حمایت آشکار از صدام و تجهیز نظامی و اقتصادی بغداد، در کنار رژیم بعث قرار گرفت.
در 29 اکتبر 1987 (7 آبان 1366) طبق تصویب کنگره آمریکا، ورود کالاها و فرآورده های آمریکایی به ایران ممنوع شد. این تحریم دامنه وسیعی از محدودیت ها و ممنوعیت های اقتصادی، فن آوری علمی و راهبردی را در کنار تحریم های نظامی در برمی گرفت.
پس از پایان جنگ تحمیلی، کاخ سفید دور جدیدی از تحریم ها را برای تحقق نظم نوین بین المللی خود در منطقه خاورمیانه و با شعار مهار ایران به اجرا درآورد. «بیل کلینتون» رئیس جمهوری وقت آمریکا در مارس 1995 میلادی، تمامی شرکت های آمریکایی را از سرمایه گذاری در توسعه منافع نفتی ایران در جزایر سیری منع کرد. وی در 6 مه 1995 (16 اردیبهشت 1374) با امضای دستورالعمل اجرایی 12957، تقریبا تمامی معاملات تجاری با ایران و سرمایه گذاری در کشورمان را ممنوع اعلام کرد. در 20 سپتامبر 1995 (29 شهریور 1374) با تصویب طرح داماتو، رئیس جمهوری آمریکا اجازه یافت شرکت های غیرآمریکایی را که فن آوری های صنعت نفت را در اختیار ایران می گذارند، تحریم کند.
قانون داماتو پس از ادغام با طرح «بنیامین گیلمن» رئیس صهیونیستی کمیسیون روابط بین الملل مجلس نمایندگان آمریکا که محتوایی مشابه با قانون داماتو داشت، در قالب مجازات ایران و لیبی در 5 اوت 1996 (14 مرداد 1375) در کنگره تصویب و سپس به امضای کلینتون رسید. قانونی که تا به امروز مجددا تصویب و به امضای روسای جمهور آمریکا رسیده است.
به لطف این قانون و قانون های مشابه بعدی و با فشارهای آمریکا، برخی شرکت های غربی از ایران خارج و لیست متنوعی از سایر کشورها و کمپانی های داخلی جایگزین غرب در توسعه میادین نفتی و گازی ایران می شود.
3- صادرات کالاهای دارای مصارف دوگانه غیرنظامی و هسته ای نیز که ادعا می شود اخیرا به لیست تحریمی ایران اضافه شده است نیز مورد جدیدی به حساب نمی آید و در چند دهه اخیر و به طور مشخص در قطعنامه چهارم شورای امنیت علیه ایران تصویب شده است.
در عین حال محدودیت در زمینه معاملات اروپایی ها با بانک های ایرانی و شرکت های بیمه ای نیز اتفاقی جدید محسوب نمی شود. زیرا در روز 25 اکتبر 2007 میلادی، وزارت خزانه داری آمریکا با وارد ساختن اتهاماتی مضحک، لیستی از بانک های ایرانی و تعدادی از نهادها و شرکت های وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را در لیست تحریم های خود قرار داد و با استفاده از قدرت لابی های صهیونیستی نظیر آیپاک، IMF و بانک جهانی اعلام کرد از ارائه خدمات به این بانکها و مؤسسات خودداری خواهد کرد. اقدامی که با پیروی برخی از کشورهای اروپایی نظیر انگلستان همراه شد، اما با انتقال سرمایه های بانکهای ایرانی به مناطق امن، هیچ اتفاق حائز اهمیتی رخ نداد.
4- در کنار شانتاژ خبری محافل غربی برای فاجعه خواندن تحریم ها برای ایران، روند موضع گیری برخی کشورها، مقامات و تحلیل گران سیاسی و اقتصادی علیه این تصمیم یکجانبه کم اهمیت بودن تحریم های جدید اروپا علیه ایران را روشن می سازد.
«مهمت سیمسک» وزیر دارایی ترکیه با بی اثر خواندن این تحریم ها، از مخالفت آنکارا و عدم پیروی کشورش از تصمیمات اخیر خبر داد و تحلیل گر ارشد مؤسسه «وود مکنزی» اذعان کرد که صنعت نفت ایران نقاط قوت خاص خود را دارد و بدون شک تحریم ها برای ایران فاجعه محسوب نمی شود. بی شک طی روزهای آینده مخالفت با وضع تحریم های به اصطلاح جدید اتحادیه اروپا تریبون های بیشتری پیدا خواهد کرد که خود موید این نکته کلیدی است که عصر وضع تحریم و تغییر رفتار دولتها به پایان رسیده است.
واقعیت آن است که وضع تحریم های اقتصادی از جانب غرب علیه ایران، به سبب آنکه ماهیتی خصمانه، یکجانبه و فرا سرزمینی دارد، اصول اولیه حقوق بین المللی همانند اصل حق توسعه و اصل دخالت نکردن در امور داخلی دیگر کشورها را نقض می کند. هم چنین این تحریم ها با اصل اقدام متقابل توجیه پذیر در حقوق بین الملل عمومی مغایر است و سبب محدود شدن حقوق دولت ها و اشخاص حقیقی و حقوقی ثالث و بی طرف می شود. از بعد سیاسی و اقتصادی نیز، تاریخ 31 ساله پس از پیروزی انقلاب نشان داده که تحریم ها انگیزه ای برای انجام اقدامات ضروری در ایران همانند تسریع در توسعه پالایشگاهها، خودکفایی در تولید بنزین و اجرای طرح هدفمند کردن یارانه ها شده است. ایران امروزه خود به تولید کننده و صادر کننده بسیاری از کالاهای مهم تجاری و خدمات فنی و مهندسی تبدیل شده که این موضوع بسیاری از معادلات پیشین را بر هم زده است. در این میان نکته ظریفی در ساختار سیاسی پیچیده نظام جمهوری اسلامی وجود دارد: «مردم ایران به خوبی ضرورت ها را درک می کنند.»