انقلاب اسلامی و مردمسالاری دینی

محمدرضا متانت
با نگاهی اجمالی بر انقلاب های صورت گرفته در چند قرن اخیر تمایز ذاتی انقلاب اسلامی با ماهیت سایر انقلاب ها به خوبی مترصد است.اگر اندکی منصفانه به میزان حضور اقشار مختلف ایرانی در انقلاب اسلامی بنگریم و میزان این مشارکت را با انقلاب های پر آوازه ای همچون انقلاب فرانسه،انقلاب اکتبر روسیه و یا انقلاب چین قیاس کنیم به خوبی این امر درک می شود که نه تنها انقلاب اسلامی، انقلاب پرولتاریا نبوده و از نظام دوقطبی و تضاد درونی اجتماع نشات نگرفته بلکه آمیخته ای است از مطالبات اقشار مختلف جامعه اعم از روستاییان ، دانش آموزان ، دانشگاهیان ،اقشار مرفه و غیره که همه برای یک هدف واحد و آن تحقق آرمان جمهوی اسلامی است .
به زعم بسیاری از صاحب نظران انقلاب اسلامی بر گرفته از تعاملات سه رکن اساسی و اصولی است.مردم به عنوان خواستگاه اصلی نیازها،تئوری متقن و نوید دهنده اسلام به عنوان پاسخگوی نیاز های جامعه و رهبری روحانیت به صورت عام و رهبری امام خمینی(ره) به صورت خاص به عنوان کانال ارتباطی میان پرسشگر و پاسخگو.
بی شک می توان صدساله اخیر را یکی از دردناک ترین مقاطع زمانی برای ملت ایران دانست.تشکیل سلسله قاجاریه و بی کفایتی حاکمان در رویارویی با مشکلات جامعه،نفوذ و غلبه استعمار در قلب دستگاه حاکم ،جنگ های مکرر ،تعرض به تمامیت ارضی کشور،نبود امنیت و… همه از جمله معضلاتی است که در تاریخ ملت ایران پیش از سال1357 غنوده است.مردم رنجدیده ایران همواره در آرزوی این بوده اند که روزی از زیر یوغ استعمار گران بیرون آیند و حاکمیت کشور را خود به دست گیرند.
با این حال ترکیب شدن انقلاب ایران با نام اسلام اندیشه بسیاری از اندیشمندان غرب و شرق را به خود جلب کرد.کشوری که کارتر در شب اول ژانویه 1998 آن را جزیره ثبات در دنیای پرتلاطم نامید در عرض یک سال به انقلابی دست یافت که معنای واقعی انقلاب و حرکت های مردمی را عینیت بخشید.انقلاب اسلامی در وهله ای تحقق می یافت که سکولاریسم در کشورهایی همچون ترکیه،عراق و افغانستان به شکل تکامل یافته خود دست یافته بود و ایران به عنوان بزرگ ترین هم‌پیمان آمریکا در خاورمیانه شناخته می شد.
انقلاب اسلامی در ورطه ای به پیروزی دست یافت که مارکسیسم و کمونیسم از شرق و لیبرال دموکراسی از غرب اندیشه های ایرانیان را مورد تهاجم قرار داده بودند و هرگز کسی فکر نمی کرد که انقلابی جز در چارچوب ماتریالیسم تاریخی تکوین یابد لکن جمهوری اسلامی ایران به یک باره سر بر آورد و تمام معادلات جهانی را در هم شکست.در تعلیل این موضوع باید گفت مردمسالاری دینی دلیل اصلی و واقعی متمایز بودن انقلاب اسلامی ایران از سایر جنبش های سیاسی مردمی در سطح جهان است . ملت ایران همواره به دنبال آزادی بوده اند و تاریخ ایران نیز مشحون است از مبارزات دائمی مردم ایران در راه آزادی . با این حال هموراه یک نکته اساسی در راستای حرکت های مردمی پس از ورود اسلام به ایران وجود داشته است و آن موتور محرک جنبش های اجتماعی در ایران است .
اگرچه می توان سررشته هایی از ناسیونالیسم ، مارکسیسم و یا روشنفکری غرب زده را در برخی حرکت های اجتماعی در ایران دید اما تئوری واحدی که پایه های اجتماعی در ایران را به هم پیوند می داده و روح واحدی در کالبد آن می دمیده است اسلام و مکتب تشیع بوده است . نقش روحانیت و اسلام در مبارزات سیاسی ایران طی چند صده اخیر غیر قابل انکار و اغماض است.با این حال باید گفت انقلاب اسلامی نیز یک حرکت آزادیخواهانه و مردم نهاد و با هدف بر مسند نشاندن اسلام بوده است. در واقع نمی توان تنها دلیل انقلاب در ایران را رهایی از حکومت شاهنشاهی دانست بلکه ملت ایران ضمن هدف گذاری آزادی از حکومت آریستو کراسی تحقق حکومتی مردمی و اسلامی را نیز مد نظر داشته اند. لذا در نهایت باید گفت انقلاب اسلامی ایران در صدد بوده است تا حکومتی اسلامی را در ایران پدید آورد که این حکومت حتی بیش از حکومت های لیبرالی در غرب حامی نقش مردم در سیاست و قدرت است . همین عامل است که انقلاب اسلامی را از سایر انقلاب ها متمایز و برجسته می سازد.