حکومت در اسلام

دکتر اسداله بادامچیان
شهید آیت‌اله دکتر بهشتی، انسانی عمیق، دورنگر، آینده‌ساز، جامع و دارای خصلت مهم کار جمعی بود. او یک نفر نبود و به فرموده امام(ره) او به تنهایی یک امت بود برای امت ما، این امت، فعالیتهایش را جمعی، تشکیلاتی و با برنامه انجام می‌داد. شگفت است که شهادت او نیز به تنهایی نبود و ((شهادت جمعی)) بود و در شب هفتم تیر 1360 در بین 72 ستاره به آسمان شهادت پرواز کرد.
در اواخر دهه 1340 فیض آشنایی با او نصیب شد. اولین همکاری به دعوت ایشان در کارگروه تحقیقات درباره حکومت در اسلام بود و سپس در کار آسان‌سازی فراگیری علوم و معارف اسلامی، که حقا شهید مظلوم و آیت‌اله مطهری در این زمینه حق بزرگی بر همه آموزش‌یافتگان مسلمان دارند.
مهمترین نکته در این تحقیقات و فعالیت‌ها، شیوه و روش بهشتی بود. در چگونگی طرح بحث، تعیین اهداف و کلیات، و فصل‌ها، و محورهای هر فصل، و شرح هر محور در چارچوب علمی و فقهی و ایجاد انسجام و هماهنگی و جمع‌بندی دقیق و منطبق با اهداف و سپس ارزیابی کارآیی طرح و بررسی و تأثیرگذاری آن و ضرورت و نیاز زمان در رابطه با آن، جالبتر آنکه توجه به اینکه اگر بحث، در طول چند سال بدست می‌آید. و برای چندین دهه بعد باید به کار آید، پس باید تحقیق و پژوهشگر و مدیریت آن به کار آینده بیاید و فقط در بیان تاریخ گذشته و تحلیل آن محدود نگردد.
ضرورت زمان، ایجاب می‌کند که کار تحقیقی درباره نوع مطلوب حکومت صورت گیرد و چون طبعا حکومت اسلامی نیز یکی از انواع حکومت‌هایی است که ملت مسلمان ایران احساس می‌کرد که باید درباره آن آگاهی یابد، لذا بررسی حکومت‌ها و حکومت اسلامی نیاز روز و آینده جامعه اسلامی و ملت ایران است که علمای اسلام و آگاهان و فرهیختگان دلسوز ایران و اسلام باید به آن پاسخ دقیق و کامل علمی و فقهی می‌دادند. و اگر انتظار این بود که روحانیت اسلام، بیش از دیگران مسئولیت دارد که طرح حکومت اسلامی را برای ملت تهیه نماید و تبیین کند. پس باید عده‌ای اسلام‌شناس و متعهد به اسلام آنرا بررسی و تبیین نمایند و این تبیین باید دقیق و منطبق با نیاز زمان صورت گیرد. و بگونه‌ای باشد که در برابر نظام‌های حکومتی گذشته بر ایران و حکومت‌های حاکم بر ایران و جهان، حرف برتر را داشته باشد.
همچنین باید برخاسته از متن فقه، معارف اسلامی و سیره اهل بیت(ع) و در رابطه با حکومت جهانی اسلام در نهایت تاریخ باشد. نکته دیگر اینکه کار دسته جمعی باشد، یعنی از نظرات صاحبنظران متعدد، ولو دارای اختلاف مشرب و دید، و مواضع باشند استفاده شود. اما مرکزیت، مرکزیت استوار و منسجم و دارای صحت دید علمی و اسلامی باشد. تا در جمع‌بندی بحث، از همه نظرات مفید استفاده شود و انحراف و کژذهنی، و کژراهه پدید نیاید.
بحث نیز بر پایه و اساس و چارچوب اسلام نبوی و علوی و اسلام اهل بیت(ع) سامان یابد تا به معنا و مفهوم واقعی، ((اسلامی)) باشد. نه آنکه اقتباس و تقلیدی از سایر حکومت‌ها، با پوششی از اسلام از کار درآید، یا ملغمه‌ای از هر حکومتی و نظری باشد، یا فضای حاکم بر جامعه بر علوم سیاسی و حقوقی آن روزگار آن‌چنان تأثیر بگذارد که غربزدگی یا چپ‌زدگی یا ملی‌زدگی بر آن حاکم گردد. آیت‌الله بهشتی هر محوری که آماده می‌شد برای گروه‌های مورد اعتماد از هر صنف و گروه مردم، شرح می‌داد و نظرات آنها را یادداشت می‌کرد.
او می‌فرمود اگر قرار است حکومت اسلامی حکومتی مردمی باشد، و مردم آن را از روی آگاهی و باور خود و به اختیار و بلکه به اشتیاق بپذیرند، پس باید دانست که هر گروه از مردم با آن چگونه روبه‌رو شده و چگونه به آن عقیده‌مند می‌شوند. بهشتی می‌فرمود این مبحث از بحث‌های مهم دینی و علمی و فلسفی و کلامی و فقهی مانند توحید و نبوت و معاد و عدل و امامت، سخت‌تر نیست.
اسلام این اصول دین و مذهب را برای عموم مردم شرح می‌دهد تا آنها باور یابند. ما هم باید بحث حکومت اسلامی را پس از تبیین و تنظیم و تدوین آن به توده‌های مردم عرضه بداریم تا بازتاب طبیعی و مردمی آنها را بیابیم و بتوانیم بر حسب فهم هر مجموعه، در هدایت هر قوم، آن را کامل کنیم تا حکومت اسلامی در جان و فکر و فهم و باور دینی و اجتماعی مردم جا بیفتد، آنگاه آن حکومت با پشتوانه باورها و دلها و مغزها، استوار خواهد ماند. همانگونه که امام خمینی(ره) مبحث بسیار پیچیده ولایت فقیه عادل را در نجف اشرف با مردم در میان گذاشتند و به خوبی ولایت فقیه را در باور توده‌های مردم نشاندند. و همین بود که طوفان‌ها و ترفندها و توطئه‌ها و تقابل‌ها و تخاصم‌های علیه اصل ولایت فقیه در این دهه‌ها، هیچ کدام نتوانسته‌اند ایمان ملت آگاه را متزلزل کنند.
نکته‌ای که بسیار قابل دقت است و شهید بهشتی، جدا به آن معتقد و متعهد بود اینکه اگر مبحث حکومت اسلامی، برای مردم است، پس باید ((جمهور مردم)) را در آن دید و بحث حکومت در اسلام را به صاحبنظران و فقها و دانشمندان منحصر نکرد.
آیت‌اله دکتر بهشتی، همین شیوه عالمانه، را در مبحث معارف و اصول عقاید اسلامی بکار برد. کتاب اسلام‌شناسی، نمونه‌ای دیگر از این دید بلند و اندیشه والا، و کار تحقیقی جمعی است که شهید بهشتی مباحث آن را در جمع‌های مرکب از طلاب، دانشجویان سال‌های آخر و دانشگاهیان، کسبه، و تجار، و کارمندان، و فرهنگیان، و انجمن‌های تخصصی مثل پزشکان و مهندسین و امثال آنها مطرح می‌نمود و برخی مباحث را در منابر خویش در جمع‌های گوناگون مطرح و سئوالات، و بازتاب‌ها را بررسی می‌نمود تا بحث را بتواند کامل، اسلامی، و مردمی نماید. بحث حکومت در اسلام را آیت‌اله بهشتی با همین روش شروع کردند و با برنامه‌ای منظم وارد شدند. اولین قدم ایجاد مرکزیت بود. سپس جلب همکاران بطور (ارتباطی پراکنده) یعنی همه با آن مرکزیت توسط شخص بهشتی یا شهید باهنر یا دیگری مرتبط بودند. اما دور هم جمع نمی‌شدند، زیرا تجمع آنها ساواک شاه را حساس می‌کرد و مانع می‌شد.
سپس برآورد هزینه کار، و راهکار تأمین مشروع بی‌سر و صدای آن، و بعد از آن دسته‌بندی در موضوعات و محورها. پس از آن جمع‌آوری کتب و جزوات مربوط، و سپس تهیه برنامه برای چاپ آنچه تدوین شده بود و می‌شد در دسترس عموم قرار گیرد. آن هم بدون نام این مرکز، و بدون اشاره به آن، مانند کتاب محمد(ص) خاتم پیامبران که از طرف حسینیه ارشاد چاپ شد و در آن مقالات تحقیقی افرادی چون شهید باهنر (اوضاع جهان در زمان ظهور پیامبر اسلام)، دکتر شریعتی و... که در واقع با اطلاع یا بدون اطلاع نویسنده مقالات، در راستای آن بحث حکومت در اسلام تهیه شده بود چاپ شد و بالاخره بررسی فهرست کسانی که می‌توانستند مستقیم و غیرمستقیم در پژوهش کلی یا هر یک از محورها شرکت نمایند.
با ظهور امام خمینی و آغاز نهضت ایشان، این مباحث بطور پراکنده، و کل بحث در اختیار سران مبارزان مسلمان و تشکلهای مخفی اسلامی مورد اعتماد قرار داده شد تا آنها ضمن آگاهی به مباحث حکومت در اسلام، آن را در جریان عمل و مبارزه غنا بخشند. لکن با اوجگیری مبارزات، و مسئولیت‌یابی شهید بهشتی در انقلاب اسلامی و حساسیت شدید ساواک، آن کار پژوهشی متوقف گردید. و با مسافرت شهید بهشتی به آلمان در سال 1344 امکان راه‌اندازی دوباره آن منتفی شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، و تأسیس نظام جمهوری اسلامی ایران، این مباحث در تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی بسیار مفید افتاد.
کار پژوهشی گروه فوق و عناصری که پرورانده بود. یکی از دلایل سرعت در تنظیم قانون اساسی بود که ظرف حدود سه ماه تنظیم گردید. با اینهمه هنوز کار اساسی و اصلی در رابطه با بحث حکومت اسلامی، در چارچوب مواضع و محورهای مذکور انجام نگرفته است و شایسته است که با تجربیات ارزشمندی که در دهه‌های پس از پیروزی انقلاب بدست آمده است کامل شود. اهمیت طرح بحث مذکور، در اینست که در سالهای 40 تا 1342 عنوان‌بندی شده است و هنوز پس از گذشت نیم قرن از آن نو و مترقی است. این وظیفه ماست که به احترام سیدالشهدای انقلاب اسلامی، و یاران راست قامت و جاودانه تاریخ آن شهید بزرگوار با استفاده از رشد علمی و فقهی و تجربی که در جریان حکومت اسلامی در ایران بدست آمده است. این بحث مهم و اساسی را برای تدوین ((نظام جامع حکومت اسلامی)) در اختیار صاحبنظران قرار دهیم تا انشاءالله برای جوامع اسلامی، جامعه جهانی، تشکیل حکومت جهانی عدل و قسط به امامت بقیةالله‌الاعظم(عج) مفید واقع شود.