ماهواره؛ عرصه جدال فرهنگی

کامران شرفشاهی
ماهواره یکی از پدیده‌های ارتباط جمعی است که حتی پیش از پیدایش، هراس و نگرانی‌های گسترده‌ای را در بین جوامع و خاصه اندیشوران پدید آورد، تا جایی که بسیاری از صاحب‌نظران علم ارتباطات این وسیله را ابزاری در جهت توسعه امپریالیسم و نفوذ جهنمی آن در دیگر سرزمین‌ها برای استیلای رسانه‌ای و تاثیر بر افکار عمومی جهانیان بر شمرده‌اند.
یقینا این مطلب سخن بیراهی نیست اگر در نظر داشته باشیم که نظام سلطه‌ جهانی از دیرباز با تغییر چهره همواره کوشیده است تا با رنگ و لعابی تازه و دیگرگون، سایه شوم و سیاه خود را بر سر ملل دیگر بیفکند و با موجه جلوه دادن خویش و انتقال بحران به جوامع دیگر نیات پلید خود را عملی سازد. رشدآگاهی‌های ملل تحت ستم، پیدایش نهضت‌های رهایی بخش، به وجود آمدن انقلاب‌های مردمی که منجر به مقابله‌های خونین و آشکار با جهانخواران شد و عدم کارآیی میلیتاریسم را به اثبات رساند و لذا نظام استکباری که حیات نحس خود را در خطر می‌دید چاره‌ای جز توسل به شیوه‌های مخفی و مزورانه نمی‌دید. از این رو به تدریج در گوشه و کنار جهان شیوه‌های خشن و نظامیگری جای خود را به روش‌هایی بخشید که از آن با عنوان استعمار نوین یاد می‌شود.این استراتژی که از قرن بیستم به شکل هدفمند و سیستماتیک بنای کار قدرت‌های چپاولگر و زورگو قرار گرفت هدف اصلی و اساسی خود را بر حمله به فرهنگ و بنیان‌های اعتقادی و اخلاقی جوامع استوار کرد و با نشانه گرفتن باورهای عمیق و اصیل جوامع، بر جایگزین کردن فرهنگی منحط و پوشالی و تهی کردن جوامع از باورهای راستین و هجوم به هویت غنی اقوام و ملل همت گماشت.
در این راستا همواره نظام سلطه جهانی کوشیده است تا با سرمایه‌گذاری‌های گزاف از پیشرفت‌های تکنولوژی در زمینه وسایل ارتباط جمعی حداکثر بهره‌برداری را نموده و با ایجاد بنگاه‌ها و موسسات رسانه‌ای روز به روز امپراتوری رسانه‌ای خویش را که براساس انحصار و جریانی یک سویه استوار است گسترش دهد.به همین لحاظ هیچ یک از وسایل ارتباط جمعی را نمی‌توان سراغ گرفت که از دستبرد و سوءاستفاده سلطه‌گران در امان مانده باشد و به واقع هر کدام از این رسانه‌ها در برهه‌هایی از زمان نقش سربازان نامرئی و گاه بدون اونیفورم غرب را در یورش به ملل دیگر عهده‌دار بوده‌اند و این نبرد مذبوحانه سال های سال است که به طور شبانه‌روزی در جریان است و دامنه آن هر لحظه گسترده‌تر و مخرب‌تر شده است. چنان که درحال حاضر صدها و هزاران منبع با نام‌های گوناگون و فریبنده در سرتاسر جهان به اغواگری و ایجاد شک و شبهه در بین ملت‌ها مشغولند.
قدرت‌های سلطه‌گر در حالی به تجاوزگری نامرئی و ویرانگر خود از طریق وسایل ارتباط جمعی ادامه می‌دهند که پیامدهای زیانبار آن در جوامع شکل مشهودی به خود گرفته است و مقابله با آن به سرعت و سهولت میسر نیست.
ماهواره از آنجا که وسیله‌ای در دسترس بود و روش استفاده از آن آسانتر است در شمار یکی از پرمخاطب‌ترین رسانه‌هایی است که به سبب جذابیت‌های خاصش کاربران فراوانی را در اقصی نقاط جهان به خویش جلب کرده است.
این پدیده با امکان پخش برنامه‌های متعدد و متنوع هم اکنون آیینه تمام نمایی از نمایش خیر و شر است و این فرصت را مهیا کرده است تا اندیشه‌ها و فرهنگ‌های گوناگون در آن تجلی یابد. اما بر سر این نکته که آنان که بر سر این سفره گسترده می‌نشینند تا چه اندازه از خوان و فرصت فراهم آمده بهره مطلوب می‌برند، سخن بسیار است. خصوصا این نگرانی درباره جوانان و نوجوانان به لحاظ حساسیتی که نسبت به اقتضای طبیعت و موقعیتشان درحال حاضر وجود دارد و ‌آینده هر اجتماعی را تشکیل می‌دهد بسیار افزونتر است.
امروز ماهواره واقعیتی است که آن را باید با تمام خوبی‌ها و بدی‌هایش پذیرفت و گام نخست در کاهش عوارض زیانبار و مقابله با آثار سوء این پدیده در برخورد و نگرش واقع بینانه و اصولی نسبت به آن نهفته است. چنان که تجربه ثابت کرده است نفی یا نادیده‌انگاشتن یک پدیده هیچ‌گونه کمکی به حل یا تخفیف معضلات نخواهد کرد، بلکه با از دست دادن عامل زمان، شرایط وخیم‌تر و خسارات افزونتری را به دنبال خواهد داشت.عمده مخاطبان ماهواره را غالبا عامه مردم تشکیل می‌دهند و رقیب این رسانه،‌ رادیو و تلویزیون‌های محلی و بومی است که با پیدایش و به صحنه آمدن چنین رقیبی، اینک مبارزه و رقابت سخت و نفسگیری را در پیش رو دارند.اطلاع رسانی صحیح، سریع،‌ به موقع و مشروح، خلاقیت و نوآوری در ارائه مفاهیم و برنامه‌ها، استفاده از مجریان آگاه، ‌خوش‌بیان و تاثیرگذار، تهیه برنامه‌های جذاب، سودمند و مفرح، نظرسنجی‌های هوشمندانه از مخاطبان و به کار بستن نظرات آنان در تولید برنامه‌ها، طرح صادقانه مسائل و موضوعات و اجتناب‌ از موضع‌گیری‌های یک سویه و جانبدارانه، تاکید بر وحدت ملی و دعوت به حفظ یک پارچگی برای ترقی و پیشرفت کشور استفاده از نمادهای مورد احترام عموم در طراحی صحنه، پرهیز از شعارزدگی و سطحی‌نگری، تلاش در جهت حضور پررنگ‌تر اصحاب اندیشه و ادب و هنر که اعتبارآفرین هستند و ... می‌تواند نقش مفید و موثری در جلب نظر‌ مخاطبان و در نتیجه کاهش مراجعه به شبکه‌های ماهواره‌ای بیگانه ایفا نماید.