پایان عصر خاتمی

گروه سیاسی، ایرج جمشیدی: «سیدمحمد خاتمی» دیروز در آخرین روز از دوران ریاست جمهوری‌اش به مجلس آمد و کارنامه هشت سال عملکرد دولت اصلاحات را ارائه کرد. در جلسه علنی دیروز بسیاری از اعضای کابینه از جمله عارف معاون اول، وزرای کشور، دادگستری، دفاع، ارتباطات و فناوری، امور اقتصادی و دارایی، راه و ترابری، رفاه و تامین اجتماعی، نیرو، کار، مسکن و شهرسازی و چند تن از معاونان رئیس‌جمهور هم همراه خاتمی بودند. سیدمحمد خاتمی به محض ورود به صحن علنی مجلس و با دعوت حدادعادل پشت تریبون ناطق قرار گرفت و با قرائت گزارش بلندبالایی که آن را دستاوردهای هشت سال ریاست جمهوری‌اش خواند، از خود و دولتش دفاع کرد. خاتمی در این گزارش تاکید کرد که کشور طی هشت سال ریاست جمهوری او از توسعه قابل قبول در همه زمینه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی برخوردار شده است. اما با این وجود خاتمی ترجیح داد، سخنان خود را با دو بیت شعر پایان دهد و گفت:
هر که ما را یاد کرد ایزد مر او را یار باد/ هر که ما را خوار کرد از عمر برخوردار باد/ هر که اندر ره ما خاری فکند از دشمنی/ هر گلی کز باغ وصلش بشکفد بی‌خار باد»
خاتمی با خواندن این شعر به سخنان خود پایان داد؛ پایانی که باعث تحریک احساسات برخی نمایندگان و تماشاچیان و خبرنگاران حاضر شد.
به همین دلیل آنان شروع به دست زدن کردند ولی در این میان برخی نمایندگان از حاضران خواستند تا به جای دست زدن صلوات بفرستند. خواسته‌ای که باعث شد صدای دست زدن عده‌ای و صلوات فرستادن جمعی دیگر با یکدیگر همراه شود و بر فضای صحن علنی مجلس طنین افکند. پس از گذشت لحظاتی حدادعادل جلسه علنی مجلس را نیم ساعت تنفس اعلام کرد و همزمان عده‌ای از نمایندگان به سمت خاتمی آمدند و با وی روبوسی و خداحافظی کردند.
خاتمی هم از در جنوبی ساختمان مجلس خارج شد. رئیس‌جمهور اصلاح‌طلب در حیاط ساختمان مشروطه که درست در ضلع جنوبی ساختمان جدید مجلس قرار دارد با تعدادی از نمایندگان مجلس هفتم عکس یادگاری گرفت و پس از آن راهی ساختمان مشروطه شد. خاتمی به خبرنگاران گفت که آقای حداد او را برای صرف چای به ساختمان مشروطه دعوت کرده است. این ساختمان دفتر کار حدادعادل است. وزرای خاتمی هم سوار خودروهای شخصی‌شان شدند و راه بازگشت را پیش گرفتند. نمایندگان هم به صورت انفرادی یا جمعی به داخل مجلس بازگشتند و برخی از آنان به کنایه می‌گفتند هشت سال در انتظار چنین روزی بودیم.
تصویر اصلاحات
اما صحن علنی دیروز مجلس تصویری پرمعنا از نتایج عملی اصلاحات خاتمی بود. اصلاحاتی که خاتمی در این جلسه آن را به گونه‌ای تعبیر کرد و همزمان حدادعادل هم تفسیری دیگر از آن ارائه داد. خاتمی از اینکه طی هشت سال ریاست جمهوری‌اش با سه دوره مجالس پنجم، ششم و هفتم کار کرده است، ابراز خرسندی کرد و گفت: از اینکه آغاز و پایان ریاست جمهوری‌ام در مجلس بوده آن را به فال نیک می‌گیرم. خاتمی این واقعه را نشانه‌ای از توجه به مردمسالاری و تلاش برای استقرار قانون دانست. خاتمی دیروز در آخرین روز ریاست جمهوری‌اش باز هم کوشید به تعریف اصلاحات و مختصات آن بپردازد. وی گفت که مجلس و ریاست جمهوری با رای مردم انتخاب می‌شوند و مشروعیت خود را از رای مردم می‌گیرند با این تفاوت که مجلس قدرت منتشر و ریاست جمهوری قدرت متمرکز است. خاتمی قدرت متمرکز را بزرگترین خطر برای دموکراسی و حکومت قانون دانست و گفت که سعی کرده است دولتش به عنوان قدرت متمرکز از این آفت مصون بماند و در عین حال آن را یک امر نهادینه کند.
به این ترتیب خاتمی دیروز در حالی آخرین روز مسئولیتش را سپری کرد که طی هشت سال پرفراز و نشیب کوشید در پایان دولت مستعجل خود دموکراسی را به عنوان بزرگترین یادگارش بر جای گذارد. تلاشی که در پایان راه تصویر نه چندان روشنی از آن به نمایش گذاشته شد. خاتمی دیروز بر دولتش مهر خاتمت زد اما با این امید که راهش در بطن جامعه در حال توسعه ایران تداوم یابد. خاتمی دیروز به راحتی تمام با مسئولیت خداحافظی کرد و از چهره‌اش این موضوع بسیار آشکار بود.
تجربه اصلاحات هشت ساله بیش از هر چیز آیینه‌ای تمام‌نما بود از دلایل ناکامی جنبش‌های اصلاح‌طلبی ایرانیان، از عصر مشروطیت تاکنون. خاتمی دیروز در مجلس بر این نکته تاکید کرد و گفت: تجارب پیشین نشان می‌دهد ساز و کار تضمین مردمسالاری در هر نظام مردمی این است که قدرت متمرکز پاسخگو به قدرت منتشر باشد تا از هرگونه خودکامگی و سوء استفاده از قدرت متمرکز کاسته شود.
به این ترتیب خاتمی خود را پاسخگوترین قدرت متمرکز دانست. خاتمی که در تحقق عملی بخشی از وعده‌هایش ناتوان نشان داد دیروز سعی داشت به نقد دلایل ناتوانی دولت‌ها در ایران بپردازد و شاید تنها رئیس‌جمهوری در طول تاریخ باشد که تا این حد برای سپردن زمام امور به جانشینش بی‌تابی می‌کند. دیروز دولتی به پایان راه رسید و امروز دولت جدید کار را به دست می‌گیرد.
یکی در هشت سال گذشته گفت و به نتیجه نرسید و دیگری هم در آغاز راه است. خاتمی دیروز خود را شایسته تقدیر ندانست و تنها به این جمله اکتفا کرد: هر انسانی خودبه‌خود از تقدیر خوشحال می‌شود. دیروز خاتمی در مجلس هفتم و در میان نمایندگان اصولگرا و حداقل از نمایندگان اصلاح‌طلب حاضر شده بود تا از عملکرد دولت خود دفاع کند. خاتمی دیروز از مجلس هفتم لوح تقدیر گرفت در حالی که منتقدان اصلاحات خاتمی را ناکام توصیف می‌کنند. خاتمی دیروز بسیار کوشید خود را تبرئه کرده و ثابت کند ریاست جمهوری و مجلس در ایران تشریفاتی نیست و مقام دوم کشور است. وی به نمایندگان توصیه کرد که باید بکوشیم آنچه به دست آورده‌ایم، حفظ شود و دموکراسی و مردمسالاری مستحکم‌تر از قبل در جامعه تحقق یابد.
البته حدادعادل اصلاحات مورد نظر خاتمی را صرفاً در چارچوب نظام جمهوری اسلامی و اصول ثابت آن تفسیر کرد. حدادعادل گفت که این واژه با سوء استفاده عده‌ای مواجه شد که در واقع به اسم اصلاحات می‌خواستند برنامه عبور از خاتمی که همان برنامه عبور از جمهوری اسلامی بود را دنبال کنند. حدادعادل به این ترتیب حساب بسیاری از همراهان سیاسی خاتمی را از او جدا کرد و در عین حال فعالیت آنان را به تلاش‌های خارج از چارچوب‌های مورد قبول نظام جمهوری اسلامی و اصول قانون اساسی توصیف کرد. وقتی صحبت‌های حدادعادل به اینجا رسید مانیتورهای صحن علنی مجلس صورت خاتمی را نشان داد که ملتهب شده بود و مستقیماً او را نگاه می‌کرد. چهره خاتمی در این لحظات بسیار جلب توجه می‌نمود و به همین دلیل خبرنگاران او را به یکدیگر نشان می‌دادند. حدادعادل که در پایان قرائت گزارش خاتمی سخن می‌گفت به نظر می‌رسید از پیش آماده شده بود تا انتقادات اساسی خود را در حضور خاتمی به اصلاح‌طلبان وارد کند. زیرا وی هر بخشی از سخنانش را بیان می‌داشت، به نوشته‌هایی استناد می‌کرد که از پیش آماده کرده بود. به همین دلیل ذهنیت‌ها به این سمت رفت که حدادعادل مشخصاً در نظر داشته در این روز سخنان خاصی را بیان کند. حدادعادل نگاهی به چهره خاتمی انداخت و گفت: نام آقای خاتمی همزمان با کلمه اصلاحات تداعی می‌شود و هیچ کلمه‌ای به اندازه اصلاحات در زمان وی تکرار نشد. حدادعادل آن‌گاه به تشریح معنایی این واژه پرداخت و گفت که اصلاحات در واقع جلوه‌ای از رویارویی اسلام و مدرنیته است و ما باید سعی کنیم میان این دو نسبتی صحیح و منطقی برقرار کنیم. حدادعادل افزود: آقای خاتمی بررسی این مسئله را به گفتمان حکومتی تبدیل کرد و از عرصه‌های حوزوی و دانشگاهی به عرصه حکومتی کشاند که اقدام مبارکی است و باید ادامه یابد. رئیس مجلس اظهار داشت: افراد زیادی بودند که دم از اصلاحات می‌زدند اما هر کدام مقصد خود را می‌گفتند. حدادعادل افزود: اصلاحات مورد نظر آقای خاتمی در چارچوب نظام بود. رئیس مجلس اضافه کرد: در یکی از روزهای سخت و پرتنش مجلس ششم در زمان تحصن نمایندگان، آقای خاتمی به مجلس آمد و عباراتی را بیان کرد. حدادعادل گفت: من عین عبارات خاتمی را بیان می‌کنم. حدادعادل سپس نوشته‌ای را در دست گرفت و به نقل از خاتمی اظهار داشت: بعضی‌ها از من گله می‌کنند که از اصول اصلاحات خارج شده‌ام اما من می‌گویم که شما خارج شده‌اید و من به استقلال، آزادی و جمهوری اسلامی پایبندم و برای خودم اصولی دارم و مهمترین اصل حفظ نظام است و در پیگیری مسائل تا جایی پیش می‌روم که اصل نظام به خطر نیفتد و از هر فردی که به این اصول احترام می‌گذارد، حمایت می‌کنم. اصلاحات باید در چارچوب قانون اساسی باشد. حدادعادل اضافه کرد: این موضع‌گیری‌ها ناشی از دیانت و نجابت و اخلاق شخصی خاتمی است و موجب شده رابطه خوب و صمیمانه میان رهبری و رئیس جمهوری ایجاد شود. حدادعادل با بیان این که کسانی که عبور از خاتمی را مطرح می‌کردند، منظورشان عبور از نظام بود، گفت: ملت کسانی را که عبور از خاتمی را مطرح کردند، یاری نکرد و آنها تنها ماندند.
سخنان خاتمی در جمع خبرنگاران پارلمانی
اما خاتمی در جمع خبرنگاران پارلمانی هم آخرین مصاحبه خود را برگزار کرد. وی مهمترین هدف و اولویت دولت اصلاحات را خدمت به مردم و اعتلای کشور و استقرار مردمسالاری دینی دانست و از تلاش‌های دولت خود برای تحقق این اهداف ابراز رضایت کرد. به گزارش ایرنا رئیس جمهوری اظهار داشت: طبعاً انسان‌ها آرمان‌هایشان همیشه بالاتر از واقعیت‌ها است، انسان خیلی چیزها می‌خواهد که در عمل ممکن است به آن دست نیابد. اگر این دولت به برخی اهداف خود دست نیافت به این معنا نیست که نخواسته است. خاتمی تصریح کرد: این دولت همواره کوشید با همکاری همه ارکان نظام مسیر اعتلای نظام و کشور و مردمسالاری دینی را طی کند و قطعاً اگر همکاری و همدلی‌ها نبود، موفقیت‌ها در این حد نمی‌توانست باشد. وی گفت: مهم این است که ما هدف را گم نکنیم. خاتمی در پاسخ به سئوالی در خصوص تعامل و همکاری دولت و مجلس گفت: جایگاه مجلس در نظام‌های مردمسالار بی‌بدیل است و افتخار می‌کنم که آغاز کارم با مجلس بود و آخرین روز کاری من در مجلس سپری شد. وی با بیان این مطلب که امروز با خاطره‌ای خوش و دلی شاد مجلس را ترک می‌کنم از تلاش‌های غلامعلی حدادعادل رئیس مجلس و اعضای هیات رئیسه برای تعامل و ارتباط بیشتر میان دولت و مجلس قدردانی کرد. وی گفت: امیدوارم با هماهنگی بین سه قوه شاهد پیشرفت‌ها و انجام کارهای بزرگتری در کشور باشیم. خاتمی با اشاره به تصویب برنامه چهارم توسعه در مجلس هفتم اظهار داشت: در جریان تصویب برنامه چهارم مجلس نیز نظراتی داشت و آن را اعمال کردند و ما معمولاً در ارائه لوایح و مسائلی که داشتیم با مجلس با کمترین مشکل مواجه می‌شدیم. خاتمی تحقیق و تفحص و سئوال را از جمله حقوق مجلس دانست و گفت: اگر این حق را به رسمیت بشناسیم و خود را هماهنگ کنیم، هیچ مشکلی میان قوای مجریه و مقننه به وجود نخواهد آمد و اگر مجلس تکلیف ما لایطاق بر دولت نکند و از مدیران حمایت کند کارها بهتر پیش می‌رود. خاتمی در پاسخ به خبرنگاری که پرسید آیا پلمب تاسیسات هسته‌ای اصفهان شکسته شده است یا خیر گفت: تصمیمات گرفته شد و کارهای آن آغاز شده است و باید آژانس بیاید مهر و موم‌ها را بردارد. وی گفت: ما تصمیم گرفتیم که از دهم مرداد کار را آغاز کنیم و مقدمات کار را آماده کردیم و مطمئناً تاسیسات اصفهان راه خواهد افتاد. خاتمی در پاسخ به سئوال خبرنگاری که پرسید، نظر شما درباره فهرست کابینه پیشنهادی آقای احمدی‌نژاد به مجلس شورای اسلامی چیست؟ گفت: من این فهرست را ندیده‌ام و مجلس است که در این مورد بررسی می‌کند.